Ақ зәйтүн мен қара май арасындағы ел
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Ливия жағалауында жемісі ешқашан қараймайтын бір ағаш бар.
Әлемдегі барлық зәйтүн піскен сайын жасылдан күлгінге, күлгіннен қараға айналады.
Өйткені піскен кезде олар антоциан деп аталатын қою түсті пигмент түзеді. Ақ зәйтүнде бұл үдеріс табиғаттың үнсіз шешімімен тоқтайды. Жеміс бұтағында піседі, тәттіленеді, майланады, бірақ піл сүйегіндей ақ күйінде қалады. Қыстың ортасына дейін бұтақта қалдырсаңыз да, түсін өзгертпейді.
Яғни ақ зәйтүн пісуден бас тартпайды. Ол қараюдан бас тартады.
Ботаникалық атауы — Olea europaea / leucocarpa var. Бұл — әлемдегі ең сирек зәйтүндердің бірі; ол Жерорта теңізінің санаулы ғана бұрыштарында тамыр жайып қалған, Ливия жағалауы — солардың бірі.
Сол жағалау бойында тіркелген жүзден астам зәйтүн сорты өседі; ақ зәйтүн — олардың ең үнсізі, ең аз белгілісі. Сахарадан Жерорта теңізіне шығатын жолдың үнсіз күтуі секілді…
Тарих бойы бұл ағаштың майын ас дастарханынан емес, ғибадатханалардан іздеді. Шамға жаққанда күйе қалдырмайтыны, мәрмәрді былғамайтыны үшін ол киелі май саналды. Италияда оны осы себепті
«Мәриямның зәйтүні» деп атады. Саудада ол ешқашан танымал болған емес. Өйткені өнімі аз, кеш береді, тасымалдау қиын.
Енді сол топырақтың астына көз салайық.
Дәлелденген қоры 48 миллиард баррельден асатын Ливия — Африкадағы ең ірі мұнай елі. Құрлықтың дәлелденген қорларының 40 пайыздан астамы осы шөлдің астында жатыр. Міне, бір елдің бүкіл бағы мен бүкіл қасіреті бір ғана сөйлемде тоғысады:
Бір топырақтың астында қарайған май, үстінде қараймайтын жеміс бар.
Жер астындағы май өзі өндірілген әр жерді былғайды: қолдарды, келісімшарттарды, шекараларды, институттарды.
Байытады, бірақ із қалдырады!
Жер үстіндегі майды жаққанда ол тек жарық береді. Табысы аз, бірақ ластамайды.
Бірі — рента, екіншісі — еңбек.
Бірі айлармен өлшенеді, екіншісі ұрпақтармен. Мұнай ұңғымасы бірнеше айда өнім бере бастайды; зәйтүн ағашы алғашқы жемісін жылдар бойы күттіреді, ал нағыз берекесін немерелерге береді.
Бір елдің қай майға арқа сүйейтіні — шын мәнінде оның уақытты қалай түсінетінінің жауабы.
КОМПАНИЯЛАРДЫҢ ОРНАЛАСУ ЖОСПАРЫ, МЕМЛЕКЕТТЕРДІҢ ОРНАЛАСУ ЖОСПАРЫ
2026 жыл Ливия үшін қарапайым жыл болған жоқ.
Қаңтарда Триполиде Total Energies және Conoco Phillips компанияларымен 20 миллиард доллардан асатын 25 жылдық келісімге қол қойылып, Waha концессиялары 2050 жылға дейін ұзартылды. Ақпанда 2007 жылдан бергі алғашқы лицензиялау раундының нәтижелері жарияланды; Chevron он алты жылдан кейін Ливияға оралды, Eni–Qatar Energy серіктестігі мен Repsol блоктар жеңіп алды. Маусымда өндіріс 2013 жылдан бергі ең жоғары деңгейге — тәулігіне 1,44 миллион баррельге жетті.
Сандар жарқын. Бірақ сол раундта ұсынысқа шығарылған 22 блоктың тек бесеуі ғана бөлінді.
Қызығушылық танытқан компаниялар саны елуден асқан еді. Міндеттеме алуға дейін барғандары бір уыс қана болды. Өйткені қол қою оңай, құны төмен; ал инвестициялық шешім әлдеқайда қымбат.
Компаниялардың қайда орналасқанына қарасаңыз, шын мәнінде мемлекеттердің қайда орналасқанын көресіз.
Батыс жағалау — Меллитадан Сицилияға созылған құбырымен Италияның газ архитектурасы. Елдің мұнай жүрегі болып саналатын Сирт бассейні — американдық және француз капиталының аймағы.
Оңтүстік-батыстағы Мурзук — Ливияның Сахелге қараған беті. Ал шығыстағы Киренаика платформасы мен теңіз блоктары — тек геология мәселесі емес, теңіз юрисдикциясы мәселесі.
Капитал Батыстан келеді және Триполиде қол қойылады. Кен орындары мен терминалдар іс жүзінде шығыстағы күштердің қолшатыры астында. Ал табыс Триполидегі Орталық банк арқылы бөлінеді.
Легитимдіктің үш бөлек тізбегі бір баррель мұнайдың үстінде қиылысады.
Расында да, өткен тамыз айында Завияда елдегі ең ірі жұмыс істеп тұрған мұнай өңдеу зауыты орналасқан кешен күндер бойы ұшқышсыз ұшу аппараттарымен соққыға жығылды; миллиондаған литрлік жанармай резервуары өртеніп құлады, қаланың электр инфрақұрылымы зақымданды, мемлекеттік мұнай компаниясы форс-мажор туралы ескерту жасады.
Сабақ айқын: мұнай кен орнына ие болу энергетикалық держава болуға жеткіліксіз. Энергетикалық инфрақұрылымын қорғай алатын мемлекет болу қажет.
ҮШ ТАБАЛДЫРЫҚ: 2030 – 2045 – 2053
2030 — қуат жылы емес, қорғау жылы. Біртұтас орталық банк, біртұтас бюджет, біртұтас табыс қоры және қорғала алатын инфрақұрылым болмаса, ешбір баррель мақсатының мәні жоқ. Бұл табалдырықтың қаупі айқын: компаниялар орнығады, ал мемлекет құрылмайды. Сонда ел өз жерінде қонаққа айналады.
2045 — математикалық табалдырық. Waha концессиялары 2050 жылы аяқталады; 2045 — қайта келіссөз жүргізу, яғни нағыз саудаласу қуатының жылы. Бірақ басты табалдырық мұнай емес. Ол — су.
Ливияның ауыл шаруашылығы мен қалаларын тірек етіп тұрған Ұлы жасанды өзен жаңармайтын қазба суға негізделген. Бұл — ешбір баррель бағасымен кейінге шегеруге болмайтын жалғыз күнтізбе.
Ал 2053 — енді баррельмен өлшеуге келмейтін табалдырық. Сол кезде қойылатын сұрақтар экономикалық емес, өркениетке қатысты болады: бұл елде қандай қалалар салынды? Қандай университеттер, қандай кітапханалар? Жас буын қайда орнықты, не өндірді, неге сенді?
Міне, осы жерде Ливияның ең көп назардан тыс қалатын капиталы көрінеді: оның жады.
НЕ ШЫҒЫСҚА, НЕ БАТЫСҚА ТӘН ЕМЕС
Нұр сүресіндегі әйгілі мысал дәл осы өлке үшін айтылғандай: шамның майы не шығысқа, не батысқа тән емес мүбәрак зәйтүн ағашынан алынады; ол от тимесе де өздігінен нұр шашардай мөлдір май.
Не шығысқа, не батысқа тән емес.
Шығысы мен батысы арасында бөлінген, Еуропа мен Африканың арасында қысылған, Жерорта теңізі мен Сахараның арасында тұрған ел үшін бұдан мағыналырақ сөйлем табу қиын.
Ливияның алдындағы басты мәселе — шығысты таңдау ма, әлде батысты таңдау ма деген сұрақ емес.
Мәселе — өз ағашы болуды таңдай ала ма, жоқ па, сонда.
Сондықтан ақ зәйтүн бұл мақалада ботаникалық бір деталь емес, өлшем.
Бір елдің дамуын баррель санымен өлшей аласыз. Бірақ бір елдің өркениеттік үмітін оның ең сирек ағашына не істегенімен өлшейсіз.
Сол ағашты қорғай алатын, көбейте алатын, атауын географиялық белгімен тіркейтін, майын әлемге өз хикаясымен таныстыра алатын Ливия шын мәнінде мұнаймен істегісі келген нәрсенің дайындығын жасаған болар еді: ресурсты болмысқа айналдыру.
Өйткені тарихта ешбір табиғи ресурс жалғыз өзі өркениет құрған емес.
Ресурс тек ақылмен ұштасқанда байлыққа; байлық институтпен ұштасқанда мемлекетке; мемлекет өндіріспен ұштасқанда қуатқа; қуат мәдениет пен жадпен ұштасқанда өркениетке айналады.
Мұнай Ливияның тағдыры болуға міндетті емес. Мұнай Ливияның өз тағдырын қайта жазуы үшін қолындағы капитал бола алады.
Және бәлкім, бұл елдің — бәлкім, бәріміздің — өзімізге қоюымыз керек сұрақ мынау шығар:
Жер астындағы қара май таусылғанда, жер үстінде әлі де қараймайтын бір нәрсе қала ма?
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/petrolun-otesinde-libya-h1943.html