Жасанды интеллект дәуірінде бізге Сократ қайтадан қажет болып отыр?
Д-р Нурфер Терджан
Университет студентінен сұрап көріңіз:
«Жасанды интеллект дегеніміз не?»
Ол сізге бірнеше секундтың ішінде техникалық анықтама берері сөзсіз.
Содан кейін сол студентке екінші сұрақты қойыңыз:
«Ал интеллект дегеніміз не?»
Үнсіздік дәл осы жерден басталады.
Өйткені біз технологияны үйретуді бастадық, бірақ ұғымдарды үйретуді ұмытып кеттік.
Бүгінде әлем тарихтағы ең жоғары білім өндіру жылдамдығын бастан кешуде. Әр минут сайын миллиондаған жол мәтін, бейне, талдау мен түсініктеме жасалады. Жасанды интеллект жүйелері бұл ақпаратты бірнеше секундта өңдей алады. Алайда ақпарат көбейген сайын басқа бір нәрсе тез азайып барады:
Ойлауға батылдық!
Сократтың шамамен екі мың бес жүз жыл бұрын Афины көшелерінде істеген ісі, шын мәнінде, бүгінгі жасанды интеллект білімінен әлдеқайда заманауи еді.
Ол ешқашан жауап бермейтін.
Тек сұрақ қоятын.
Өйткені шынайы білім беру – жауапты жаттату емес, ақыл-ойды қозғалысқа келтіру.
Ал жасанды интеллект мұның керісінше істеу қаупін төндіреді.
Біз ойлана бастамай жатып-ақ, ол бізге дайын жауапты ұсынады.
Міне, осы тұста білім беру жүйелерінің алдында жаңа міндет пайда болады:
Студенттерге жасанды интеллектіні пайдалануды емес, жасанды интеллектіге қашан қарсы шығу керектігін үйрету.
Бәлкім, бұл болашақтың ең маңызды академиялық дағдысы болар.
ЮНЕСКО-ның соңғы жылдары жариялаған жасанды интеллект құзыреттілігінің негіздемелері де дәл осы мәселеге назар аударады. Ұйым студенттердің тек жасанды интеллект құралдарын пайдалануын ғана емес, адамға бағдарланған ойлауды, этикалық пайымдауды, сыни сауал қоюды және технологияның шегін түсінуді білім берудің негізгі мақсаттарының қатарына жатқызады. Жасанды интеллект адамның орнын басатын нәрсе ретінде емес, адамның ойлау әлеуетін қолдайтын құрал ретінде қарастырылады. (қараңыз)
Бүгінде көптеген университетте «Промпт жазу техникалары» туралы әңгіме қозғалуда.
Алайда, бәлкім, алдымен «Сұрақ құру техникаларын» үйрету керек шығар.
Өйткені жақсы жауаптар – жақсы сұрақтардың перзенттері.
Ал нашар сұрақтарға тіпті ең озық жасанды интеллект те жақсы жауап таба алмайды.
Басты мәселе технологияда емес.
Басты мәселе – ақыл-ойда.
Өйткені технология – адамның жалғасы.
Біз қандай сана қалыптастырсақ, сондай жасанды интеллект жасаймыз.
Зорлық-зомбылықты қалыпты жағдайға айналдырған қоғамдар агрессивті алгоритмдер жасайды.
Алалаушылықпен өмір сүретін қоғамдар кемсітуші алгоритмдер әзірлейді.
Ал әділдік сезімінен айырылған қоғамдар әділетсіз автоматтандыру жүйелерін құрады.
Машина, шын мәнінде, бізге еліктейді.
Сондықтан жасанды интеллект зерттеулері компьютерлік инженериядан бұрын гуманитарлық ғылымдардың мәселесі болып табылады.
Бәлкім, болашақтың ең құнды зертханасы компьютерлік зертхана емес, этика зертханасы болар.
Бәлкім, болашақтың ең маңызды инженері бағдарламалық жасақтама инженері емес, ар-ождан инженері болар.
Ол үшін университеттерде жаңа пәнге қажеттілік туындап отыр:
Философия және жасанды интеллект.
Бұл бағыт тек философтарды ғана дайындамайды.
Сауал қоятын инженерлерді…
Ойлайтын заңгерлерді…
Пайымдай алатын дәрігерлерді…
Алгоритмдерді бақылайтын саясаттанушыларды…
Және ең бастысы – адамды ұмытпайтын технология көшбасшыларын тәрбиелейді.
Өйткені алдағы жиырма жылдағы бәсекелестік «Кім қуаттырақ жасанды интеллект жасайды?» деген сұрақтан әлдеқайда маңызды сұраққа негізделеді:
«Кім даналығы молырақ адамдарды тәрбиелейді?»
Даналық – білімді меңгеру өнері.
Ал жасанды интеллект – ақпаратқа қол жеткізу жылдамдығы.
Жылдамдық пен даналық бір нәрсе емес.
Пойыз қаншалықты жылдам жүрсе де, егер ол қате рельспен келе жатса, мақсатына жете алмайды.
Адамзат бүгін, бәлкім, тарихтағы ең жүйрік пойызға мінген шығар.
Енді басты сұрақ мынау:
Бұл пойыз қайда бара жатыр?
Міне, бұл сұраққа компьютерлік инженерлер жалғыз өзі жауап бере алмайды.
Бұл сұрақтың жауабы философияның, құқықтың, әлеуметтанудың, психологияның, теологияның және адамзат тәжірибесінің ортақ дастарханының басында ізделеді.
Өйткені болашақты тек алгоритмдер жазбайды.
Оларға қандай құндылықтарды үйрету керектігін шешетін адамдар жазады.
Ал ол адамдар алдымен өздеріне мына сұрақты қоюды үйренуі тиіс:
«Жасанды интеллект не істей алады?» емес, «Адам нені жасанды интеллектіге қалдырмауы керек?»
Міне, XXI ғасырдың ең үлкен философиялық сұрағы осы.
Қазір дәл ойланатын уақыт!
Желді қаланың көгінен жазбалар