Топырақтың 12 мың жылдық жадынан COP31-ге дейін: адамзаттың ұлы жауапкершілік хикаясы
Авторы: д-р Нурфер ТЕРДЖАН
Адамзат тарихын тек патшалардың, соғыстардың, жаулап алулар мен империялардың тарихы ретінде оқысақ, өркениеттің шынайы хикаясының едәуір бөлігін назардан тыс қалдырамыз. Өйткені тарихтағы ең берік төңкерістердің бірі сарайда да, соғыс алаңында да, мінбеде де емес — ешкімнің хабарынсыз бір егістікте жүзеге асты.
Бір адам еңкейді. Алақанындағы дәнді топыраққа тастады. Және күтті.
Бәлкім, өркениет дәл сол күтуден басталған шығар. Адам алғаш рет тек бүгінгі аштықты емес, ертеңгі мүмкіндікті ойлады. Қолындағы дәнді бірден жеп қоюдың орнына оны қараңғы топыраққа аманат ету — бүгінгі айқын пайдадан ертеңгі белгісіз береке үшін бас тарту еді. Топыраққа тасталған тек бидай емес еді. Ол — болашаққа деген сенім еді.
Сондықтан бидайдың шамамен 12 мың жылдық сапары, шын мәнінде, адамзаттың өз сапары: көшпеліліктен отырықшылыққа, жинаудан өндіруге, жалғыз аман қалу талпынысынан ортақ дастарханға дейін созылған ұлы өзгерістің үнсіз куәсі… Батыс тілдеріндегі «мәдениет» (culture) сөзінің латынның colere, яғни жер өңдеу және оны мұқият күту етістігінен шығуы бекер емес. Адам мәдениеті сөздің тура мағынасында егістіктен шыққан.
Адам жер өңдей отырып, тек бидайды ғана қолға үйретпеді; уақытты да қолға үйретті. Маусымдарды санауды, аспанды оқуды, егуді, күтуді, орақ орып, қамбаға жинауды үйренді. Одан кейін қамбаны, күнтізбені, меншікті, еңбек бөлінісін, рәсімді және дастарханды құрды. Дюркгейм әлеуметтік ынтымақтың көзі деп санаған ортақ ырғақ, бәлкім, алғаш рет егістіктің ырғағымен естілген шығар. Сондықтан бір бидай дәнінің ішінде тек қорек қана емес, жад та бар.
Бидайдың үйреткен алғашқы ұлы ақиқаты мынау: дән көбейгісі келсе, алдымен топырақтың қараңғылығына енуге мәжбүр. Бетте қалса, ол тек бір дән ғана — өзіне өзі жететін, бірақ өзімен ғана шектелетін болмыс. Топыраққа түссе, қабығы жарылады, пішінін жоғалтады және дәл жоқ болды деп ойлаған жерімізде басқа бір тіршілікке айналады.
Адамзаттың өлім мен қайта туу туралы ойды тек аспаннан емес, топырақтан да үйренген болуы әбден мүмкін. Адам тұқымды көмді, күтті және көмген нәрсесінің қайта оралғанын көрді. Өз өлілерін де сол топыраққа аманат еткен адам үшін бұл көрініс жұбаныштан да артық еді: сырт көзге әрбір соңғы нүкте көрінбейтін бір бастаманың қабығы болуы мүмкін. Деметра мен Персефона туралы аңыздағы табиғаттың үнсіз қалып, қайта көгеруі; Элевсин мистерияларының ең биік сәтінде орылған бір масақтың көрсетілуі — осы көне түйсіктің іздері. Ежелгі әлемнің ең терең құпиясы бір егістіктің ең қарапайым шындығы еді: әрбір жоғалу — жойылу емес; кейбір жоғалулар — өзгерістің бастауы.
Қасиетті мәтіндердегі бидай туралы ең әсерлі баяндардың бірі Жүсіп қиссасында кездеседі: жеті толық масақ пен жеті қураған масақ; молшылық пен жұт… Алайда бұл баян жай ғана көне ауыл шаруашылығын жоспарлаудың мысалы емес. Оның ішінде ұлы өркениеттік қағида жасырынған: молшылық кезінде жоқшылықты ойлай білу.
Жүсіп орылған бидайды масағымен қалдыруды кеңес етеді; дәннің өзінің табиғи қорғанысы ішінде сақталуын қалайды. Бұл жай ғана сақтау тәсілі емес, берекені сақтықсыз қорғау мүмкін еместігін айтатын даналық. Өйткені молшылық дұрыс басқарылмаса, келесі жоқшылықтың дайындаушысына айналуы мүмкін. Жүсіптің істегені — түсті институционалдық тәртіпке, болжамды қоғамдық жауапкершілікке айналдыру.
Климат дағдарысы алдында қайта үйренуге тиіс адамгершілігіміз де осы: су ағып тұрғанда сусыздықты, жер өнім беріп тұрғанда оның шаршауы мүмкін екенін, орман тік тұрғанда өртті, дастарханымыз толы тұрғанда өзгенің аштығын, апат әлі келмей тұрғанда болашақ ұрпақтардың құқығын ойлай білу. Өркениет — тек өндіру қабілеті емес; қолдағыны болашақ үшін сақтай білу ерік-жігері.
Ғасырлар өткен соң дәл осы бейне әлем әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірінің табалдырығында пайда болады. Достоевский «Ағайынды Карамазовтардың» есігіне Жоханның Ізгі хабарындағы бидай дәнін орналастырады: топыраққа түсіп, өзгермеген дән жалғыз қалады; өзінен бас тарта білген дән көбейеді. Романның өзегі — адамның мінсіздігі емес, өзгере алуы. Зосиманың Алёшаға қалдырған «әрбір адам бәрі мен бәрінің алдында жауапты» деген ойы бидайдың адамгершілігін адамдар арасындағы қарым-қатынасқа көшіреді. Адам тек өзі үшін ғана емес, өзгенің азабының қасынан қалай өтіп кеткені үшін де жауапты.
Бүгін бұл жауапкершіліктің ауқымы одан да кең. «Өзгенің азабы» біз жүзін ешқашан көрмейтін адамдардың, әлі дүниеге келмеген балалардың және үнін естірте алмайтын барлық тіршілік иелерінің азабын да қамтиды. Топыраққа түскен дән өзінен кейінгі масақтарға өмір сыйлайтыны сияқты, адамның адамгершілігі де өз ғұмырының шекарасынан аса алған сайын өркениетке айналады.
Анадолы бидайды тек ауыл шаруашылығы өнімі ретінде көрмеді. Оны ұзақ мағыналар тізбегінің алғашқы буынына айналдырды: бидайды нанға, нанды несібеге, несібені шүкіршілікке, шүкіршілікті дастарханға, дастарханды бөлісуге айналдырды. Бұл тізбек — заттың құндылыққа, құндылықтың адамгершілікке, адамгершіліктің әлеуметтік байланысқа қалай айнала алатыны туралы хикая.
Сондықтан жерге түскен нан көтеріліп, сүйіліп, биік жерге қойылады. Өйткені нан енді жай ұн, су мен оттан ғана тұрмайды. Оның артында топырақ, жаңбыр, диқанның күс басқан қолы, диірменнің тасы, пештің оты, ананың дастарханы, көршінің ақысы және мыңдаған жылдық жад бар. «Нан-тұз ақысы» тіркесінің адамгершілік міндетті білдіруі, «нан есігі» (күнкөріс көзі) тіркесінің тіршілік атауы болуы кездейсоқ емес. Батыс тілдеріндегі жолсерік мағынасындағы companion сөзінің түбірі де «нанын бөліскен» адамға барып тіреледі.
Юнус Эмре төңірегінде айтылатын әпсана адамның алдына екі қажеттілікті қояды: қарнын тойдыратын бидай мен рухын дамытып, кеңейтетін нәпес, яғни рухани демеу. Бәлкім, бүгін біз оларды бір-біріне қарама-қарсы емес, бірін-бірі толықтыратын ретінде оқуымыз керек шығар. Өйткені адамға нан да, мән де қажет. Нансыз өмір сүре алмайды; мәнсіз қалғанда неге өмір сүретінін ұмытады. Біздің заманымыздың дағдарысы — нанды мәннен ажыратқан өндіріс тәртібінің дағдарысы: берекені несібе емес, тек тауар, топырақты жад емес, тек ресурс деп санайтын ойлау жүйесінің салдары.
Масақ Анадолы даналығында сонымен бірге білім әдебі де болып табылады. Бос масақ тік тұрады; толған сайын иіледі. Адам да шынайы білген сайын, кемелденген сайын басын сәл төменірек иіе білуі керек. Шынайы білім үстемдік емес, жауапкершілік тудырады. Иілген масақ — білімнің салмағын көтерген адам.
Республика кезеңінің әдебиетінде бидайдың мәні қайтадан кеңейеді. Енді ол тек метафизикалық символ емес; маңдай тері, диқан және Анадолы. Яшар Кемалдың әлемінде топырақ — декорация емес, адаммен сөйлесетін және әділетсіздікке куә болатын тірі болмыс. Назым Хикметте нан — әділ бөлінуге тиіс ортақ еңбектің тілі. Джахит Кюлебидің бидай алқаптарын кезген желі — елдің өз үні. Ал Сезаи Каракочта масақ қайтадан метафизикаға көтеріледі; топыраққа түскен дәннің логикасы өркениеттің қайта туу мүмкіндігіне айналады.
Осылайша масақ еңбек пен дұғаны, тән мен рухты, жер мен көкті бір сызықта тоғыстырады. Бір ғасыр бойы «Кімнің еңбегі, кімнің ақысы, кімнің үміті?» деген сұрақтардың жауабы ретінде жазылады.
Араға мыңдаған жылдар өтті. Адам ауылдар, қалалар мен империялар құрды; бу машинасын жасады, мұнай өндірді, атомды бөлшектеді, ғарышқа шықты, цифрлық әлем мен жасанды интеллектіні дамытты. Алайда 12 мың жылдан кейін алдымызда тұрған ең үлкен сұрақтардың бірі әлі сол күйінде: топырақ бізге тағы қаншалықты бере алады?
Прогресс адамды топыраққа тәуелділіктен құтқарған жоқ; тек бұл байланысты көзге көрінбейтін етті. Қазіргі қала тұрғыны өз нанының қай егістіктен келетінін білмеуі мүмкін. Бірақ егістік қурағанда, білмеу оны қорғамайды. Ибн Хальдунның умран (өркениет) айналымындағыдай, әл-ауқат өзін тудырған жағдайларды ұмыттырғанда ыдыраудың есігі ашылады.
Топырақтан COP31-ге дейін: өркениеттің есеп айырысуы
Сондықтан әлемнің COP31 үшін Антальяда бас қосуын тек дипломатиялық климаттық кездесу ретінде қарастыруға болмайды. Бұл жиын — адамзаттың топырақпен жасасқан көне келісімін қайта оқу мүмкіндігі. Оның үстіне бұл оқудың бидай қолға үйретілген Құнарлы Ай аймағының солтүстік иінінде, Гөбеклитепе мен Қарадағқа жақын жерде жүзеге асуы — тарихтың таңғаларлық симметрияларының бірі: тұқым алғаш түскен өлке тұқымның болашағы талқыланатын орынға айналмақ.
Өйткені климат дағдарысы тек атмосферадағы көміртегі мөлшерінің ғана емес, бір өркениет үлгісінің хикаясы. Біз қаншалықты өндіреміз? Қаншалықты тұтынамыз? Қаншасын лақтырамыз? Топырақтан қаншалықты аламыз және алғанымыздың қаншасын қайтара аламыз?
Бәлкім, біз сұрақты басынан-ақ қате қойып жүрген шығармыз: «Әлем бізге тағы қанша ресурс бере алады?» Бұл сұрақ әлемді қойма, ал адамды шексіз талап иесі деп санайды. Ал шын сұрақ мынау: біз әлемнен тағы қаншалықты сұрауға құқымыз бар деп ойлаймыз? Бұл — технология сұрағынан бұрын адамгершілік пен өлшем сұрағы. Ежелгі Грекияның софросюнесі, ислам әдебіндегі мөлшерлілік және Анадолының қанағаты бір ақиқатты айтады: жеткіліктің не екенін білмейтінге ештеңе жетпейді.
Жүсіптің жеті масағы бүгін де өмірдің дәл ортасында өз орнын сақтап тұр. Бүгінгі су — ертеңгі су. Бүгінгі тұқым — ертеңгі азық-түлік қауіпсіздігі. Бүгінгі топырақ — әлі дүниеге келмеген балалардың топырағы. Сондықтан тұрақтылық тек техникалық ұғым емес; әлі дүниеге келмеген адамдардың ақысын бүгіннен бастап тапсыра білу адамгершілігі.
Ганс Йонастың технология дәуіріне ұсынған жауапкершілік қағидасы дәл осыны айтады: біз әрекеттеріміздің салдары жер бетіндегі шынайы адам өмірінің жалғасуымен үйлесетіндей әрекет етуіміз керек. Қазіргі адамның күші жүзін ешқашан көрмейтін адамдарға дейін жетеді. Біз олардың суын бүгін тауыса аламыз, топырағын бүгін улай аламыз, климатын бүгін өзгерте аламыз. Ал олар өздеріне жасалғанды не тоқтата алмайды, не бізге қарсы өздерін қорғай алмайды. Бір жағының бүкіл билігі бар, екінші жағының ешқандай үні жоқ бұл қатынас — біздің заманымыздың ең үлкен көзге көрінбейтін адамгершілік сынағы.
Бидайдың өркениеттегі сапары дәл осы жерде өткенге деген романтикалық сағыныш болудан қалып, болашаққа бағытталған өркениеттік ұсынысқа айналады: Бір масақ, бір дастархан, бір өркениет. Өйткені масақ топырақты, дастархан бөлісуді, ал өркениет екеуінің арасындағы адамгершілікті баяндайды.
Гөбеклитепеден Құнарлы Айға дейін, Анадолының көне дәнді дақылдарынан Селжұқтардың масақ өрнектеріне дейін, ауыл диірмендерінен тас пештерге дейін, әжелердің ашытқыларынан қазіргі гастрономияға дейін созылған жад климаттық жауапкершілікпен тоғысуға тиіс. Морис Хальбвакс еске салғандай, қоғамдардың жады заттарда, кеңістіктерде және тәжірибелерде өмір сүреді. Ашытқы, диірмен тасы, тандыр немесе қырман — тек көне зат емес; бір таным тәсілінің тасымалдаушысы.
Сиезден (бірдәнді бидай) қарақылшыққа дейінгі көне дәнді дақылдар да тек өткеннің дәмі емес. Мыңдаған жылдар бойы Анадолының топырағына, климатына және құрғақшылығына бейімделген бұл сорттар — биологиялық әртүрліліктің, жергілікті білімнің және өндіруші жадының тірі мұрағаты. Біркелкіленген ауыл шаруашылығының осалдығы алдында көне тұқымдар бойындағы төзімділік туралы білім аса өзекті. Болашақтың дастарханын жаю үшін өткеннің егістігіне қайта қарауымыз керек.
Масақтың сарысы осы жерде Анадолының көгімен тоғысады. Бидай — топырақтың, ал көк — аспан мен судың түсі. Бірінсіз екіншісі өмір сүре алмайды. Көк сонымен бірге ғаламшардың ортақ түсі. Ол шекара білмейді; бір елдің аспаны екіншісінен қабырғамен бөлінбейді. Бір жерде ластанған ауа төлқұжат бақылауынан өтпейді. Бір жерде өзгерген климат басқа өлкелердің де есігін міндетті түрде қағады.
Гаррет Хардин ортақ игіліктер трагедиясын барлығы пайдаланатын, бірақ ешкім жауапкершілігін алмайтын ресурстың таусылуы арқылы түсіндірген еді. Ал Элинор Остром басқа бір мүмкіндікті көрсетті: ортақ суын, жайылымын және орманын сенім, өзара түсіністік және ортақ ережелер арқылы ғасырлар бойы сақтай алған қауымдастықтар бар. Анадолының кезекпен суару жүйелері, асары және жайылым құқығы — осы ұжымдық даналықтың жергілікті үлгілері. Аспан — адамзаттың ең үлкен ортақ игілігі. Климат дағдарысы бізге ұмытқан ең көне ақиқатымызды қайта айтып тұр: біз бір аспанның астындамыз.
COP31 залдарында энергетикалық саясат, көміртегі нарықтары, қаржыландыру, шығарындылар, технологиялар мен трансформация үлгілері талқыланады. Әрине, талқылануы керек. Өйткені ниет институтқа айналмаса, тарих алдында жай тілек күйінде қалады. Бірақ осы ұлы ұғымдардың бәрінің ортасына кішкентай бір бидай дәнін қойғым келеді. Сол дәннің адамзатқа айтар өте көне сөзі бар: менен тек қажетіңе қарай ал. Мені қайтадан топыраққа таста. Күтуді үйрен. Көбейт. Бөліс. Және өзіңнен кейін келетінді ұмытпа.
Ленинград қоршауының аштық күндерінде Вавилов институтының ғалымдары әлемдегі ең ірі тұқым коллекцияларының бірін қорғап отырды. Қолдарының астында тонналаған дәнді дақыл, күріш пен картоп тұқымы болды. Кейбірі бұл тұқымдарды жеуден бас тартып, аштықтан қайтыс болды. Өйткені олар қорғап отырғандарының бір мезгіл тамақ емес, болашақ екенін білді. Бұл 12 мың жыл бұрын алғашқы диқан жасаған таңдаудың ең шымырлатар қайталануларының бірі еді: бүгінгі аштықтан ертеңгі береке үшін бас тарту.
Тұрақтылық туралы баяндамалар мыңдаған бетте баяндайтын ақиқаттың мәні, бәлкім, осы ғана шығар: тұқымның бәрін жеп қойсаң, ертең аш қаласың; бір бөлігін топыраққа тастасаң, болашақ басталады. Бұл адамзаттың ең көне экономика сабағы да, ең көне адамгершілік сабағы да. Экономика сөзінің түбіріндегі oikos «үй» дегенді білдіреді. Үйді тауысатын экономика өз мағынасына опасыздық жасайды.
Ендеше бір өркениеттің дамығандығын енді немен өлшейміз? Ол өндірген болатпен, тұтынған энергиямен, тұрғызған зәулім ғимараттармен және иелік ететін технологиясымен бе? Әлде өзінен кейінгілерге қалдырған топырақтың, судың, ауаның және тіршіліктің сапасымен бе? Шынайы өркениет тек көбірек өндіру емес, қашан «жетеді» деу керектігін білу.
Егер білім адам мен қоғамды кемелдікке жеткізбесе, қала қаншалықты бай болса да, ізгі емес. Бүгінгі негізгі сұрақ та осы: біз білетін нәрсе бізді қандай адамға айналдырып жатыр? Біз климат ғылымын, құрғақшылықты, экожүйелердің жойылуын және ресурстардың шексіз еместігін білеміз. Ешбір дәуір өз болашағын біз сияқты айқын деректермен көрген емес. Олай болса, мәселе енді білуде емес, білгеніміздің жауапкершілігін мойнымызға алуда.
Өйткені өркениет адамның не білетінімен емес, білгенін неге айналдыратынымен басталады.
Бір кездері бір адам топыраққа еңкейіп, алақанындағы дәнді жерге тастады. Жаңбыр жауды, күн шықты, тұқым жарылды; өскін, масақ және жүздеген дән болды. Одан кейін нан, дастархан, ауыл, қала және өркениет келді.
Енді адамзат қайтадан сол егістіктің басында тұр. Бірақ бұл жолы алақанымызда тек бір тұқым емес, тұтас ғаламшар бар. Ал алдымызда сол баяғы таңдау: қолдағыны тауысу ма, әлде бір бөлігін болашаққа қалдыру ма?
Топыраққа түскен бидай дәні мыңдаған жылдан бері бір нәрсені айтып келеді: өмір иелік етумен емес, келесіге тапсыра білумен жалғасады. Біз топырақтың, судың және тұқымның иесі емес, уақытша аманатшыларымыз. Күндердің күнінде бізден қаншалықты өскеніміз емес, өсу барысында нені сақтағанымыз; қаншалықты өндіргеніміз емес, өндіру барысында нені тауысқанымыз; қаншалықты байығанымыз емес, байығанда болашақтан нені кемітіп алғанымыз сұралады.
Және, бәлкім, адамзаттың бүкіл өркениеттік үміті оның алақанындағы кішкентай бидай дәніне қалай қарайтынымен сыналатын шығар.
Өйткені кейде бір өркениеттің бүкіл хикаясы бір масақ иілген жерден басталады.
Нурфер Терджан
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/medeniyet-bir-bugday-tanesiyle-basladi-h1963.html