2020 жыл. Біз енді барлық құпиялар жарияға шыққан, тарихтағы барлық есеп айырысулар бетке шыққан сондай бір дәуірде өмір сүріп жатырмыз.
Енді тарихты шамамен үш ғасыр артқа, яғни бүгінгі XXI ғасырдағы Түркиядан кері шегерейік. Республика тарихында тұңғыш оқиғалар болған, ақыл жетпес өзгерістер сахналанған, тіпті мемлекеттік басқаруда, парламентте бір дәуір аяқталған, Батыс әлі күнге дейін мойындай алмай, бәлкім, әлі де сенуге қиналып жүрген, тіпті өз ішіміздегі тәжірибесімен тұрақтылықтың шебері атанған, әлем саясатының неше түріне куә болған, алысқа қараймын деп жақынды көрмей қалғандар да сене алмады. Әрине, сенбейді; тіл, дін, нәсіл, ту, тақ, табынардай құмарлық – олар өз кегі үшін жанын пида етуге даяр. Тарихтардың ішінен бір тарихты таңда десе, кім 2020 жылғы 3 қарашаны таңдар екен? Сайлауына барылған, сайланғанына мың өкінген, сайланбағанына қол шапалақталған бір күн. Тек сары шашы үшін ғана кінәлі әрі жауапты деп ойлайтын Сэм ағайдың елімен жасыл қағаздан жасалған қылыштар суырылған күннен XVIII ғасырдың соңғы ширегіне қарайық…
XVIII ғасырда соғыстар мен келісімшарттар салдарынан жерінен айырылған Осман империясы бұзылған күштер тепе-теңдігін бұрынғы қалпына келтіру мақсатында шешім іздеуге кірісті. XVII ғасырдың соңынан бастау алған шешім іздеулер харизмалы басшылардың ең алдымен әскери шаралар қабылдауы арқылы көрініс тапты. Алайда бұл талпыныстар құлдырауды тоқтата алмады. XVIII ғасырда, Қызғалдақ дәуірінде болғандай, империяны бұрынғы құдіретіне қайта жеткізу үшін сыртқы байланыстар орнатылып, әскерде өзгерістер жүргізілді. Бұл реформалар да негізінен Еуропа мемлекеттерінен келген әскери қызметкерлер мен техникалық мамандардың көмегімен жүзеге асырылды. III Селим, II Махмұт, Әбділмәжит сияқты XIX ғасыр падишахтары әскери, әкімшілік, әлеуметтік және саяси салаларда жаңашыл бастамалар көтерді. Низам-и Джедид арқылы басталған бұл бастамалар Осман империясының белгілі бір дәрежеде діни фанатизмнен арылып, Еуропадағы техникалық және әлеуметтік жетістіктерден үлгі алуына мүмкіндік берген еді. II Махмұт сияқты авторитарлық падишахтың өмірінің соңғы кезеңінде Гүлхане хатт-и хүмаюнын дайындатуы Осман мемлекетінің адам құқықтары саласында да қаншалықты алға жылжығанын көрсетті.
Осман империясының ең ауыр әрі ең ұзақ кезеңі болған XIX ғасыр – оның нағыз пышақ жүзінде тұрған күндері, яғни Танзимат жарлығы мен Ислахат жарлығы кезеңдері. Бұл кезеңдерді түсіну әрі мәнін ұғыну, меніңше, Османды түсінуден де асып, XXI ғасырда, тіпті бүгінге дейін өзгеріс деп аталатын саяси төңкерістер арқылы аяғынан тік тұруға тырысып келе жатқан Түркиямен бірге…
Осы ұлы тарихта маңызды орын алатын Танзимат кезеңін зерттеудің өзі айтарлықтай қиын. Османның Англия, Франция, Ресей және басқа да көптеген елдермен күресі, өз ішкі құрылымы танытқан қараңғыланған шындық, көптеген салаларда жүргізілген жаңашылдық деген атпен жасалған өзгерістер және олардың қалай жүзеге асқаны, басқару сатыларындағы тұлғалар – мұның бәрі өте кең ауқымды зерттеудің тақырыбы бола алатындай үлкен.
Бейліктен империяға дейінгі жолда әлемдік державаға айналған Османдар ұзақ та табысты жылдардан кейін XVI ғасырдың соңына қарай кейбір бұзылыстардың басталуымен мемлекетте реформалар жүргізу қажеттілігі күн тәртібіне шыққан еді. Мақсат – белгілі мемлекеттің күш-қуатын өз ақылына сырттан әкелінген қосымша қолдау арқылы қайта қалпына келтіру болатын.
Екі жүз жыл ішінде әлемдік державаға айнала алған, құдіретті ғұмыр кешкен Османның басына фес кигізе алған паша. Бір мөрдің ғажайыбымен өзін Қырық ұлы уәзірдің тізіміне қостыра алған «Шейх-үл-вүзера Коджа Хүсрев Мехмед паша». Дәулет-и Алияның жаңашылдық, реформа тақырыптарындағы күш-жігерін, шын мәнінде, тек өзінен ғана аямаған есім.
XVIII ғасырдың соңғы ширегінен XIX ғасырдың екінші жартысына дейін, үш ширек ғасыр бойы құл ретінде әкелінген Осман мемлекетінің астанасында иерархия баспалдақтарымен жеке бақталастығы, прагматизмі және оппортунизмі арқылы жедел өрлеген Коджа Хүсрев Мехмед паша.
XVIII ғасырдың соңғы ширегінде Осман мемлекетінде III Селим тұсында әскери салада, бірінші кезекте және орталықтан бастау алған жаңару қозғалыстары II Махмұт тұсында жалғасып, 1826 жылы яничар корпусының таратылуымен шыңына жетті, ал Әбділмәжит тұсында Танзимат арқылы әкімшілік және әлеуметтік салаларға да таралды. Хүсрев паша үш падишахтың тұсында да маңызды лауазымдар атқарып, осы реформалардың жүзеге асуына қатысты. Бюрократия ішіндегі билік тартысына араласқан, көздегеніндей алдыңғы шепте де, алдын ала жоспарлауда да маңызды рөлдерге ие бола алған тұлға.
Ол Каирге казармалық ұйымдастыру арқылы жаттыққан Низам-и Джедид әскерін даярлау, мәмлүк бектерін бақылауға алу, әкімшілік-аумақтық құрылымды реттеу және қаржы мәселелерімен айналысу үшін тағайындалды. Мысырдағы қызметі кезінде ол еуропалық әскерлермен жақыннан танысу мүмкіндігіне ие болады, ал бұл тәжірибесін яничар корпусы таратылғаннан кейінгі жаңару үдерісіне көрсеткен қолдауы арқылы, II Махмұттың сүйікті адамы ретінде, сераскер болған кезеңінде іс жүзінде қолдану мүмкіндігін табады.
Хүсрев пашаның қожайыны флотты реформалау жұмыстарын жүргізген кезде, оның Мысырдағы қызметі барысында француздар мен ағылшындардан алған тәжірибесінің арқасында еуропалық әскери жүйе мен оқыту туралы білімі болуы оған артықшылық береді. Ол падишахты әскери жаттығудың қажеттігіне сендіреді және Тунис – Алжир – Мысыр сапары кезінде жергілікті халықтан көрген фесті әскерлерге кигізіп қана қоймай, «хас дур, раст дур» командаларымен жүргізген жаттығуын Кулелиде падишахқа тамашалатады. Сұлтан барлық бөлімдерге Низам-и Джедид дәуіріне тән үш сатылы жаттығу жүйесінен бас тартып, «Та‘лим-и Хүсрәви» әдісімен жаттығуды бұйырады. Хүсрев паша өзінің жаңашыл әрі жігерлі мінезімен сераскерлікке ең лайықты есім дәл өзі екенін көрсеткісі келгендей болды.
Үш ғасырды артта қалдырған осы күндерде, кешеден кейін, ертеңнен бұрынғы бастауларымызды міне, осылай қалаған еді. Құлап бара жатқан империяның атынан «реформа» деді, «тез жаңарыңдар да, жұқарған жерлеріңнен үзіліңдер енді» деді. Толған кекке негізделіп реттелген, қанмен қол қойылған құжаттың құмарлығын бірнеше кесек матамен өлшеп-пішіп, Сұлтанға кигізді. Иә, солай, біз жаңарып жатқан едік!
Реформа ма, төңкеріс пе, жаңару ма, түрлену ме? Бір кесек мата, фес, кепка, қалпақ және бірнеше алтын жалатылған құжаттың белгілі бір топты нұрландыруымен соңғы үш ғасыр бойы «Жаңарып жатырсыңдар» деді. Олардың мақсаты – болмысымыздағы құдіретті әмбебап білімді жұлып алып, бізді екінші қолды өмірге жер аудару.
Кейбіреулер бар, олар өз шекарасы ішінде, өзгелердің хикаяларында статист рөлімен өмір күресінде табанды. Екінші қолды көшірме біліммен өзгелер сияқты өмір сүреді, өзгелердің көшірмелерін қайталаумен ғұмырын, тіпті бір әлемдік империяны да тауысады.
Енді американдық туризм өкілдерінің үміттерінің Байденмен бірге көктегеніне қуанайық па? Американ арманының жоғалуына біз неге қайғырдық екен?
Измир басымызға құлап түскенде, американ туризміндегі Трамп құлдырауына көңіл бөлейік пе, не істейік?
Әлемнің айналысын туризмге байлап, лақтырып тастаған жаңа жаһандық фесті қайта алып, басымызға киейік пе?
Білетін біледі фестің шашағы туралы жан ауыртар хикаяны…