TANSEL TERCAN
(Doktora Öğrencisi, L.N. Gumilyov Avrasya Millî Üniversitesi, Kazakistan & Rixos President Astana, Genel Müdür, tansel.tercan@rixos.com)
Özet
Dünyadaki önemli konulardan biri atık ve geri dönüşüm yönetimidir. Atıkların yol açtığı kirlilik, ekonomik ve sosyal zararlar ile doğal kaynakların azalması göz önüne alındığında, atıkların etkin biçimde yönetilmesi ve geri dönüştürülmesi operasyonel verimlilik üzerinde etkilidir; atıkların etkin yönetimi ve geri dönüşümü, işletmeler açısından sürdürülebilir kalkınmanın ve verimliliğin sağlanmasında önem taşımaktadır. Turizm endüstrisi, sunduğu ürün ve hizmetler kapsamında atık yönetimi ve geri dönüşüm için doğal bir laboratuvar olarak görülebilir. Son yıllarda atık yönetimi ve geri dönüşüm konusundaki çalışmaların arttığı gözlenmektedir; ancak turizm endüstrisine ilişkin çalışmalar sınırlıdır. Bu nedenle çalışmanın temel amacı, turizm endüstrisindeki atık yönetimi çalışmalarını sistematik derleme tekniğiyle incelemektir. Bu amaçla, 1975 yılından itibaren Web of Science (WOS) veri tabanında yayımlanmış 15 makale incelenmiştir. Sonuçlar değerlendirilmiş ve turizm endüstrisi kapsamında gelecekte yapılacak araştırmalar için önerilerde bulunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Atık Yönetimi, Turizm, Sistematik Derleme
GİRİŞ
Sanayi devrimiyle birlikte seri üretim başlamış, daha fazla atık üretilmesiyle doğaya verilen zarar artmıştır. 1950’li yıllara kadar bu atıklar ülkeler tarafından göz ardı edilmiştir. Ancak bu yıllardan sonra ülkeler atık konusunda bilinçlenmiş ve çeşitli yasa ve yönetmelikler düzenlemiştir. Geçmişte turizm sektörü, atık çıkarma konusunda ağır sanayi sektörlerine kıyasla daha az etkili görünse de 21. yüzyılda turizm sektörü daha etkin hâle gelmiş; nitekim turizm endüstrisinin daha fazla atık ürettiği anlaşılmıştır. Turizm endüstrisinin varlığını sürdürebilmesi için doğanın korunması ve atıklarının değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu bağlamda çeşitli uygulamalar başlatılmıştır. Günümüz işletmeleri, 3R (Reduce, Reuse, Recycle – Azalt, Yeniden Kullan, Geri Dönüştür) uygulamalarını kullanarak enerji tüketimini azaltmaya, atığı en aza indirmeye ve tutumlu olmaya çalışmaktadır (Kasavana, 2008: 140).
Turizm endüstrisinin en önemli faaliyet alanı olan otel işletmeleri, çevrenin ve kaynakların korunması açısından büyük bir yer tutmaktadır (Trung ve Kumar, 2005: 111). 1990’lı yıllarda otel yönetimlerinin katı atıkların azaltılmasına yönelik uygulamalara bakışı olumsuzdu. İşçilik ve ekipman maliyetleri nedeniyle işletme için ek maliyetlerin doğacağına inanılmaktadır (Wilco vd., 2001: 372). Oysa otel faaliyetleri açısından katı atık yönetimi, hem otelin parasal faaliyetleri (katı atıkların en aza indirilmesi, geri dönüşüm ve geri kazanım vb.) hem de çevre kirliliğinin azaltılmasıyla turizmin sürdürülebilirliği ve çevredeki toplumun sağlığı bakımından yararlıdır (Shamshiry vd., 2011: 4).
Trung ve Kumar (2005) araştırmalarında, otellerin yıldız sayısına göre atık kategorilerine ve bu atıkların bertaraf yöntemlerine de bakmışlardır. Otellerin yaklaşık %60’ı yemek atıklarının (ıslak atıklar) hayvan yemi amacıyla yerel toplayıcılara satıldığını, katı atıkların yaklaşık %10-30’unun ise sınıflandırılarak geri dönüşüm amacıyla yerel toplayıcılara satıldığını belirtmiştir. Toplam atığın %10-30’una karşılık gelen yeniden kullanılabilir kuru atıklar plastik, kâğıt, karton, teneke kutu, cam ve metal olarak sınıflandırılmaktadır. Geriye kalan atık yüzdesi ise doğrudan bulunduğu yerdeki çöp sahasına dökülmüştür (Trung ve Kumar, 2005). Atık, çok büyük bir parasal kayıp anlamına gelmektedir. Çünkü atık olarak atılan gıdanın satın alma fiyatı, depolama ve hazırlama (pişirme) maliyeti oluşmaktadır. Konaklama işletmeleri, başta yiyecek ve içecek olmak üzere pek çok malzemede atık yönetimi uygulamalarını kullanarak atığı azaltabilir; yeniden kullanım ve geri dönüşümü sağlayarak hem ekonomik fayda hem de çevre koruma sağlayabilir. Bu bağlamda çalışmanın amacı, turizm endüstrisindeki atık yönetimi çalışmalarının sistematik biçimde derlenmesi ve bu konuda gelecekte yapılacak araştırmalara yol gösterilmesi olarak belirlenmiştir.
LİTERATÜR TARAMASI
Bontoux ve Leone’ye (1997) göre atık, ulusal mevzuatın gereklerine uygun olarak bertaraf edilen madde veya nesnelerdir. Atık yönetimi “ürün ve hazırlık süreci planlamasıyla başlayan, satın alma politikası, stok kontrolü ve üretim planlaması bileşimiyle devam eden ve genel olarak tüm operasyonel aşamaları etkileyen bir süreçtir” (Kirk, 1996: 102). Tipik bir atık yönetim sistemi; toplama, taşıma, ön işlem, atığın işlenmesi ve kalan atıkların nihai bertarafını içerir. Atıkların genel bir sınıflandırmasını yapmak oldukça güçtür. Evsel atıklar, endüstriyel atıklar, küller, tıbbi atıklar, inşaat molozları, katı atıklar, biyolojik olarak parçalanabilen atıklar, biyolojik olarak parçalanamayan atıklar ve tehlikeli atıklar en yaygın atık türleridir (Demirbaş, 2011). Atıkların sınıflandırılması, atık yönetiminin etkin biçimde izlenmesi, geliştirilmesi ve uygulanması açısından önemlidir. Ayrıca atıkların sınıflandırılması, her atık türünün kodlanması, atıkların sınıflandırmaya göre toplanması, bu konuların kayıt altına alınması ve raporlanması büyük kolaylık sağlamaktadır (Pocock vd., 2009: 1).
Genel olarak otellerdeki katı atık kaynakları; yiyecek ve içecek hazırlama, misafir odaları, ofisler, çamaşırhane ve bahçedir. Katı atık türleri yemek atıklarını, ambalaj atıklarını (plastik, kâğıt, karton, cam vb.) içerir ve bahçe atıklarından kimyasal atıklara kadar değişir (Trung ve Kumar, 2005). Katı atıklar içindeki gıda atığı günümüzde önemli bir küresel sorun hâline gelmiştir. Pek çok ülke, kurum ve sivil toplum kuruluşu yenilebilir gıda atığı üzerinde çalışmaktadır. Yenilebilir gıda atıklarının atık olarak bertaraf edilmesi çevresel, ekonomik ve etik sorunları beraberinde getirmektedir (Marthinsen vd., 2012). Gıda atığı, çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirliği doğrudan tehdit ettiği için son dönemde dünya genelinde dikkate alınan en önemli konulardan biridir (Marra, 2013). Gıda atığı, yenilebilir gıda atığı ve yenilemeyen gıda atığı olarak sınıflandırılabilir. Yenilebilir gıda atığını yiyecek içecek işletmelerinde mutfaktan kaynaklanan atık (hazırlık aşamasında) ve müşteriden kaynaklanan atık (tabak atığı) olarak ayırmak da mümkündür. Yenilemeyen gıda atığı; kemik, yumurta kabuğu, kahve telvesi gibi insanlar tarafından tüketilmesi mümkün olmayan atıklar için kullanılan ifadedir (Owen vd., 2013). Schott ve Andersson’a (2015: 220) göre gıda atığını zorunlu gıda atığı ve önlenebilir gıda atığı olarak ayırmak mümkündür. (Kaçınılmaz) gıda atığı genellikle, ürünün hazırlanması sırasında oluşan meyve-sebze kabukları, kemikler, deniz ürünlerinin kabukları gibi yenilemeyen atıklardır. Önlenebilir gıda atıkları ise bayat ekmek, fırında makarna gibi, bir kısmı insan tüketimi için hazırlanmış ancak herhangi bir nedenle tüketilmemiş, aslında yenilebilir gıdalardır.
Kirk’e (1996) göre otel işletmelerinde atık yönetimi dört temel nedenle yürütülmektedir. Bu nedenler; yasal düzenleme ve yönetmeliklerden kaynaklanan nedenler, çevre koruma bilincine sahip müşteri sayısının artması, eko-turizmin gelişmesi ve tasarruftan doğan işletme avantajlarıdır. Bu nedenlerle otel yönetiminin atık yönetimi konusunda daha dikkatli olması gerekir. Çünkü bir otel atığı kaynağında gelişigüzel depolar ve ardından bu şekilde belediyeye teslim ederse cezai yaptırım söz konusudur. Bu da otel işletmesinin maliyetini yükseltir. Bu durumla karşılaşmamak için otel yönetimi atığı kaynağında ayırır ve atık yönetimini uygularsa yasal yükümlülüklerini yerine getirmiş ve cezanın maliyetlerinden kurtulmuş olur (Ramachandra, 2006: 4).
Oteldeki her müşteri günde yaklaşık 1 kg atık oluşturmaktadır (Pirani ve Arafat, 2014: 320). Otel işletmelerindeki atık hacmi; otel türüne, misafir özelliklerine, misafir ve çalışan faaliyetlerine ve doluluk oranına göre değişmektedir (Pirani ve Arafat, 2014: 322). Bununla birlikte, iyi uygulanan bir geri dönüşüm programıyla oluşan atığın %80’i geri dönüştürülebilir niteliktedir (Hotels and Resorts, 2008). Her otelin atık yönetimi anlayışı farklıdır. Örneğin bazıları yalnızca tek bir noktada oluşan atığı ayrıştırmadan toplarken, bazıları geri dönüşüme uygun malzemeleri toplamak için ayrıştırmayı kaynağında yapmaktadır. Bir otel işletmesinin büyüklüğü ve işletim sistemi ne olursa olsun, maliyetleri en aza indirmek için atığını etkin biçimde yöneten bir sistem kurması gerekmektedir (Owen vd., 2013: 2).
Geri dönüştürülebilir atık, otel işletmelerinden kaynaklanan bir diğer atık türüdür. Otel tesislerinin plastik, metal, cam, kâğıt ve gıda katı atıklarını geri dönüşüm için ayırması ve sınıflandırması, doğal çevrenin korunması açısından büyük önem taşımaktadır. Geri dönüşümde verimlilik sağlanabilmesi için programın geliştirilmesi, personelin ve müşterilerin katılımının sağlanması gerekir (Enz ve Siguav, 1999: 74). Örneğin otel barlarından çıkan cam şişeler, resepsiyondan çıkan atık kâğıtlar veya eski çarşaflar geri dönüştürülebilir atıklardır. Resepsiyonda veya otel yönetim birimlerinde kâğıt ürünlerinin yeniden kullanılması, banyodaki şampuan ve diğer kişisel temizlik ürünlerinin yeniden doldurulabilir ve yeniden kullanılabilir sabit kaplarda sunulması, tüm yiyecek ve içecek servis ekipmanlarının dayanıklı ürünlerden seçilmesi ve tek kullanımlık ürünlerin kullanılmasının gerektiği bazı durumlarda ürünlerin geri dönüştürülmesi gerekir (Cooper vd., 2008: 363).
Trung ve Kumar (2005), Vietnam’da faaliyet gösteren 50 otelden oluşan bir örneklemle enerji, su tüketimi ve atık oluşumu konularında bir araştırma yürütmüştür. Araştırma sonucunda otel işletmelerinin kaynak kullanımını ve etkin yönetimini hesaplamışlardır. Atık su yönetiminin oteller için en önemli sorunlardan biri olduğu, otellerde atık su yönetim sisteminin yüksek yatırım maliyeti nedeniyle uygulanamadığı, bu nedenle düşük maliyetli atık su arıtma sistemlerinin geliştirilmesi gerektiği belirlenmiştir. Bir başka çalışmada, Mensah (2006) tarafından Gana’nın Büyük Akra Bölgesi’nde farklı otel kategorileri arasındaki çevre yönetimi uygulamaları incelenmiştir. Otellerin yalnızca %17,3’ü atıklarını geri dönüştürmekte, %8’i yemek atıklarından kompost üretmekte ve %7,7’si otel reklam ve bilgilendirme afişlerinde geri dönüştürülmüş kâğıt ürünlerini tercih etmektedir.
Molina-Azorin vd. (2009), İspanyol otel işletmelerindeki çevre uygulamaları ile firma performansları arasındaki ilişkiyi kümeleme analizi ve regresyon analizi kullanarak incelemiştir. Çalışmaya göre oteller çevresel sorumluluklarını geliştirirlerse, bulundukları yerin doğal yapısını ve kaynaklarını koruyarak sürdürülebilirliği sağlamakta; otellerin uyguladığı çevre yönetiminin maliyetini düşürüp performans düzeylerini yükselterek gelirlerini artırmaktadırlar. Kallbekken ve Saelen (2013), otel restoranlarında rahatsız edici olmayan iki basit yöntemin kullanılmasıyla gıda atığı miktarında bir değişim gözlemlemiştir. Bu iki basit yöntem, tabak boyutunun küçültülmesi ve sosyal işaretlerin kullanılmasıdır. Bu yöntemler kullanıldığında oteldeki gıda atığı miktarının yaklaşık %20 azaldığı gözlenmiştir. Singh vd. (2014), otel işletmelerinin geri dönüşüm açısından rolünü artırmak için neler yapılabileceğini araştırmıştır. Sonuç, otelden çıkan atıkların geri dönüştürülebilir olduğudur.
YÖNTEM
Çalışmanın amacı, turizm endüstrisindeki atık yönetimi çalışmalarının sistematik bir derlemesini yapmaktır. Bu bağlamda araştırmanın temel sorusu, turizm endüstrisinde atık yönetimi hakkında neyin bilindiğidir. Araştırmada sistematik derleme yöntemi kullanılmıştır (Herdman, 2006). Sistematik derleme, belirli bir konuda uygun ölçütler karşılandığında elde edilen bilgilerin bir araya getirilmesi yöntemi olarak tanımlanabilir (Higgins & green, 2008). Araştırmada Web of Science (sci-expanded, SSCI, a@HCI, CPCI-s, CPCI-SSH ve ESCI) veri tabanında yayımlanmış İngilizce makaleler kullanılmıştır. “Waste management” anahtar kelimesiyle yapılan taramada konuyla ilgili toplam 7611 makale bulunduğu belirlenmiştir. Araştırmaya dâhil edilme ölçütleri doğrultusunda izlenen yol Şekil 1’de gösterilmiştir.
Turizm endüstrisini konu almayan ölçek geliştirme çalışmaları ile literatür taraması çalışmaları kapsam dışında bırakılmıştır. Sonuç olarak, belirlenen araştırma ölçütlerine uygun 15 çalışma bulunmuş ve değerlendirilmiştir.
BULGULAR
Çalışmaya dâhil edilen araştırmalar; araştırmaların yürütüldüğü bölgelere, örneklem özelliklerine ve yöntemine ve turizm endüstrisinde atık yönetimiyle ilgili diğer konulara göre kategorilere ayrılmıştır.
Araştırmaların Yapıldığı Bölgeler
Araştırma alanları incelendiğinde Fas, Hindistan, Mallorca, Cape Town, Hill Towns, Bahamalar, Pennsylvania, Tanzanya, Romanya ve İtalya, Galler, Türkiye, Galler (Wales) bölgelerinde birer, Vietnam bölgesinde ise üç çalışma bulunduğu görülmüştür. Görüldüğü üzere turizm endüstrisinde atık yönetimi araştırmalarının sayısı çok azdır.
Araştırmalarda Kullanılan Örneklem ve Yöntem
Araştırmalara ilişkin örneklem ve yöntem sonuçları Tablo 1’de özetlenmiştir. Tablo 1, ilk çalışmanın 2003 yılında yapıldığını ve son yıllarda turizm endüstrisinde atık yönetimine ilişkin çalışmaların artış eğilimi gösterdiğini ortaya koymaktadır. Çalışmaların yöntemleri incelendiğinde 8 makalede gözlem yönteminin, 6 makalede anketin, 2 araştırmada yarı yapılandırılmış görüşmenin kullanıldığı, 3 makalenin vaka çalışması olduğu, 2 makalede kıyaslamanın (benchmark) ve 1 araştırmada uygulama yönteminin kullanıldığı belirlenmiştir. Dolayısıyla turizm endüstrisinde atık yönetimine ilişkin çalışmaların konuyu tek bir yöntem kullanmak yerine birkaç yöntemle incelediği söylenebilir.
| Yazar(lar) | Yöntem | Örneklem |
|---|---|---|
| Kuniyal, J.C., Jain, A.P., Shannigrahi, A.S., 2003 | Gözlem | İki yıl boyunca (toplam 113 gün) trekking duraklarında gözlem yapılmıştır. |
| Trung, D.M., Kumar, S., 2005 | Anket, Kıyaslama | 50 otelden veri toplanmıştır. Ayrıca Avrupa ve Asya’daki oteller Vietnam ile karşılaştırılmıştır. |
| Radwan, H., Jones, E., Minoli, D., 2008 | Yarı yapılandırılmış görüşme | 4 yerel yöneticiden ve 3 özel atık şirketinden veri toplanmıştır. |
| Kaseva, M.E., Moirana, J.L., 2009 | Gözlem ve Anket | Atık yüklerinin ve atık çıkarma prosedürlerinin belirlenmesine ilişkin veriler turist güzergâhlarında toplanmıştır. |
| Radwan, H.R.I., Jones, E., | Yarı yapılandırılmış | 18 otel yöneticisinden veri toplanmıştır. |
| Minoli, D., 2012 | görüşme | |
| Alonso-Almeida, M.M., 2012 | Görüşme | Öncelikle on otel yöneticisiyle görüşme yapılmış, ancak çalışmada kadınlar tarafından yönetilen üç otelle görüşülmüştür. |
| Wyngaard, A.T., Lange, R., 2013 | Vaka Çalışması | 25 otele toplam 50 anket dağıtılmıştır. 25 anket yiyecek ve içecek departmanlarına, 25 anket odalar bölümüne verilmiştir. İnsan kaynakları departmanıyla görüşmeler yapılmıştır. |
| Singh, N., Cranage, D., Lee, S., 2014 | Atık Yönetimi Uygulaması | Araştırmada atık yönetimi uygulaması için toplam 5 otel kullanılmıştır. |
| Sealey, K.S., Smith, J., 2014 | Kıyaslama | Atık ve geri dönüşüm 10 ay boyunca izlenmiştir. 7 mutfak departmanı arasında kıyaslama yapılmıştır. |
| Arbulu, I., Lozano, J., Rey- Maquieira, J., 2016 | Vaka Çalışması | Mallorca bölgesi araştırılmıştır. |
| Bashir, S., Subhrangsu, G., 2016 | Görüşme | 60 hane ve otelden veri toplanmıştır. Ardından turistlerle görüşme yapılmıştır. |
| Bekiroğlu, S., Elmas, G.M., Yagshiyev, Y., 2017 | Anket | İstanbul’daki 100 otelden veri toplanmıştır. |
| Phu, S.T.P., Hoang, M.G., Fujiwara, T., 2018a | Görüşme | Toplam 120 otelle görüşülmüş ve veri toplanmıştır. |
| Phu, S.T.P., Fujiwara, T., Dinh, P.V., Hoa, K.T., 2018b | Görüşme | 300 hane, 120 otel yöneticisi, 50 restoran yöneticisi ve 17 geri dönüşüm işletmesi sahibine anket uygulanmış ve yüz yüze görüşmeler yapılmıştır. |
| Giurea, R., Precazzini, I.D.I., Ragazzi, M. et al., 2018 | Vaka Çalışması | Romanya ve İtalya turizmiyle ilgili belediye atık yönetimi incelenmiştir. |
Yazar tarafından derlenmiştir.
Tablo 1, araştırmaların örneklemlerine ilişkin şu önemli hususları göstermektedir;
- 10 araştırma verilerini otel işletmelerinden elde etmiştir,
- Otel işletmelerinden veri toplayan çalışmalar, verileri anket, görüşme ve yarı yapılandırılmış görüşme yoluyla toplamıştır,
- Bir çalışma otel işletmesinde yerinde uygulama yöntemiyle yürütülmüştür,
- Bir çalışma 7 mutfak departmanında kıyaslama ile yürütülmüştür,
- Bir çalışma, anket sonuçları doğrultusunda Vietnam otelleri ile Asya ve Avrupa otellerini karşılaştırmıştır,
- Vaka çalışması yöntemiyle Mallorca, Romanya ve İtalya destinasyonları incelenmiştir.
Tablo 1’de görüldüğü üzere, turizm endüstrisinde atık yönetimini inceleyen araştırmalar genellikle otel işletmelerine odaklanmaktadır. Otelin yanı sıra, yerel yöneticilerden ve turistlerden veri toplayan çalışmalar sınırlıdır. Son yıllarda atık yönetimiyle ilgili araştırmalarda anket ve görüşme yöntemlerine doğru bir eğilim olduğu belirlenmiştir.
Turizm Endüstrisinde Atık Yönetimine İlişkin Bulgular
Kunial vd. (2003), Sahib Vadisi ve çevresinde artan ziyaretçi sayısıyla birlikte, ziyaretçilerdeki bilinç eksikliği ve trekking alanındaki atığın yönetimine yönelik somut devlet politikalarının bulunmaması nedeniyle bölgedeki kirliliğin hızla arttığını belirtmiştir. Trekking güzergâhındaki gözlemleri sırasında, güzergâh boyunca yollarda meşrubat şişelerinin ve tek kullanımlık maden suyu şişelerinin kolayca görülebildiğini gözlemlemişlerdir. Trekking noktasının çirkin bir gecekondu bölgesine benzediğini ifade etmişlerdir. Ziyaretçiler yüzünden akşamları Hempund Gölü’nde ve çevresinde yemek atığı yığınları bulunduğunu, bunun da nihayetinde yerel topluluklar, gelecekteki ziyaretçiler ve doğal çevre bileşenleri için risklere yol açabileceğini dile getirmişlerdir.
Radwan vd. (2008) çalışmalarında, yerel yönetimin ticari işletmelere karton, cam ve karışık geri dönüşüm torbaları sunarak üç farklı temada bir geri dönüşüm sistemi sağladığını göstermiştir. Ayrıca yerel yönetim, işletmeleri geri dönüşümün önemi ve nasıl yapılacağı konusunda bilgilendirmek için broşürler hazırlamıştır. Kamu ve özel sektörle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler sonucunda, ticari atıkların geri dönüştürülmesinin önündeki en önemli engelin maliyet olduğunu saptamışlardır. Özel sektör, atık yönetimi sektörünü sürdürülebilirliğe yönlendirmenin en etkili araçlarının depolama vergisi ve mevzuat olduğunu belirtmiştir.
Kaseva ve Moirana (2009), çalışmada üretilen toplam atık miktarının 2003 yılında 87 ton ile 2006 yılında 125 ton arasında olduğunu tahmin etmiştir. 2003 yılında %64 olan atık toplama oranının 2006 yılında %94’e yükseldiğini belirlemişlerdir. Bu iyileşmenin, Kilimanjaro Millî Parkı Yönetimi’nde uygulanan atık toplama sistemi sayesinde yakalandığını öne sürmüşlerdir. Çalışmada ayrıca toplam atık içindeki geri dönüştürülebilir malzemelerin yaklaşık %34 olduğu saptanmıştır.
Arbulu vd. (2016), olgun turizm destinasyonlarında (Mallorca) geri dönüşüm sistemlerindeki kamu-özel ortaklıklarında yaşanan sorunları belirlemek için vaka çalışması yürütmüştür. Adalar gibi küçük coğrafi alanlarda yer alan kitle turizmi destinasyonlarında arazi fiyatları daha pahalı olma eğilimindedir. Bu nedenle bu tür destinasyonlarda atık ve geri dönüşüm tesisi yapımına ön yargıyla yaklaşılmaktadır. Geri dönüşüm ve enerji geri kazanım tesisleriyle ilgili olarak, Mallorca’daki geri dönüşüm tesisi sisteminin bir sakıncası turizmin mevsimselliğe bağımlı olmasıdır. Tesis bazı mevsimlerde atıl kapasiteyle çalışacağından, geri dönüşüm sistemlerinde kamu-özel ortaklıkları düşünülmemektedir.
Giurea vd. (2018), İtalya’nın Trentino bölgesindeki agro-turizm sektörünün, sunulan ürünlerin asgari bir yüzdesinin çiftliğin kendisi tarafından üretilmesi gerektiğini belirten bir düzenlemeye uymak zorunda olduğunu belirtmiştir. Yazarlar bu uygulamayı bölgedeki ambalaj atığını azaltmanın bir yolu olarak görmektedir. İtalya ve Romanya turizm düzenlemeleri ayrıca, su ve enerji kaynaklarının doğru yönetimi yoluyla atığın çevre korumayı olumlu etkileyebileceğini belirlemiştir.
Otel Sektöründe Atık Yönetimi Araştırmaları
Trung ve Kumar (2005), Vietnam otellerinde enerji, su ve atık açısından kaynak kullanımını ve yönetimini araştırmak üzere veri toplamıştır. Yazarlar, otellerin personeli ve ziyaretçileri verimli kaynak kullanımı konusunda eğitmek için yeşil etiketlemeyi ve pilot projeleri kullanabileceğini önermiştir. Sonuç olarak yazarlar, Vietnam otellerindeki su tüketiminin Avrupa otellerindekinden daha yüksek olduğunu saptamıştır. Alonso-Almeida (2012), otellerde yaptığı görüşmeler sonucunda kadın yöneticilerin su yönetimi konusunda bilinçli olduğunu göstermiştir.
Radwan vd. (2012), Galler’deki yerel yönetimin, Green Dragon Çevre Standardı’nı karşılamayan küçük otellerden çıkan katı atıkların bertarafında büyük ölçüde depolamaya bağımlı olduğunu saptamıştır. Buna karşılık, Green Dragon Çevre Standardı’na uyan küçük oteller atığı son çözüm olarak kullanmıştır.
Wyngaard ve Lange (2013), otellerle yaptıkları anket ve görüşmeler sonucunda solucan çiftliklerinin düzenli depolama sahalarındaki gıda atığı miktarını azaltabileceğini belirlemiştir. Bu, organik gıda atığının kullanılabilir komposta dönüştürülmesiyle sağlanabilir. Yazarlar, su ve gıda atığının geri dönüştürülmesine yönelik eko girişimlerin uygulanması ile bir otelin ürettiği atık miktarının azalması arasında bir ilişki bulunduğunu göstermiştir.
Singha vd. (2014), üç otelden toplanan verilerle bertaraf edilen toplam atığın sırasıyla %87, %89 ve %84’ünün geri dönüştürülebilir olduğunu belirlemiştir. Üç yıllık araştırmanın ardından 212,16, 204,78 ve 241,92 ton atık üretilmiştir. Ancak gerçek çöp yalnızca %13, %11 ve %16 olduğu için bu üç otel sırasıyla 12.920 ABD doları, 12.758 ABD doları ve 14.225 ABD doları tasarruf edebilirdi. Geriye kalan atık geri dönüştürülüp satılabilir. Yazarların analizi, bir otelin 43.200 ABD doları işçilik maliyeti ve 30.000 ABD doları ek harcamadan sonra beş yıllık bir sürede yaklaşık 21.372 ABD doları kâr elde edebileceğini göstermiştir.
Sealey ve Smith (2014), bir yıl süren bir pilot proje aracılığıyla Bahamalar’da katı atığın azaltılmasının önündeki bazı zorlukları ve engelleri belirlemiştir. Bu zorluklar lojistik ve iş gücü, ada geri dönüşümü için ölçek ekonomileri ve son olarak eğitim gereksinimleridir. Başarılı bir katı atık yönetimi; düzenleme, üretici sorumluluğu ve tüketici bilinci gibi temel bileşenleri gerektirir.
Bashir ve Subhrangsu (2016), özellikle yoğun sezondaki inanç turizmi faaliyetleri dönemlerinde turizm endüstrisinin Dehangam’daki katı atıkların ana kaynağı olduğunu göstermiştir. Yazarlar, yerel kurumların kapasite yetersizliği, bölgede düz arazi bulunmaması, araziye bağlı atık toplama altyapısının uygun olmayan konumları gibi sorunlar yaşadığını saptamıştır. Çalışmanın önemli bulgularından biri, atık yönetiminde bilimsel olmayan
bertaraf ile turizm sezonunda yüzey sularının kalitesinin bozulması ve su kaynaklı hastalıkların ortaya çıkması arasında güçlü bir ilişki bulunmasıdır.
Bekiroğlu vd. (2017), İstanbul’daki otel yöneticilerinin ve çalışanlarının %70’inin atık kâğıt geri dönüşümüne duyarlı olduğunu, ancak atık kâğıt geri dönüşümünün faydalarının farkında olmadıklarını saptamıştır. Ayrıca atık kâğıt geri dönüşümü sayesinde 18 bin ağaç, 3 bin ton su ve 1,3 bin ton yakıt tasarruf edilmiş ve yılda 27 bin ton CO2 üretimi önlenmiştir. Son beş yılda İstanbul’daki otellerin yıllık ortalama 752 ton kâğıt atığı bulunmaktadır; bu da Türkiye kâğıt sektörünün dış ticaret açığının %78’ine karşılık gelmektedir.
Phu vd. (2018a), Hoi An’daki geri dönüşüm sistemini incelemek üzere bir çalışma yürütmüştür. Sonuçlara göre Hoi An, geri dönüşümü iyileştirme konusunda yüksek bir potansiyele sahiptir. Bununla birlikte, geri dönüştürülebilir atığın toplam atığın dörtte üçünü oluşturduğu ve atık miktarının yüksek olduğu belirlenmiştir. Ayrıca geri dönüşüm oranı konut sakinleri için %62, otel sektörü için %39 ve restoranlar için %56 olmuştur. Geri dönüşüm çoğunlukla kâğıt, plastik ve metalleri kapsamakta olup geri dönüşüm oranı %24’tür.
Phu vd. (2018b), otellerin atık üretim oranının günde misafir başına 2,28 kg olduğunu ve otelin kapasitesinin oda fiyatına ve restoran düzeyine bağlı olarak değişebileceğini ortaya koymuştur. Otellerin atık üretim oranlarındaki farklılıklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Otellerin atık bileşimi; biyolojik olarak parçalanabilen atıklar için %58,5, geri dönüştürülebilir ürünler için %25,8 ve diğerleri için %15,7’dir. Otellerin kapasitesi ve oda sayısı arttıkça geri dönüştürülebilir atık oranı azalmaktadır.
TARTIŞMA VE SONUÇ
Bu sistematik derleme, turizm endüstrisindeki atık yönetimini Web of Science veri tabanından elde edilen verilerle bir araya getiren, otellerle ilişkili atık yönetimi ve geri dönüşüm düzeylerini ve atık yönetimi uygulamalarının faydalarını belirleyen ilk çalışmalardan biridir.
Web of Science veri tabanında atık yönetimine ilişkin pek çok çalışma (7611 makale) bulunmasına karşın, turizm endüstrisinde atık yönetimine ilişkin çalışmalar (15 makale) sınırlıdır. Otellerde yürütülen çalışmaların çoğunda veri toplamak için anket, görüşme ve yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır (Trung ve Kumar, 2005; Radwan vd., 2012; Wyngaard ve Lange, 2013; Singha vd., 2014; Seeley ve Smith, 2014; Bashir ve Subhrangsu, 2016; Bekiroglu vd., 2017; Phu vd., 2018a; Phu vd., 2018b). Bazı çalışmalar turizmle ilgili olarak ülkeler arası kıyaslama amacıyla (Giurea vd., 2018), bazı çalışmalar turizm bölgelerindeki yerel yönetim uygulamalarını incelemek amacıyla (Radwan vd., 2008; Arbulu vd., 2016), bazı çalışmalar ise turist güzergâhlarını incelemek amacıyla (Kunial vd., 2003; Kaseva ve Moirana, 2009) yürütülmüştür.
Radwan vd. (2008), atıkların geri dönüştürülmesinin önündeki en önemli engelin maliyet olduğunu ortaya koymuştur. Kaseva ve Moirana (2009) çalışmalarında toplam geri dönüştürülebilir malzemelerin yaklaşık %34 olduğunu; Singha vd. (2014) çalışmasında ortaya çıkan toplam atık hacminin üç otelde sırasıyla %87, %89 ve %84 olduğunu; Phu vd. (2018a) çalışmasında ise geri dönüştürülebilir ürünler için bu oranın %25,8 olduğunu belirlemişlerdir. Bekiroğlu vd.’ye (2017) göre İstanbul’daki otellerin yıllık ortalama 752 ton kâğıt atığı bulunmakta, bu da son beş yılda Türkiye kâğıt sektörünün dış ticaret açığının %78’ine karşılık gelmektedir; Singha vd. (2014) ise üç otelde çöpün sırasıyla yalnızca %13, %11 ve %16’sının gerçek çöp olduğunu belirlemiştir.
Sistematik derleme kapsamında yapılan araştırma sonucunda, otel atıklarının büyük bir bölümünün geri dönüşüme uygun olduğu belirlenmiştir. Dolayısıyla otel işletmelerinde sürdürülebilir ve etkin bir geri dönüşüm politikası uygulanması hâlinde atıkların büyük bir kısmının yeniden kullanılabileceği söylenebilir. Ayrıca atık yönetimi politikasıyla otel işletmelerinde hem tasarrufun hem de verimliliğin artacağı söylenebilir.
KAYNAKÇA
Alonso-Almeida, M.M. (2012). Water and waste management in the Moroccan tourism industry: The case of three women entrepreneurs. Women’s Studies International Forum, 35: 343-353.
Arbulu, I., Lozano, J. and Rey-Maquieira, J. (2016). The challenges of municipal solid waste management systems provided by public-private partnerships in mature tourist destinations: The case of Mallorca. Waste Management, 51: 252-258.
Bashir, S. and Subhrangsu, G. (2016). Tourism induced Challenges in Municipal Solid Waste Management in Hill Towns: Case of Pahalgam. Procedia Environmental Sciences, 35: 77-89.
Bekiroğlu, S., Elmas, G.M. and Yagshiyev, Y. (2017). Contribution to Sustainability and the National Economy Through Recycling Waste Paper from Istanbul’s Hotels in Turkey. BioResources, 12(4): 6924-6955.
Bontoux, L. and Leone, F. (1997). The Legal Definition of Waste and its Impact on Waste Management in Europe. European Commission – Joint Research Centre Institute for Prospective Technological Studies WTC, Sevilla, Spain.
Cooper, C., Fletcher, J., Fyall, A., Gılbert, D. and Wanhıll, S. (2008). Tourism Principles and Practice. Prentice Hall, Harlow, England.
Demirbaş A. (2011). Waste Management, Waste Resource Facilities and Waste Conversion Processes. Energy Conversion and Management, 52(2): 1280-1287
Enz, C. A. and Siguaw, J. A. (1999). Best Hotel Environmental Practices, Cornell Hotel and Restaurant Administration. Quarterly, 72-77.
Giurea, R., Precazzini, I.D.I., Ragazzi, M., Achim, M.I., Cioca, L., Conti, F., Torretta, V. and Rada, E.C. (2018). Good Practices and Actions for Sustainable Municipal Solid Waste Management in the Tourist Sector. Resources, 7: 1-12.
Herdman, E.A. (2006). Derleme Makale Yazımında, Konferans ve Bildiri Sunumu Hazırlamada Pratik Bilgiler. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 3(1): 2-4.
Higgins, P.T.J. and Green, S. (2008). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions. Wiley-Blackwell, England
Hotels & Resorts (2008), Green & Sustainability, Hotels & Resorts, s.150.
Kallbekken, S. and Saelen, H. (2013). Nudging Hotel Guests To Reduce Food Waste As Win- win Environmental Measure. Economics Letters, 119(3): 325-327.
Kasavana, M.L. (2008). Green Hospitality, Hospitality Upgrade, Summer, 140-146, http://www.hospitalityupgrade.com/_files/File_Articles/HUSum08_Kasavana_GreenHospitality.pdf, (01.11.2018).
Kaseva, M.E. and Moirana, J.L. (2009). Problems of solid waste management on Mount Kilimanjaro: A challenge to tourism. Waste Management & Research 2009: 28(8): 1- 10.
Kirk, D. (1996). Environmental Management For Hotels. Butterworth-Heinemann, Oxford.
Kuniyal, J.C., Jain, A.P. and Shannigrahi, A.S. (2003). Solid waste management in Indian Himalayan tourists’ treks: a case study in and around the Valley of Flowers and Hemkund Sahib. Waste Management, 23: 807-816.
Marra, F. (2013). Fighting Food Loss and Food Waste in Japan. M. A. in Japanese Studies – Asian Studies 2011-2013, Leiden University, 2013.
Marthinsen, J., Sundt, P., Kaysen, O. and Kirkevaag, K. (2012). Prevention Of Food Waste in Restaurants, Hotels, Canteens And Catering. Nordic Council of Ministers, Copenhagen.
Mensah I. (2006). Environmental Management Practices Among Hotels in the Greater Accra Region. Hospitality Management, 25(3): 414-431
Molina-Azorin J.F., Claver-Cortes E., Pereira-Moliner J. and Tari J.J. (2009). Environmental Practices and Firm Performance: an Empirical Analysis in the Spanish Hotel Industry,Journal of Cleaner Production, 17, 516-524.
Owen, N., Widdowson, S. and Shields, L. (2013). Waste Mapping Guidance for Hotels in Cyprus: Saving Money and Improving the Environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative.
Phu, S.T.P., Fujiwara, T., Dinh, P.V. and Hoa, K.T. (2018a). Waste Recycling System for a Tourism City in Vietnam: Situation and Sustainable Strategy Approach – Case Study in Hoi An City, Vietnam. Earth and Environmental Science, 159: 1-8.
Phu, S.T.P., Hoang, M.G. and Fujiwara, T. (2018b). Analyzing solid waste management practices for the hotel industry. Global of Journal of Enviromental Science Management, 4(1): 19-30.
Pirani, S. I. and Arafat, H.A. (2014). Solid Waste Management İn The Hospitality Industry: A Review. Journal of Environmental Management, 146, 320-336.
Pocock, R. L., Leach, B. and Gibbs, S. (2009). Classification of Industrial, Commercial, Residential, Agricultural and Construction Waste. In: S, Smith., Cheeseman, C., Blakey, N. (Ed), Waste Management and Minimisation, 1, UK.
Radwan, H., Jones, E. and Minoli, D. (2008). The impact of the public and private waste sector on solid waste management practices in small Welsh hotels. Waste Management and the Environment IV, 621-630.
Radwan, H.R.I., Jones, E. and Minoli, D. (2012). Solid waste management in small hotels: a comparison of green and non-green small hotels in Wales. Journal of Sustainable Tourism, 20(4): 533-550.
Ramachandra, T. V. (2006). Management of Solid Waste. Capital Publishing Company, Centre for cological Science. Indian Institute of Science, Bangalore, India
Schott, A.B.S. and Andersson, T. (2015). Food Waste Minimization From A Life-Cycle Perspective. Journal of Environmental Management, 147, 219-226.
Sealey, K.S. and Smith, J. (2014). Recycling for small island tourism developments: Food waste composting at Sandals Emerald Bay, Exuma, Bahamas. Resources, Conservation and Recycling, 92: 25-37
Shamshiry, E., Nadi, B., BinMokhtar, M., Komoo, I., Saadiahhashim, H. and Yahaya, N. (2011). Integrated Models for Solid Waste Management in Tourism Regions: Langkawi Island,Malaysia. Hindawi Publishing Corporation Journal of Environmental and Public Health. 5 pages.
Singh N., Cranage D. and Lee S., (2014) Green Strategies for Hotels: Estimation of Recycling Benefits, International Journal of Hospitality Management, 43,:13-22.
Trung, D.M. and Kumar, S., 2005. Resource use and waste management in Vietnam hotel industry. Journal of Cleaner Production, 13: 109–116.
Wilco, W. and Lam, C.J. (2001). Environmental Accounting of Municipal Solid Waste Originating from Rooms and Restaurants in the Hong Kong Hotel Industry, Journal of Hospitality & Tourism Research, 25: 371,
Wyngaard, A.T. and Lange, R. (2013). The effectiveness of implementing eco initiatives to recycle water and food waste in selected Cape Town hotels. International Journal of Hospitality Management, 34: 309-316.
İngilizce aslından çevrilmiştir.