«Нұтық» жолдарынан бүгінге дейін: өз үйінің иесі болған халықтың тарихы
Авторы: проф. д-р Тансел Терджан
Әлем әдебиетінің ең ұлы хикаялары әрдайым жолға шығудан басталады. Гомер дастанында Одиссей үйіне оралу үшін теңізге шығады. Қорқыт ата кітабының жырлары сапардан, сынақтан және оралудан өріледі. Біздің ең ұлы хикаямыз да жолға шығудан басталады. Мұстафа Кемал «Нұтықтың» («Ұлы сөздің») алғашқы сөйлемін былай құрады:
«1919 жылғы мамырдың 19-ы күні Самсунға шықтым».
Қарапайым, қысқа, ешбір әсемдеусіз сөйлем. Бірақ оның ішінде бүкіл бір халықтың тағдыры жатыр. Бұл сөйлемді әр оқыған сайын мен өз мамандығымның ең сүйікті сөзін еске аламын: «мисафир», яғни қонақ. Бұл сөз түрік тіліндегі «сефер», яғни сапар түбірінен шыққан; ол жолға шығып, шаршаған, бірақ бір есікке жету үшін жүрісін жалғастырып келе жатқан адамды білдіреді. 1919 жылы Самсунға шыққан адам да жолаушы еді. Бірақ бұл жолаушының іздегені өзін қонақ етіп күтетін есік емес еді. Оның іздегені — бір халықтың жоғалтуға шақ тұрған үйінің кілті еді.
Әрбір ұлы хикая жолға шығудан басталады; бұл халықтың ең ұлы хикаясы Самсунға бет алған бір пароходпен басталды.
«Нұтық» сол күндердің бейнесін ауыр бір сөйлеммен суреттейді: «Ортада бір уыс түрік паналаған ата-баба жұрты ғана қалған еді». Бұл сөйлем картаны емес, бір үйдің халін суреттейді. Есігінде шетел әскерлері тұрған, бөлмелерінде өзгелердің ережелері жүрген, ас үйінде өзгелердің есебі жүргізілген үй.
Бұл көріністі ең жақсы түсіндіретін ұғымдардың бірі — капитуляциялар. Ғасырлар бойы шетелдіктерге берілген артықшылықтар уақыт өте келе сондай деңгейге жеткен еді: бұл топырақта тұратын шетелдік саудагер өз заңымен сотталып, өз салығын төлеп, өз поштасын жүргізетін. Үй иесі өз үйінде ереже белгілей алмайтын. Мұны одан да ащы түрде айтсақ: бұл халық өз үйінде қонаққа, тіпті жалға тұрушыға айналдырылған еді.
Өз үйінде қонақ болған халық ешкімді қонақ етіп күте алмайды.
Сол күндері зиялылардың бір бөлігі шараны қандай да бір ұлы мемлекеттің қамқорлығына кіруден іздеді. «Нұтық» бұл ізденісті ашық баяндайды, ал Мұстафа Кемал бұл ұсыныстарды бірінен соң бірін қабылдамайды. «Шетел мемлекетінің қамқорлығы мен иелігін қабылдау» ол үшін шешім емес, бағыну еді. Оның негіздемесін ол барлық заманға үн қататын бір сөйлеммен айтады:
«Негізгісі — түрік халқының абыройлы әрі ар-намысты халық ретінде өмір сүруі».
Менің ойымша, бұл сөйлем — «Нұтықтың» жүрегі. Өйткені мұнда мәселе жер, шекара немесе режим емес; ар-абырой. Ал ар-абырой — адам бас тарта алатын нәрсе емес. Сондықтан одан кейінгі ұран да соншалықты өткір: «Демек, не тәуелсіздік, не өлім!» «Нұтық» мұның «шынайы азаттықты қалайтындардың ұраны» болатынын айтады.
Ар-абырой — саудаға салынатын нәрсе емес.
Содан кейін «Нұтықтағы» ең шешуші сөйлемдердің бірі келеді: «Бұл жағдай алдында бір ғана шешім бар еді». Ол шешім — ұлттық егемендікке негізделген, ешбір шартсыз тәуелсіз жаңа түрік мемлекетін құру. Мұны оқыған сайын мен әрдайым былай ойлаймын: ұлы шешімдер көбінесе ұзын тізімдерден емес, бір ғана айқын сөйлемнен туады. Барлық қиындықтар мен барлық мүмкін еместіктердің алдында айтылған бір сөйлем: бір ғана шешім бар еді.
Төрт жылға созылған күрес. Құрылтайлар, майдандар, жоқшылық, шейіттер. 1920 жылғы 23 сәуірде ашылған Мәжіліс. Сақарья, Ұлы шабуыл, Измир. Және 1923 жылғы 24 шілдеде қол қойылған Лозанна бейбіт шартымен капитуляциялардың жойылуы. Яғни бұл халықтың үйінің кілттері ғасырлар өткен соң қайтадан өз қолына өтіп жатты.
Бірақ бір нәрсе жетіспеді. Үйдің кілті алынған еді; енді үйдің атын қою керек болды.
Республика — халықтың өз үйінің кілтін қайтадан қолына алған күні.
1923 жылғы 28 қазанның кешкісі, Чанкая. Мұстафа Кемал жақын серіктерімен кешкі ас үстінде. «Нұтық» сол сәтті барлық тарих кітаптарынан да қарапайым, әрі әсерлі бір сөйлеммен жеткізеді. Ол дастарқан басындағыларға бұрылып, былай дейді:
«Ертең Республиканы жариялаймыз».
Бұл сөйлемнің күші — оның қарапайымдылығында. Бір халықтың ғасырлық басқару нысанын өзгертетін шешім кешкі ас үстінде, түпнұсқада небәрі төрт сөзден тұратын сөйлеммен жарияланады. Келесі күні Негізгі ұйымдастыру туралы заңға (Тешкилят-ы Эсасие) енгізілетін тұжырым да сондай қарапайымдылықпен әзірленеді: «Түркия мемлекетінің басқару нысаны — Республика».
1923 жылғы 29 қазан. Мәжілістегі қысқа талқылау. Дауыс беру. Және «Нұтықтың» сөзімен айтқанда, шешім сағат 20.30-да қабылданады; Республика «жүз бір рет зеңбірек атылып жарияланды». Сол түні Анкара көшелерінде сол зеңбіректер жүз бір рет гүрілдеді. Олардың әрқайсысы бір халықтың өз үйінің иесі болғанын әлемге жариялап жатты.
Тарихтың ең ұлы шешімдері кейде кешкі ас үстінде, бір ғана сөйлеммен қабылданады.
Бұл хикаяны тек өзіміздің хикаямыз ретінде оқу оған әділетсіздік болар еді. Өйткені 29 қазан — адамзаттың ең көне әрі ең әмбебап арманының біріне берілген жауап: өз тағдырын өзі айқындау арманына.
Римдік ойшыл Цицерон мемлекетті «res publica», яғни «халықтың ісі» деп анықтайды. Республика сөзінің батыс тілдеріндегі түбірі осыдан шыққан. Түрік тіліндегі «джумхур» сөзі де халық дегенді білдіреді. Яғни Республика — билік бір адамға, бір әулетке немесе бір топқа емес, халыққа тиесілі болатын тәртіптің атауы.
Иммануил Кант 1784 жылы жазған әйгілі мақаласында ағартушылықты «адамның өз кінәсінен болған кәмелетке толмағандық күйінен шығуы» деп анықтайды. Кәмелетке толмағандық — өз ақылын басқа біреудің басшылығынсыз пайдалана алмау. Осы тұрғыдан қарағанда, Республика — бір халықтың кәмелетке толғанын жариялауы. Енді ол өз шешімдерін бір билеушінің немесе қамқоршы мемлекеттің атынан емес, өз ақылымен және өз еркімен қабылдайтын болады.
Ойшыл Ханна Арендт болса, адамды адам ететін ең ұлы қабілет — «жаңа бастама жасай алу» екенін айтады. Оның пікірінше, әрбір шынайы құрылу — әлемге жаңа бір нәрсе әкелу батылдығы. 29 қазан дәл осы: қирандылар арасынан туған мүлде жаңа бастама.
Республика режим болудан бұрын, халықтың кәмелетке толғанын жариялауы.
Енді мен бұл хикаяның маған, туризм саласының маманына, ең қатты әсер ететін тұсына келемін.
Республика жарияланғаннан кейін небәрі бір аптадан соң, Мұстафа Кемалдің тапсырмасымен Решит Саффет Атабиненнің төрағалығымен Түрік саяхатшылар қоғамы (Türk Seyyahin Cemiyeti) құрылды. Кейінірек Түркия туринг және автомобиль қауымдастығы (Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu) деген атауға ие болған бұл қоғамның міндеті жаңа Түркияны әлемге таныстыру және елде туризмді дамыту еді.
Бір ойланып көріңізші. Бір апта бұрын ғана үйінің кілтін алған халық ең алдымен өз есігін әлемге ашады. Жаралары әлі таңылмаған, бюджеті тапшы, институттары жаңа ғана құрылған мемлекет әлемге «Төрлетіңіз» дейді.
Мұның бір ғана түсіндірмесі бар: шынайы қонақжайлылықты тек еркін үй иесі ғана көрсете алады. Өз үйінде сөз құқығы жоқ адам ешкімді төрге шақыра алмайды. Есігінде өзгелердің ережелері жүрген үй қонағына дастарқан жая алмайды. Ал өз үйінің иесі болған халық есігін барынша кең аша алады; өйткені енді сол есіктің қашан, кімге және қалай ашылатынын өзі шешеді.
Тек өз үйінің иесі ғана есігін әлемге аша алады.
Астананың алғашқы ірі қонақүйі «Анкара Палас» та осы рухпен бой көтерді. Оның құрылысы 1924 жылы басталып, 1928 жылы аяқталды. Бірінші Мәжіліс ғимаратының дәл қарсысында орналасқан ол Мәжіліске келген депутаттар мен мемлекеттің қонақтарын қабылдады. Жаңа Түркия өз қонақтарына заманауи келбетін осы залдарда көрсетті. Оның бүгінге дейін мемлекеттің ресми қонақ үйі ретінде қызмет етуі сол алғашқы күндердің рухы әлі де жалғасып жатқанын көрсетеді.
Республика мен қонақжайлылық арасындағы байланыс мұнымен ғана шектелмейді. Республиканың негізгі қағидаты — теңдік; азаматтар арасында тегіне, тапқа немесе атаққа қарай ешбір алалау жасалмайды. Жақсы қонақүй ісінің негізгі қағидаты да дәл сондай: есіктен кірген әрбір адам бірдей ықыласқа және бірдей құрметке лайық. 1934 жылы әйелдерге депутат сайлау және сайлану құқығы берілгенде, әлемнің көптеген елдері бұл құқықты әлі бермеген еді. Бүгінде туризмнің ас үйінде, қабылдау бөлімінде, нөмірлер қызметінде және басқару буындарында өз еңбегімен орын алған әрбір әйел — осы мұраның тірі бөлшегі.
Қонақжайлылық — еркін халықтың әлемге созған қолы.
Республиканың онжылдығында, 1933 жылы Мұстафа Кемал Ататүрік артына қарап, былай дейді: «Аз уақытта көп әрі ұлы істер атқардық». Сол сөзінде ол ұлттық мәдениетімізді заманауи өркениет деңгейінен жоғары көтеру мақсатын қояды. Бұл мақсат бір рет жетіп, тастап кететін шың емес. Бұл — әр ұрпақ, әр кәсіби топ, әр адам өз саласында қайта-қайта жетуге тиіс стандарт.
Ал «Нұтық» бүкіл баяндауды жастарға аманатпен — «Жастарға үндеумен» аяқтайды: «Ей, түрік жастары! Сенің бірінші міндетің — түрік тәуелсіздігін, Түрік Республикасын мәңгілік сақтау және қорғау. Сенің болмысыңның және болашағыңның жалғыз негізі осы. Бұл негіз — сенің ең асыл қазынаң».
Бұл сөйлемде маған ең қатты әсер ететін сөз — «қазына». Қазына сақталады, иә. Бірақ қазынаны сақтаудың ең жақсы жолы — оны іске жарату, көбейту және келесі ұрпаққа одан да құнды күйде қалдыру. Аспаздың өз кәсібін шәкіртіне үйретуі, мұғалімнің баланың көзіндегі қызығушылықты өсіруі, инженердің берік көпір салуы, туризм маманының бір шетелдікке бұл елді ең әдемі қырынан таныстыруы — мұның бәрі осы қазынаны іске жарата отырып сақтаудың жолдары.
Қазына сақталады; бірақ ең жақсы сақталатыны — іске жаратылғаны.
Республикаға 103 жыл. Жалаулар ілінді, зеңбіректер атылды, маршалар орындалды. Бірақ мен осы мерейтойда сол кешкі ас үстінде айтылған сөйлемді қайта-қайта ойлаймын: «Ертең Республиканы жариялаймыз».
Неге «бүгін» емес, «ертең»? Мүмкін, бұл сөйлемнің басты сыры осында жасырынған шығар. Республика бір рет жарияланып, аяқталған оқиға емес. Әр ұрпақ оны өзінің «ертеңінде» қайтадан жариялайды. Өз ісін адал атқаратын әрбір адам, әділ шешім қабылдайтын әрбір басшы, білімін бөлісетін әрбір шебер, есігін ешкімді алаламай ашатын әрбір үй иесі Республиканы қайтадан жариялаған болады.
Жүз үш жыл бұрын бір халықтың үйінің кілті қайтадан өз қолына өтті. Сол үйдің есігін әлемге ашық, бөлмелерін жарық, дастарқанын берекелі ұстау — бізге берілген аманат.
Республика мерекеміз құтты болсын.
Әр ұрпақ Республиканы өзінің «ертеңінде» қайтадан жариялайды.