XXI ғасырда Димна қаншалықты кінәсіз қалды? «Кәлила мен Димнадан» бүгінгі адамға дейін: өсек, қызғаныш, бедел және ар-ождан туралы…
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Кейбір кітаптар оқылмайды; оларды дәуірлер қайта жазады.
«Кәлила мен Димна» да солардың бірі.
Кашмирдің бір түкпірінде билеушінің балаларына өмір мен адамды үйрету мақсатында санскрит тілінде жазылған бұл өсиет кітабы сасанилік тәуіп Бурзуенің қолымен пехлеви тіліне, Ибн әл-Мұқаффаның қаламымен араб тіліне, одан парсы, түрік, испан тілдеріне және бірте-бірте Еуропаның барлық дерлік тілдеріне жетті.
Ғасырлар өтті. Мемлекеттер құрылды. Қалалар қирады. Шекаралар өзгерді. Тілдер түрленді.
Бірақ «Кәлила мен Димна» ескірмеді.
Өйткені оның баяндағаны осылардың бәрінен де баянды еді: адамның тілімен жасай алатын қиратуы. Ал кітаптың тарихында жете назар аударылмаған қасіретті бір симметрия бар.
Сөздің қалай өлтіре алатынын баяндайтын осы мәтінді араб тіліне аударған Ибн әл-Мұқаффа да жас шағында өлтірілді. Өзі жазған бір мәтін, оған қарсы жинақталған айыптаулар, күдіктер мен жала — ақыр соңында оның өмірін жоюға дейін барған үдерістің бір бөлігіне айналды.
Тарихтың әжуасы ауыр: Димнаны аударған адамның өз өмірі де сөздің, күдіктің және жаланың қаншалықты қиратушы бола алатынын көрсететін тағы бір хикаяға айналды.
Бәлкім, сондықтан да «Кәлила мен Димна» өткеннен бізге жеткен классика ғана емес.
Ол — адамды адамға баяндайтын ұзын айна.
Ғасырлар бұрын жануарлардың тілімен айтылған хикаялардың ішінде шын мәнінде әрдайым адам болды.
Адамның қорқынышы… Қызғанышы… Ашкөздігі… Достығы… Әлсіздігі…
Және әсіресе сөзді қолдану тәсілі. Сол хикаялардың ең ұмытылмас кейіпкерлерінің бірі — Димна еді. Димнаның қолында бүгінгі мүмкіндіктер болған жоқ.
Оның экраны жоқ еді. Әлеуметтік желідегі парақшасы жоқ еді. Хабарлама тобына қолжетімділігі жоқ еді. Мыңдаған адамға бір мезгілде жете алатын желісі жоқ еді.
Оның тек тілі ғана болды.
Бірнеше сөйлемі.
Аздаған күдік.
Аздаған тұспал.
Аздаған қызғаныш.
Және адамдардың бір-біріне қатысты бойларында жүретін көзге көрінбейтін әлсіздіктерін сезе білу қабілеті. Алайда адамзат тарихы бізге кейде бір өмірді өзгерту үшін бұдан артық ештеңенің керегі жоқ екенін көрсетеді.
Бір сөз айтасыз.
Бір сөйлемнің жартысын жеткізесіз.
Бір көзқарасты түсіндіресіз.
Бір үнсіздікке мағына үстейсіз.
Бір адамның екінші біреу туралы не ойлайтынын білемін деп мәлімдейсіз. Содан кейін шегінесіз. Қалғанын адамдардың санасы өзі толықтырады.
Дәл осы жерде мазасыз бір сұрақ туындайды:
XXI ғасырда Димна қаншалықты кінәсіз қалды?
Өйткені Димнаның істегені бірнеше адамның арасында тараған сөздермен шектелетін. Біз бүгін бірнеше секундтың ішінде жүздеген, мыңдаған адамға жете аламыз.
Димна өсек тудыратын.
Біз өсекті көбейте аламыз.
Димна бір адамды екінші біреуге күмәндандыратын.
Біз бір адамды мүлде танымай-ақ ол туралы пікір қалыптастыра аламыз.
Димнаның әлемінде сөз ауыздан-ауызға көшетін. Біздің әлемде сөз тіркеледі; скриншотқа айналады, қиылады, іріктеледі, бөлісіледі, қайта түсіндіріледі және кейде иесінен тәуелсіз екінші өмірге ие болады.
Олай болса, мәселе тек Димнаның қаншалықты жаман болғанында емес.
Басты мәселе мынау: біз Димнаның әдістерін қаншалықты қалыпты нәрсеге айналдырдық?
Бір адам туралы бір сөйлем
Адами қарым-қатынастың, бәлкім, ең нәзік тұсы — сенім. Сенім ұзақ уақытта қалыптасады.
Достық жылдар бойы құрылады. Әріптестік еңбекпен қалыптасады. Адамның беделі кейде ондаған жылғы мінез-құлқының жиынтығы болады. Алайда осының бәрін шайқалту үшін кейде бір ғана сөйлем жетіп жатады.
«Сен ол туралы не айтылып жүргенін білмейсің.»
«Менің ойымша, сәл абай бол.»
«Мен айтты демей-ақ қой, бірақ…»
«Сен бәрібір сақ бол.»
«Маған да бірдеңелер айтып жатыр.»
Қандай таныс сөйлемдер. Байқасаңыз, бұлардың бірде-біреуінде анық әрі тексеруге болатын мәлімет жоқ. Бірақ бәрі тудыратын ортақ бір сезім бар: күдік!
Ал адамның санасына күдік бір орнаса, ол алдындағы адамның ең қарапайым әрекеттерін де басқаша оқи бастауы мүмкін. Бұрын үнсіздік деп білгенін тәкаппарлық деп санайды. Бос емес екенін немқұрайдылық деп түсіндіреді.
Бір сөзді тұспал деп ойлайды.
Бір кешігуді әдейі жасалған деп көреді.
Кездейсоқтықты жоспар деп санайды.
Арақашықтықты дұшпандық деп оқуы мүмкін.
Осылайша шындық пен түсіндіру арасындағы алшақтық бірте-бірте жабылады.
Біраз уақыттан кейін адам алдындағы кісінің әрекеттеріне емес, өз санасында ол туралы құрастырған хикаяға жауап бере бастайды. Димнаның нағыз күші, бәлкім, дәл осында еді: өтірік айтудан гөрі адамдардың санасындағы бос орындарды күдікпен толтыру.
Өсек неге соншалықты күшті?
Өсек — тек сөйлесу тәсілі емес. Ол сонымен бірге әлеуметтік қарым-қатынастың бір түрі. Адамдар кейде бір-біріне жақындау үшін үшінші біреу туралы сөйлеседі. Ортақ бір адамды сынау екі адам арасында уақытша жақындық тудыруы мүмкін.
«Мен саған сенемін, мұны тек саған ғана айтып тұрмын.»
Бұл сөйлем тыңдаушыға өзін ерекше сезінуге мүмкіндік береді.
Бір құпия бөлісілді.
Бір шеңбер құрылды.
Біреу ішінде, біреу сыртында.
Алайда мұнда оғаш бір парадокс бар: өзгенің құпиясын сізге жеткізген адам бір күні сіздің құпияңызды да басқаға жеткізуі мүмкін. Соған қарамастан адам өзіне айтылған ерекше мәліметтің берген артықшылық сезімімен мұны көбіне сұрамайды. Өйткені өсектің ішінде тек қызығушылық қана емес, тиесілілік те бар!
Адам кейде белгілі бір топтың бөлігі екенін топтан тыс біреу туралы сөйлескенде сезінеді. Әлеуметтік қарым-қатынастың ең қауіпті табалдырықтарының бірі дәл осы жерден басталады. Бірлік үшінші бір адамды шеттету арқылы құрыла бастағанда, онда достықтан гөрі уақытша серіктестік бар. Бүгін сізбен бірге басқа біреу туралы сөйлескен адам ертең басқа біреумен сіз туралы сөйлесуі мүмкін.
Димна ауысады.
Орындық ауысады.
Үстел ауысады.
Есімдер ауысады.
Бірақ мінез-құлық тәсілі сол күйінде қалады.
«Мен жай ғана айттым»
Заманымыздың ең оңай пана болатын сөздерінің бірі осы:
«Мен жай ғана айттым.»
Артынан басқа сөйлемдер келеді:
«Мен де солай естідім.»
«Оны онсыз да бәрі біледі.»
«Мен ешқандай пікір айтқан жоқпын ғой.»
«Мен жай ғана жеткіздім.»
Ал шын мәнінде «жай ғана жеткізу» деген кінәсіз әрекет бар ма? Бір адам туралы шын-өтірігін білмейтін мәліметті тасығанда, сол мәліметтің салдарынан мүлде тәуелсізбін деп айта аласыз ба? Бір адамның беделіне нұқсан келтірген сөйлемді сіз ойлап таппаған шығарсыз. Бірақ оны көбейткен болуыңыз мүмкін. Қазіргі заманның адамгершілік жауапкершілігі дәл осы жерден басталады: адам тек өзі айтқан сөзге ғана емес, өзі тасыған сөзге де жауапты. Өйткені кейбір сөздер сапар шеккен сайын өсе түседі.
Бірінші адам:
«Меніңше…» дейді.
Екінші адам:
«Естідім…» деп жеткізеді.
Үшінші адам:
«Біледі екен…» дейді.
Төртінші адамға жеткенде сөйлем енді былай болады:
«Оны онсыз да бәрі біледі.»
Осылайша ықтималдық пікірге, пікір мәліметке, ал мәлімет жалған айқындыққа айналады.
Ал дереккөз жоғалып кетеді.
Күдік қалады.
Ал туралы сөз болып отырған адам өз өмірі туралы құрастырылған хикаяны көбіне ең соңынан біледі. Бұл — заманымыздың көзге көрінбейтін зорлық түрлерінің бірі. Өйткені адам кейде өзін қорғауға мәжбүр бола тұра, неден айыпталып жатқанын да толық біле алмайды. Алдында нақты бір адам жоқ.
Бір сөйлем бар.
Бір өсек бар.
«Бәрі» бар.
Бірақ ол «бәрінің» кім екені белгісіз.
Адам жаман хабарға неге оңай сенеді?
Мұнда тек айтушыны кінәлау оңай. Бірақ тыңдаушының да жауапкершілігі бар. Әр өсектің өмір сүруі үшін айтушымен қатар тыңдаушы да керек. Ендеше біз кейбір жаман мәлімдемелерге неге соншалықты тез сенеміз? Өйткені адамның санасы бейтарап емес. Ұнатпайтын адамымыз туралы жаман нәрсе естігенде азырақ дәлел талап етеміз. Жақсы көретін адамымыз туралы дәл соны естігенде көбірек дәлел іздейміз. Алалаушылығымызға сәйкес келетін мәліметті оңайырақ қабылдаймыз. Өз пікірімізді растайтын хикаяны тезірек қабылдаймыз. Сондықтан адам кейде тек алданғандықтан ғана сенбейді. Сенгісі келгендіктен де алданады.
Димнаның шеберлігі, бәлкім, осында болған шығар.
Адамның ішіне жаңа сезім ұялатудан гөрі, бұрыннан бар сезімді пайдалану. Қызғаныштың үстіне бірнеше сөз қою. Сенімсіздіктің үстіне шағын тұспал қосу. Алалаушылыққа шағын хикая беру. Содан кейін шегіну. Және адамның өз санасына қалғанын толықтыруға мүмкіндік беру.
Табыс алдындағы адам
Димнаның хикаясын тек өсек тұрғысынан оқу да толымсыз болар еді. Өйткені оның мінез-құлқында адамзатпен құрдас тағы бір сезім бар:
Қызғаныш.
Біреу табысқа жеткенде біз неге кейде оның табысын сол қалпында мойындауға қиналамыз?
«Еңбек етті де, жетті» деу неге кейде бізге жетпейді?
Оның орнына басқа түсіндірмелер ойлап табамыз:
«Әлдекім көмектескені анық.»
«Жолы болды.»
«Керекті адамдарды танитын.»
«Онсыз да жағдайы қолайлы еді.»
Бұлардың кейбірі кейде рас болуы мүмкін. Алайда мәселе бұдан да тереңде: неліктен өзгенің табысын кемсіту адамға уақытша жеңілдік сыйлайды? Бәлкім, өзгенің табысы бізге өзіміз істей алмағандарымызды еске салатын шығар.
Адам мұнда екі жолдың бірін таңдай алады: өзін жетілдіру.
Немесе алдындағыны кемсіту.
Екіншісі оңайырақ.
Бірақ ол бізді өсірмейді.
Өзгенің жарығын азайту біздің жарығымызды арттырмайды.
Өзгенің құнын кеміту бізді құндырақ етпейді.
Өзгенің табысын құнсыздандыру өз кемшіліктерімізді жоймайды.
Нағыз кемелдік, бәлкім, дәл осы жерден басталатын шығар: өзгенің жақсылығы алдында кішіреймей тұра білу.
Өзгенің табысын өз жеңілісіміз деп санамау.
Өзгенің бақытын өз бақытсыздығымыздың дәлеліне айналдырмау.
Өзгенің жарығынан мазасызданбай, өз жолымызбен жүре білу.
Бұл тек жеке кемелдік емес.
Бұл — қоғамның бірге өмір сүру қабілеті.
Бедел — көзге көрінбейтін аманат
Адамның ең құнды байлықтарының бірі — оның беделі. Ақшаны жоғалтып, қайта табуға болады. Зат сынса, жаңасын алуға болады. Бірақ бедел басқаша. Ол жылдар бойы құрылады.
Адамның сөзіне адалдығымен.
Ісімен.
Ұстанымымен.
Адамдарға қалай қарайтынымен.
Қиын сәтте өзін қалай ұстайтынымен.
Аманатты қалай сақтайтынымен.
Содан кейін бір күні бір ғана сөйлем тарай бастайды.
Мүмкін рас шығар. Мүмкін жартылай рас шығар. Мүмкін мүлдем жалған шығар.
Бірақ ол адамдардың санасына орнығады. Міне, мұнда біз өте маңызды әлеуметтік мәселеге тап боламыз: адамдардың беделіне келгенде біз қаншалықты абайсызбыз?
Біреудің мүлкін рұқсатсыз алу бізге дұрыс емес болып көрінеді.
Ақшасын алу дұрыс емес болып көрінеді.
Еңбегін иемдену дұрыс емес болып көрінеді.
Ал дәл сол адамның ондаған жыл бойы қалыптастырған беделінен бірнеше сөйлеммен бір бөлік жұлып алу неге дәл сондай ауыр нәрсе ретінде қарастырылмайды? Өйткені беделдің жарасы көрінбейді. Бірақ көрінбеуі оның кішкентай екенін білдірмейді. Адам кейде өзі туралы айтылған бір ғана сөздің әсерін жылдар бойы арқалайды. Оның үстіне көбіне ол сөзді алғаш кім айтқанын да біле алмайды. Бәлкім, адам құқықтарына қатысты күнделікті моралімізге жаңа бір ұғым қосуымыз керек шығар: бедел құқығы. Адам жоқ кезде де қорғалуға тиіс құндылық.
Цифрлық дәуір Димнаны жеделдетті
Бұрын өсектің географиялық шекаралары болатын.
Бір мәхелле.
Бір жұмыс орны.
Бір достар шеңбері.
Бір отбасы.
Бір дастарқан.
Ал қазір шекара жоқ.
Бір скриншот бірнеше секундта ондаған топқа жетуі мүмкін.
Бір сөйлем өз мәтінмәнінен жұлынып алынуы мүмкін.
Бір адамның бірнеше секундтық әрекеті оның бүкіл мінезінің дәлелі ретінде ұсынылуы мүмкін. Ал заманымыз бірте-бірте оғаш бір қабілетті дамытып келеді: танымайтын адамдарымыз туралы өте кесімді пікірге ие болу.
Бір минуттық бейнежазбаны көріп, мінезіне талдау жасаймыз.
Бір фотосуретті көріп, өміріне баға береміз.
Бір сөйлемді оқып, ниетін білеміз деп ойлаймыз.
Бір оқиғаның титімдей бөлігін көріп, бәрін түсінгендей үкім шығарамыз.
Ал адам бір көріністен әлдеқайда үлкен.
Өмір бірнеше секундқа сыймайды.
Мінез бір ғана қателіктен тұрмайды.
Адамның бүкіл хикаясын бір ғана әрекеттен оқу мүмкін емес.
Әр көріністің алды, арты және мәтінмәні бар. XXI ғасырдың басты проблемасы — тек жалған мәліметтің көбеюі емес. Толымсыз мәліметпен түпкілікті үкім шығару әдетінің кең таралуы. Заманымыздың негізгі жаңылысы, бәлкім, осы шығар: мәліметтің көбеюін түсініктің көбеюі деп ойлаймыз. Ал көбірек көру әрқашан жақсырақ түсіну емес.
Бәріміз де аздап Димнаға айналуымыз мүмкін
Димнаны сырттан іздеу оңай.
«Міне, жаман адам» дейміз.
Осылайша өзімізді хикаяның жақсы жағына орналастырамыз.
Алайда көне хикаялардың нағыз күші бізді жұбату емес, мазалау.
Бәлкім, Димна бір адам емес шығар.
Ол — мінез-құлық тәсілі.
Әрі кейде бәріміз де сол мінез-құлықтың жиегінен өтуіміз мүмкін.
Бір сөзді естіп, тексермей-ақ жеткізгенімізде…
Бір адамның табысын кемсіткенімізде…
Бір достың екінші бір досқа деген өкпесін үлкейткенімізде…
Екі адам арасындағы алшақтықты азайтудың орнына арттырғанымызда…
Біреудің құпиясын «тек бір адамға ғана» айтқанымызда…
Бір скриншотты мәтінмәнін білмей бөліскенімізде…
Бір адам жоқта, ол бар кезде айта алмайтын сөйлемді құрағанымызда…
Димна енді ертегі кітабында емес.
Ол мінез-құлықтың ішінде.
Сондықтан, бәлкім, басты мәселе — жаман адамдарды анықтау емес, жаман мінез-құлықтың өз ішімізге қай есіктен кіре алатынын аңғару.
Ал Шатраба кім?
Бәлкім, хикаяның ең үнсіз кейіпкерін қайта ойластыру қажет шығар.
Шатраба…
Ол туралы айтылатын, бірақ өзі тыңдалмайтын адам. Өзгенің баяндаған хикаясында кейіпкерге айналдырылған жан. Өзінің уәжі сұралмай-ақ, ол туралы үкім шығарылған адам.
Бүгін Шатраба кейде — біздің досымыз.
Кейде — әріптесіміз.
Кейде — отбасымыздың бір мүшесі.
Кейде — мұғалім.
Кейде — шәкірт.
Кейде — мүлде танымайтын біреуіміз.
Ал кейде — өзіміз.
Өйткені бәріміздің де өмірімізде мына тәжірибе аз-кем болады: бір күні адамдардың сіз айтпаған нәрсені айтты деп ойлайтынын байқайсыз. Сіз жасамаған әрекет сізге телінген.
Ниетіңіз түсіндірілген.
Үнсіздігіңізге түсініктеме берілген.
Бір хикая құрастырылған.
Ал сіз хабарсыз күйде сол хикаяның ішіне орналастырылғансыз.
Қазіргі адамның ең үлкен жалғыздықтарының бірі, бәлкім, осы шығар: өзімізді баяндамас бұрын, өзіміз туралы баянға ілесуге тырысу. Адам кейде енді өзін баяндамайды. Ол туралы басқа біреу құрастырған хикаяны түзетуге тырысады. Әлеуметтік қарым-қатынастың ең шаршататын тұстарының бірі — осы.
Қоғамның сапасы қайдан байқалады?
Қоғамның дамығандығын тек оның жолдарымен, ғимараттарымен, технологиясымен, университеттерімен немесе экономикалық көрсеткіштерімен өлшеуге болмайды. Ол адамдардың бір-бірі туралы қалай сөйлейтінімен де өлшенеді.
Бір адам бөлмеден шыққанда артынан басталатын әңгімеде…
Досыңның құпиясы аманат етілгенде…
Біреудің табысы естілгенде…
Бір қателік байқалғанда…
Адам өзін қорғай алмайтын жағдайда тұрғанда…
Мәдениет дәл сол жерде көрінеді. Өйткені адамның бетіне қарап сыпайы болу оңай. Нағыз өркениет — адам жоқ жерде де оның ақысын қорғай білу. Әлеуметтік сыпайылықтың ең жоғары түрі, бәлкім, осы шығар.
Біреудің сыртынан жаман сөз айтылғанда үнсіз тыңдап отырумен шектелмеу.
«Мұны оның өзіне айттыңыздар ма?» деп сұрай білу.
«Мұның рас екеніне сенімдіміз бе?» дей білу.
«Мүмкін біз білмейтін бір жағы бар шығар» дей білу.
Және қажет болғанда:
«Бұл туралы сөйлесуіміз дұрыс емес» дей білу.
Кейде өркениет ұлы сөздерден емес, дәл осындай шағын қарсылықтардан басталады. Өйткені адам жоқ жерде оның ақысын қорғау — оның орнына алғыс та ала алмайтын қасиет.
Нағыз адамгершіліктің өлшемі де, бәлкім, осы шығар: ешкім көрмейтін жерде өзімізді қалай ұстайтынымыз.
XXI ғасырдың жаңа қасиеті: тоқтай білу
Бүгін бізге ең қажет қасиеттердің бірі, бәлкім, тоқтай білу шығар. Бір сәт тоқтап, бір тыныс алып, отырып ойлану.
Жібермес бұрын тоқтау.
Бөліспес бұрын тоқтау.
Айтпас бұрын тоқтау.
Сенбес бұрын тоқтау.
Ашуланбас бұрын тоқтау.
Бір адам туралы үкім шығармас бұрын тоқтау.
Және өзімізге бірнеше қарапайым, бірақ қиын сұрақ қою: мен мұны шынымен білемін бе?
Әлде біреу маған айтты ма?
Екінші тарапты тыңдадым ба?
Бұл мәліметті бөлісуім шынымен қажет пе?
Бұл сөз бір мәселені шеше ме, әлде тек бір адамды кемсіте ме?
Және, бәлкім, бәрінен маңыздысы: бұл адам қазір осында болса, мен дәл осы сөйлемді тағы айтар ма едім?
Осы жалғыз сұрақ адамның тіліне мықты ар-ождан сүзгісін орната алады. Өйткені кейде адамгершілік — не айтатынымызды білу емес; қай сөзді айтпауымыз керек екенін білу.
Ақиқатты әрқашан айту керек пе? Мұнда одан да қиын мәселе бар.
Әр шындықты айту адамгершілік пе?
Жоқ.
Өйткені кейде мәлімет рас, бірақ оны бөлісудің қажеті жоқ.
Адамның жеке өміріндегі қателік шындық болуы мүмкін. Өткеніндегі бір хикая шындық болуы мүмкін.
Бір осалдығы рас болуы мүмкін. Бір сәтсіздігі шынымен болған болуы мүмкін. Алайда шындық бізге оны таратуға автоматты түрде құқық бермейді. Сондықтан адамгершілік — тек өтірік айтпау емес. Шындықты қай жерде, қашан, қандай мақсатпен және қандай салдармен айтатынымызды да білу.
Кейде үндемеу — қорқақтық емес.
Ол — нәзіктік.
Кейде сөйлемеу — надандық емес.
Ол — тәрбие.
Кейде адамның кемшілігін жабу — ақиқатты жоққа шығару емес.
Ол — оны бір ғана қателікке теңеп қоймау.
Өйткені адам өзі жасаған ең жаман істен үлкенірек.
Өткендегі қателігінен үлкенірек.
Сәтсіздігінен үлкенірек.
Ал адамзат, бәлкім, бір-бірімізге осы үлкендікті таныта алған шамада ғана мүмкін болар.
Димна бүгін арамызда болса
Димна бүгін өмір сүрсе, бәлкім, өз хикаясына таң қалар еді. Өйткені оның үлкен айла-шарғы саналған кейбір әрекеттері бүгін күнделікті өмірдің қарапайым әдеттеріне айналған.
Хабарлама топтарында.
Жұмыс орындарында.
Достар дастарқанында.
Отбасылық жиындарда.
Әлеуметтік желілерде.
Бір адам туралы сөйлесу көбіне сол адаммен сөйлесуден оңайырақ көрінеді. Біреуді түсінуге тырысудың орнына оған баға береміз.
Сұраудың орнына болжаймыз.
Тыңдаудың орнына ол туралы сөйлейміз.
Содан кейін қарым-қатынастар неге бұзылып жатыр деп таңғаламыз.
Бәлкім, мәселе қарым-қатынастың жоқтығында емес шығар.
Мәселе — бұрыс қарым-қатынастың тым көптігінде. Өйткені адамдар бірте-бірте бір-бірімен сөйлеспес бұрын бір-бірі туралы сөйлесетін болды. Әрі кейде екі адам арасындағы шынайы қарым-қатынасты олардың арасында жүрген үшінші тұлғалардың сөздері басқара бастайды.
Димна дәл осы жерде қайта туады.
Бір адамның тәнінде емес.
Қарым-қатынастың бір түрінде.
Басты сұрақ — «Димна кім?» емес
Бәлкім, енді «Димна кім?» деп сұрауды доғаруымыз керек шығар. Өйткені бұл сұрақ бізді үнемі сыртқа қарауға жетелейді.
Есім іздейміз.
Кінәлі іздейміз.
Біреулерді нұсқаймыз.
Ал көне мәтіннің бізге ұстаған айнасы бұдан да мазасыз болуы мүмкін. Басты сұрақ мынау болуға тиіс:
Мен қай әрекетіммен Димнаға жақындап барамын?
Бір адам туралы естігенімді не істеймін?
Қызғанғанда ішімде не істеймін?
Бір досым екінші бір досым туралы сөйлегенде өзімді қалай ұстаймын?
Біреудің табысына шын жүректен қуана аламын ба?
Бір адамның қателігін оның бүкіл мінезіне айналдырып жібермеймін бе?
Маған аманат етілген сөзді сақтай аламын ба?
Және ең маңыздысы: бір адам жоқта оның ақысын қорғай аламын ба?
Бұл сұрақтардың жауаптары, бәлкім, біз туралы қанша кітап оқығанымыздан, қанша диплом алғанымыздан, қандай атақтарға ие екенімізден немесе қаншалықты әдемі сөйлейтінімізден әлдеқайда көп нәрсе айтады. Өйткені адамның нағыз тәрбиесі көбіне ешкім көрмейтін жерде байқалады.
XXI ғасырда Димна қаншалықты кінәсіз қалды?
Енді сұрақты қайта қояйық: Димна қаншалықты кінәсіз қалды?
Бәлкім, Димна ешқашан кінәсіз болмаған шығар.
Бірақ біз оның әдістерін ұлғайттық.
Ол бір сөйлем тасыды.
Біз скриншот тасимыз.
Ол екі адамның арасына күдік кіргізді.
Біз тіпті мүлде танымайтын адамдарымыз туралы да күдік тудыра аламыз.
Ол бір өсекті бастайтын.
Біз оны көбейтеміз.
Ол бірнеше адамға ғана жете алатын.
Біз мыңдаған адамға жете аламыз.
Содан кейін бәріміз бірдей сөйлемдердің тасасына тығыламыз:
«Мен тек естідім.»
«Мен тек айттым.»
«Мен тек бөлістім.»
Заманымыздың жаңа адамгершілігі, бәлкім, дәл осы «тек» деген сөздің тасасына тығылмауды үйренуден басталатын шығар.
Өйткені ешбір сөз жай ғана сөз емес.
Кейде ол бір достықты өзгертеді.
Кейде бір адамның өзіне деген сенімін.
Кейде отбасылық қарым-қатынасты.
Кейде жұмыс ортасын.
Кейде жылдар бойы қалыптасқан беделді.
Кейде адамның өзіне деген сенімін.
Сондықтан, бәлкім, «Кәлила мен Димна» бүгін бізге өте қарапайым, бірақ ауыр бір нәрсені айтып тұрған шығар:
Естігеніңнің бәрін тасыма.
Көргеніңнің бәрін жорыма.
Білгеніңнің бәрін айтпа.
Әр күдікті ақиқат деп ойлама.
Адамды өзгенің айтқан хикаясынан таныма.
Және ең маңыздысы: адам жоқта, ол бар кезде айта алмайтын сөйлемді құрама. Өйткені өркениет кейде ұлы құрылыстардан емес, бір адамның екіншісінің беделіне көрсеткен ыждағатынан басталады.
Бір адам бөлмеден шыққанда басталатын әңгіменің сапасында…
Сізге аманат етілген сөз алдындағы үнсіздігіңізде…
Өзгенің табысына білдіре алатын шынайы қуанышыңызда…
Бір өсекті тасудан бас тартқан сәтіңізде…
Және ешкім көрмейтін жерде ар-ожданыңызбен оңаша қалғаныңызда.
Бейдеба бүгін өмір сүрсе, бәлкім, «Кәлила мен Димнаның» соңына жаңа хикая қоспас еді.
Тек бізге бұрылып, екі сөйлем айтар еді:
«Мен сендерге Димнаны таныстырдым.
Ал сендер оны неге соншама көбейттіңдер?»
Ал мазасыз жауап, бәлкім, мынадай шығар:
Димна енді тек ертегі кейіпкері ғана емес.
Ол — адам өз ар-ожданын үнсіз қалдырған әр жерде қайта бой көрсететін мінез-құлық ықтималдығы.
Сондықтан мәселе Димнаны табуда емес.
Мәселе — Димнаның бізде қай жерден басталуы мүмкін екенін аңғаратындай өзімізге үңіле білуде.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/yuzyillardir-okunan-kitap-h1949.html