Туризм саласы ұзақ жылдар бойы өсуді өлшенетін көрсеткіштер арқылы анықтап келді: келушілер саны, толымдылық деңгейі, бөлменің орташа бағасы және бір адамға шаққандағы шығын. Бұл көрсеткіштердің маңызы, әрине, шешуші. Алайда XXI ғасырдағы туристік бәсекелестік енді тек көлем экономикасы арқылы емес, мән экономикасы арқылы қалыптасуда.
Бүгінгі саяхатшы тек бір бағытқа барып қайтуды қаламайды; ол сол бағыттың тарихының бір бөлігі болғысы келеді. Бұл өзгеріс туризм көшбасшыларының алдына маңызды сұрақ қояды.
Түркия туризмі өсу стратегиясын сандық көрсеткіштен сапаға негізделген тәжірибе экономикасына қалай айналдыра алады?
Бұл сұрақ Түркия туризмінің болашағын айқындайтын стратегиялық пікірталастың өзегінде тұруы тиіс.
Көлемге бағытталған туризмнен тәжірибе экономикасына өту
Түркия әлемдегі ең қуатты туристік инфрақұрылымдардың біріне ие. Жерорта және Эгей теңіздерінің жағалауларындағы курорттық туризм жаһандық деңгейде бәсекеге қабілетті әлеует қалыптастырды. Алайда жаһандық туристік сұраныстағы өзгерістер бұл үлгіні қайта пайымдауды талап етеді.
Бүгінгі туристер енді үш түрлі үмітпен саяхаттайды:
- түпнұсқа тәжірибе
- мәдени байланыс орнату
- жеке тұлғалық өзгеріс
Осы тұрғыдан алғанда Түркияның артықшылығы тек табиғи сұлулығында емес, сонымен қатар тарихи тереңдігінде. Анадолы жері адамзат ой-санасының тарихы қалыптасқан орталықтардың бірі. Мәселен, көне дүниеде ойлау жүйесін түбегейлі өзгерткен философтардың бірі Гераклит Эфесте өмір сүріп, «өзгеріс» ұғымын философияның өзегіне шығарған.
Бұл тарихи тереңдік туризмді тек демалыс-сауықтыру қызметі ретінде ғана емес, зияткерлік тәжірибе ретінде де қайта жобалауға мүмкіндік береді.
Түркияның ең аз пайдаланылатын бәсекелестік артықшылығы: өркениет қабаттары
Көптеген елдің табиғаты сұлу. Алайда Түркиядай тығыз өркениет қабаттарына ие ел некен-саяқ.
Хеттерден римдіктерге, селжұқтардан османдарға дейін созылып жатқан бұл тарихи сабақтастық туризм тұрғысынан алғанда теңдессіз стратегиялық артықшылық. Алайда бұл артықшылық көбіне бағыттарға негізделген маркетингтің ішінде жоғалып кетеді. Жаһандық туризмде өрлеп келе жатқан жаңа тәсіл – «narrative destinations», яғни баянға негізделген бағыттар. Бұл үлгіде келушілер тек бір қаланы немесе мұражайды аралап қана қоймайды; олар бір хикаяның ішіне енеді.
Мысалы:
- Эфес – жай ғана көне қала емес, көне дүниенің ой орталығы
- Конья – жай ғана қала емес, сопылықтың жалпыадамзаттық жолдауы дүниеге келген мекен
Конья десе, ойға оралатын есімдердің бірі – Руми. Оның ой-тұжырымы бүгінде әлемнің көптеген түкпірінде мәдени және философиялық бағдар болып табылады. Мұндай рухани мұралар туризмнің мәдени тереңдігін арттыра алатын қуатты баян алаңдары
Жаңа сән-салтанат: тыныштық, асықпаушылық және уақыт
Туризм саласында сән-салтанат ұғымы ұзақ уақыт бойы физикалық сипаттар арқылы анықталып келді: кеңірек бөлмелер, сәулеттің көркемдігі, қызметтің молдығы. Алайда бүгінгі жоғары табысты топқа жататын саяхатшылар үшін сән-салтанат мүлде басқа мәнге ие.
Жаңа сән-салтанат үш құрамдас бөліктен тұрады:
- уақыт
- жеке оңашалық
- тыныштық
Бұл үрдіс әсіресе пандемиядан кейінгі кезеңде одан әрі күшейді. Адамдар енді қарбалас әрі тығыз бағдарламалардан гөрі сабырлы әрі терең тәжірибені іздейді. Түркия бұл өзгеріске барынша қолайлы жағрапияға ие. Каппадокияның аңғарлары, Эгей жағалауындағы шағын қалашықтар мен Қара теңіз өңірінің жайлаулары шын мәнінде «slow tourism» үшін жаһандық деңгейдегі қуатты бағыттарға айнала алады. Бұл тәсіл Түркия туризмін тек көлемдік өсуге емес, құндылық өсуіне жетелей алады.
Туризмдегі жаңа көшбасшылық: тәжірибе сәулетшілігі
Туризм саласының болашағында көшбасшылық түсінігі де өзгеріп келеді. Енді туризм басшылары тек операцияларды басқаратын кәсіпқойлар ғана емес, сонымен бірге тәжірибе дизайнерлері. Табысты бағыттардың ортақ ерекшелігі мынада: олар тек қызмет көрсетіп қана қоймайды, хикая жасайды.
Бұл тәсіл әсіресе қонақүй саласындағы шешуші өзгерісті білдіреді. Қонақүйлер енді тек тұрақ орны емес, бағыт тәжірибесінің орталықтарына айналуда.
Сондықтан болашақтың туризм көшбасшылары үшін үш стратегиялық құзырет алдыңғы қатарға шығады:
- хикая баяндау және бренд бірегейлігі
- мәдени ықпалдастық
- эмоционалдық тәжірибені жобалау
Осы үш саланың тоғысуы бағыттың жаһандық бәсекеде ерекшеленуін қамтамасыз етеді.
Түркияға арналған стратегиялық жол картасы
Түркияның туризмде жоғары лигаға көтерілуі үшін тек инфрақұрылымдық инвестициялар жеткіліксіз. Сонымен қатар стратегиялық тәжірибе пайымы қажет.
Бұл пайымды бес негізгі ось бойынша қалыптастыруға болады:
- Баянға негізделген бағыттар. Әр бағытты бірегей хикаяның төңірегінде орналастыру.
- Мәдени тереңдік бағдарламалары. Философия, өнер, гастрономия және ой-сана негізіндегі туристік тәжірибелер.
- Баяу туризм бағыттары. Тыныштық пен табиғатқа бағытталған тәжірибе орталықтары.
- Тәжірибені жобалауға негізделген қонақжайлылық. Тұрақ кәсіпорындарының бағыт баянының белсенді бөлігіне айналуы.
- Жаһандық хикая баяндау. Түркия туризмін халықаралық нарықта неғұрлым қуатты баянмен ұсыну.
Туризмдегі жаңа бәсеке алаңы…
Жаһандық туристік бәсеке енді тек баға немесе инфрақұрылым арқылы ғана қалыптаспайды. Жаңа бәсеке алаңы – мән мен тәжірибе. Түркия бұл салада теңдессіз артықшылыққа ие. Өйткені бұл өлке тек табиғи сұлулығымен ғана емес, адамзат тарихының рухани және мәдени қазынасымен де бай. Сондықтан Түркия туризмінің болашағы мына сұраққа берілетін жауапта жатыр:
Түркия бір бағыт болғысы келе ме, әлде тәжірибе өркениеті болғысы келе ме? Бұл сұраққа берілетін стратегиялық жауап алдағы онжылдықтар бойы Түркияның туризмдегі жаһандық орнын айқындайды.
Тансел Терджан, PhD
15 наурыз 2026 жыл
Ыстамбұл