Бір әлемде түрлі шынайылықтармен өмір сүру
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Дүниежүзі картасына қарасаң, ештеңе өзгермегендей көрінеді. Құрлықтар, мұхиттар, астаналар баяғы өзіміз білетін орындарында. Алайда әлем өзгерді. Оның үстіне бұл өзгеріс, бәлкім, кез келген карта көрсете алатыннан әлдеқайда тереңде жүзеге асты. Біз ұзақ уақыттан бері өзіміз өмір сүріп отырған кезеңді «көпполярлы» деп сипаттап келеміз. Бұл сипаттаманы қате деуге болмайды, бірақ ол толық емес. Полюс ұғымы тек күштің қай жерде шоғырланғанын білдіреді. Ал бүгін орын ауыстырып жатқан тек күш қана емес. Көзқарастың өзі де өзгеруде. Әлем көпполярлы болудан да асып, көп шынайылықты күйге көшуде.
Бұл жағдайды бір ұғыммен белгілеу қажет болса, ол ұғым мультиреализм болуы мүмкін. Олай болса, осы мақалада біз енген кезеңді неге мультиреализм дәуірі ретінде қарастырмасқа? Мұнда ақиқаттың салыстырмалы екені айтылып отырған жоқ. Айтылып отырғаны – бір ғаламшарды бөлісетін адамдар мен қоғамдардың сол ғаламшарды бір-бірінен барған сайын алшақтай түскен шынайылықтар арқылы бастан кешіруі. Ақиқат «біреу» болуы мүмкін. Бірақ оған ашылатын терезелер ешқашан мұншалықты көп болмаған еді, және бұл терезелер ешқашан бір-біріне мұншалықты аз қарамаған еді.Соңғы айларда, әсіресе осы қыркүйектегі Нью-Йоркте, бұл жаңа дәуірдің алғашқы белгілерін арқалаған оқиғалар бірінен соң бірі көрінді.
Нью-Йорктегі бір үстел
2026 жылғы 21 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 81-сессиясының дәл жанында назар аударарлық бір үстел жайылды. Еуропалық Кеңестің төрағасы Антониу Кошта, Кения Президенті Уильям Руто және Канада Премьер-министрі Марк Карнидің төрағалығымен өткен саммитте Еуропалық Одақ, Австралия, Барбадос, Бразилия, Канада, Үндістан және Кения «Partners for Multilateralism», яғни «Көпжақтылық жолындағы серіктестер» бастамасын іске қосты. Негізін қалаған жетілікке қысқа уақыт ішінде тағы он алты қол қоюшы қосылды. Түркия да мәлімдемеге қол қойған осы жиырма үш тараптың қатарында.
Үстел басында кімдердің отырғанына қарау-ақ көп нәрсені аңғартады. Құрлық ауқымындағы одақ, Кариб теңізіндегі арал мемлекеті, Жаһандық Оңтүстіктің екі ірі үні, бір африкалық ел және Тынық мұхиттың арғы шетіндегі бір ел бір мәтіннің астында тоғысады. Бұл үстел әскери одақ ретінде құрылған жоқ, жаңа блок ретінде де құрылған жоқ. Ол өзін әлемнің түкпір-түкпіріндегі серіктестерге ашық, икемді ынтымақтастық алаңы ретінде сипаттайды. Мәлімдемеде халықаралық құқық, климат, жасанды интеллект, жаһандық денсаулық сақтау, төзімді жеткізу тізбектері және әділетті халықаралық қаржы архитектурасы қамтылған. Бұл тақырыптардың ортақ тұсы – оларды ешбір елдің жалғыз өзі шеше алмайтыны. Бастаманың өз сөзімен айтқанда, мақсат – қазіргі жүйенің орнына жаңасын қою емес, оны неғұрлым өкілді, неғұрлым легитимді әрі неғұрлым сенімді ету. Жиырмасыншы ғасыр бізге одақтар әлемін қалдырған еді. Ал жиырма бірінші ғасыр үнсіз ғана желілер әлемін тоқып жатыр.
Арендттің үстелі
Ханна Арендт «Адамның болмыс-жағдайы» еңбегінде ортақ әлемді айнала отыратын үстелге ұқсатады. Үстел адамдарды бір-бірімен әрі байланыстырады, әрі бір-бірінен ажыратады. Ол олардың арасында тұрады. Оларды бір-бірінің үстіне үйіліп қалудан сақтайды, бірақ бір-бірінен ажырап кетуге де жол бермейді. Арендттің пікірінше, бұқаралық қоғамды оғаш әрі үрейлі ететін нәрсе – бұл үстелдің бір күні жоқ болып кетуі. Бір бөлмеде қарама-қарсы отырған адамдар енді арасында өздерін біріктіретін ештеңе қалмағанын аңғарады.
«Ортақ әлем – біз айнала отыратын үстел сияқты: ол бізді бір-бірімізбен әрі байланыстырады, әрі бір-бірімізден ажыратады». «Адамның болмыс-жағдайы» / Ханна Арендт
Бүгін әлемнің түрлі түкпірлерінде жайылып жатқан үстелдерді енді осы көзбен оқу керек пе екен? Бұлар жай ғана дипломатиялық жиындар емес. Бұлар ортақ әлемнің жоғалып кетпеуі үшін жасалып жатқан күш-жігер. Олар бәрі бірдей болсын деп құрылмайды. Олар өзгешелер бір үстел басында қала алсын деп құрылады.
Бір үйдің екі қабаты
Дәл сол күндері Нью-Йоркте тағы бір үстел жайылып жатты. Бұл үстелдің тақырыбы шекаралар да, қару-жарақ та емес, теңсіздік еді.
Оңтүстік Африка, Бразилия, Испания және Норвегияның бастамашылығымен қалыптасқан Теңсіздік жөніндегі халықаралық панель бастамасы әлемдегі табыс пен байлық теңсіздігін ғылыми тұрғыдан бақылайтын және саяси шешім нұсқаларына қатысты дәлелдерді бағалайтын тұрақты тетік құруды мақсат етеді. Бастама 23 қыркүйекте Бас Ассамблея аясындағы жоғары деңгейлі жиында әлемге таныстырылды. Африка одағы мен БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш те қолдау білдіргендердің қатарында. Идеяның өзегінде Нобель сыйлығының иегері, экономист Джозеф Стиглиц тұр. Стиглиц Оңтүстік Африка Президенті Сирил Рамафосаның өтінішімен G20 үшін жаһандық теңсіздік туралы баяндаманы дайындаған тәуелсіз сарапшылар комитетін басқарды және мұндай панельді құруды осы комитет ұсынды.
Бұл үндеудің артында жүзден астам елден 1 500-ден астам экономист пен ғалым тұр. Дарон Аджемоғлу, Тома Пикетти, Мариана Маццукато, Джаяти Гхош және АҚШ-тың бұрынғы Қаржы министрі Джанет Йеллен – осы есімдердің бірнешеуі ғана. Бір-бірінен соншалықты өзгеше ой дәстүрлерінен шыққан адамдарды бір мәтінде тоғыстырған нәрсе – қарапайым, бірақ сілкіндіретін бір тұжырым: Біз бір ғаламшарда өмір сүріп жатырмыз, бірақ енді бір экономикалық шынайылықта өмір сүрмейміз.
Бір жақта байлық ұрпақтан ұрпаққа өздігінен көбейетін әлем бар, екінші жақта ай соңына дейін жету әр ай сайын қайта жеңіп алуға тиіс күреске айналған әлем бар. Бұл екі әлем кейде бір қалада, бір көшеде, тіпті бір үйдің екі түрлі қабатында қатар өмір сүреді. Олардың арасындағы қашықтық бірнеше баспалдақ ғана, бірақ екеуі көретін әлем бір-біріне мүлде ұқсамайды.
Мультиреализм дәл осы тұста философиялық ұғым болудан қалып, күнделікті өмірдің болмысына сіңеді. Алдымен экономикаға, содан кейін қоғамға, кейін адамдардың бір-біріне деген көзқарасына еніп кетеді.
Қараңғыдағы піл
Мәулана «Мәснәуиде» қараңғы үйге әкелінген пілді әңгімелейді. Пілді бұрын-соңды көрмеген адамдар оны тану үшін қараңғыда қолдарымен сипалайды. Тұмсығын ұстаған пілді науаға ұқсатады. Құлағын ұстаған желпуішке, аяғын ұстаған бағанға, арқасын ұстаған тақтайға ұқсатады. Әрқайсысы өзі ұстаған нәрсе туралы дұрыс айтады, бірақ ешқайсысы пілдің тұтас бейнесін көре алмаған. Мәулана әңгімені былай түйіндейді: Әрқайсысының қолында бір шырақ болғанда, сөздерінің арасындағы айырма жойылар еді.
Қысқасы, мәні мынау: «Менің терезем әлемге ашылады; бірақ әлем менің тереземмен шектелмейді».
Бұл сөйлемді бүгін тек жеке адамдарға ғана емес, қоғамдар мен мемлекеттерге де айту керек сияқты… Адамзаттың ең көне жаңылыстарының бірі – өз терезесінен көрінгенді бүкіл әлем деп ойлау. Шығыстың өз көкжиегі бар, Батыстың өзге көкжиегі. Солтүстіктің даму туралы пайымы мен Оңтүстіктің қажеттіліктерін бір сөйлеммен жеткізу мүмкін емес. Гадамер «көкжиектердің тоғысуы» деп атаған нәрсе – бұл көкжиектердің бірін-бірі өшіруі емес, бір-біріне тиіп кеңеюі.
Жаһандану бізге қызық бір мұра қалдырды. Ол әлемді бір-бірімен байланыстырды, бірақ әлемдерді бір-біріне ұқсатпады. Телефондарымыз, әуежайларымыз, кофе кеселеріміз бір-біріне ұқсас болды. Ал өміріміз ұқсамады. Өйткені байланыста болу тең болу дегенді білдірмейтін, бір-бірін түсіну дегенді де білдірмейтін.
Алгоритмдердің үнсіз картасы
Соңғы жылдары бұл көрініске жаңа бір қабат қосылды: алгоритмдік шынайылық.
Екі адам бір қалада тұрып, бір тілде сөйлеп, бір таңда бір көшеге шыға алады. Бірақ қолдарындағы экранға қараған сәтте олар екі бөлек ғаламға енеді. Біреуі үнемі көретін жаңалықты екіншісі мүлде көрмейді. Біреуінің алдынан күн сайын шығатын алаңдаушылық екіншісінің әлемінде мүлде жоқ. Біреуі «бәрі осылай ойлайды» деген мәселе екіншісінің күн тәртібіне мүлде енбеген. Уолтер Липпман бұдан тура бір ғасыр бұрын сыртымыздағы әлем мен «басымыздағы суреттер» арасындағы қашықтық туралы айтқан еді. Бүгін ол суреттерді енді тек біз ғана салмаймыз. Оларды біз үшін таңдайтын, реттейтін және көбейтетін көзге көрінбейтін бір архитектура бар. Бұрын адамдар бір шынайылық туралы түрліше ойлайтын. Енді олар барған сайын түрлі шынайылықтардың ішінде ойлайды. Бұл шағын айырмашылық емес, бәлкім, біздің дәуіріміздің ең терең әлеуметтанулық үзілістерінің бірі. Ортақ шынайылық жұқарған сайын ортақ тіл де жұқарады. Ортақ тіл жұқарғанда келіссөз қиындайды. Ал келіссөз жоқ жерде тек күштің тілі ғана қалады.
Блоктан желіге
Биыл халықаралық сахнада байқалған басқа да ізденістер осы өзгерістің түрлі қырларын көрсетеді.
Биылғы мамыр айында Копенгаген демократия саммитінде НАТО-ның бұрынғы Бас хатшысы Андерс Фог Расмуссен Австралия, Канада, Еуропалық Одақ, Жапония, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Корея және Ұлыбритания арасында «Democracies-7» (D7) деген атаумен үйлестіру форматын ұсынды. Бұл әзірге құрылған құрылым емес. Бұл орта деңгейлі демократиялардың сауда, технология, сыни шикізат, қорғаныс және экономикалық қауіпсіздік сияқты салаларда тығызырақ жұмыс істей алуына бағытталған идея.
Ұсыныстың ең назар аударарлық тұсы – мүшелердің біріне жасалған экономикалық қысымға ортақ жауап беруді көздейтін және «Экономикалық 5-бап» деп аталған қағида. Ал қыркүйекте, Көпжақтылық жолындағы серіктестер Нью-Йоркте құрылған күні Үндістан мен Вышеград елдері алғаш рет сыртқы істер министрлері деңгейінде бас қосты. Үндістанның Сыртқы істер министрі С. Джайшанкар мен төрағалық етуші Словакиямен қатар Польша, Чехия және Венгрия министрлері «V4+Үндістан» деп аталатын бұл жаңа форматта сауда мен инвестициядан бастап технологияға, төзімді жеткізу тізбектерінен қорғаныс пен қауіпсіздікке, білім беруден адамдар арасындағы байланыстарға дейінгі кең күн тәртібін талқылады. Көпжақты жүйені жаңарту және дамушы елдерге қатысты мәселелер де үстел үстінде болды.
Бұларды бір-бірінен тәуелсіз жаңалықтар ретінде оқуға болады. Бірақ сәл шегініп қарағанда, басқа бір заңдылық көрінеді. Елдер енді тек «Мен қай блоктамын?» деп сұрамайды, барған сайын «Қай мәселеде кіммен бірге жол жүре аламын?» деп сұрайды. Блоктар әлемінде қарым-қатынасты бірегейлік айқындайтын. Желілер әлемінде қарым-қатынасты мәселе айқындайды. Бір ел климат мәселесінде бір топпен, саудада басқа топпен, технологияда мүлде өзге серіктестермен қатар тұра алады. Бұл жүйесіздік сияқты көрінуі мүмкін, бірақ жаңа әлемнің болмысы дәл осындай болуы ықтимал.
Жаңа сөздер іздеу
Бәлкім, негізгі қиындық жаңа әлемді ескі әлемнің сөздерімен (ұғымдарымен) түсінуге тырысуымызда шығар. Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік, орталық пен шет, дамыған және дамушы, одақтас пен бәсекелес… Бұл қарама-қарсы жұптар бір кездері әлемді оқуымызды жеңілдететін. Бүгін әлем осы жұптардың арасынан асып-төгіліп жатыр.
Кариб теңізіндегі арал мемлекеті мен құрлық ауқымындағы одақ бір мәтіннің астына қол қоя алады. Үндістан бір жағынан Жаһандық Оңтүстіктің үнін жеткізсе, екінші жағынан Орталық Еуропамен жаңа үстелдер жая алады. Бразилия бір жағынан теңсіздік жөніндегі жаңа жаһандық тетіктің бастамашыларының қатарында болса, екінші жағынан көпжақты жүйені жаңарту үшін жайылған үстелдің негізін қалаушылардың арасында тұра алады.
Ортега-и-Гассет әрбір көзқарас белгілі бір жерден қаралған көзқарас екенін, ақиқатқа тек осы көзқарастардың жиынтығы арқылы ғана жақындауға болатынын айтатын. Жаңа әлем бір ғана орталықтың төңірегінде құрылмауы мүмкін. Ол көптеген орталықтардың, хикаялар мен шынайылықтардың бір-біріне тиісетін желісі ретінде пішінделуі мүмкін.
Дегенмен бұл көріністің көлеңкесі де бар. Көп шынайылық плюрализмді тудыруы мүмкін, бірақ бөлшектенуді де тудыруы мүмкін. Әр қоғам тек өз баянына тұйықталса, әр актор тек өз көзқарасын ақиқат деп санаса, әр адам тек өз экраны көрсеткен әлемге ғана сенсе, мультиреализм бізді бай көптүрлілікке емес, бір-біріне мүлде тимейтін шынайылық аралдарына апарады. Аралдар көбейген сайын олардың арасындағы теңіз де соғұрлым кеңейе түседі.
Сондықтан көпжақтылық тек дипломатия әдісі сияқты көрінбейді. Ол барған сайын өркениет мәселесіне айналуда. Мәселе – бәрінің бірдей ойлауында емес. Мәселе – түрліше ойлайтындардың бір үстел басынан тұрып кетпеуінде және бір әлемді бөлісудің ең төменгі әдебін бірлесіп сақтай алуында.
Бір аспан
Бәлкім, адамзат өте көне бір білімді қайта еске түсіріп жатқан болар. Өзен тек өзі ағып өтетін елге ғана тиесілі ме? Індет төлқұжат сұрамайды. Атмосфераның кеден бекеті жоқ. Бір зертханада әзірленген жасанды интеллектінің салдары барлық құрлықтарға тарайды. Экономикалық сілкіністер картадағы сызықтарға мән бермейді. Теңсіздік бір қоғамда тереңдегенде, ол тек мұқтаждық көргендердің ғана мәселесі болып қалмайды. Ол сенімге, қоғамдық бейбітшілікке және ақыр соңында ортақ өмірдің іргетасына әсер етеді.
Бүгін жайылып жатқан үстелдердің қаншасы тұрақты болатынын білмейміз. Кейбірі институттарға айналады, кейбірі ұмытылады, кейбірі тек бір фотосуреттің кадрында ғана қалады. Бірақ олардың бәрінің артында бір үнсіз сұрақ тұр: Бір-бірінен соншалықты өзгеше шынайылықтарда өмір сүретін адамдар мен қоғамдар бір әлемнің жауапкершілігін бірлесіп көтере ала ма?
Біздің дәуіріміздің ұлы сұрағы осы болса керек. Алдағы жылдар тек кімнің күштірек екенімен ғана емес, кімнің шынайылығы көрінетінімен, кімнің үні естілетінімен және үстел басынан кімге орын берілетінімен де пішінделеді.
Мәулананың қараңғы үйіндегі адамдар бір-бірін сендіру арқылы пілдің тұтас бейнесіне жете алмас еді. Оларға керегі – бір-бірінің аузын жабу емес, ортаға бір шырақ қойып, жарыққа бөлену еді!
Ал өркениет деген не еді? «Ізгілік еді… Достық еді… Еңбек еді… Өркениет – бәрінің бір терезеден қарауы емес еді. Өркениет – түрлі терезелерден қарайтындардың бір аспан астында өмір сүретінін ұмытпауы еді.»
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/multirealizm-cagi-h1974.html