ОРТАЛЫҒЫНДА ЖЕРІ ҰЛАН-БАЙТАҚ БІР «СТАН»
Орталық Азия республикаларының үшеуімен — ӨТТ, яғни Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстанмен, сондай-ақ Иран, Пәкістан және Қытаймен шекаралас, жері ұлан-байтақ бір «стан» — Ауғанстан!
Ауғанстан Орталық Азия мен Оңтүстік Азияны, Батыс Қытай мен Шығыс Иранды бір-бірімен жалғайтын өткел нүктесінде орналасқан. Орталық Азиядан Оңтүстік Азияға баратын және баруы жоспарланған барлық жолдар Ауғанстан арқылы өтуге тиіс еді.
Бұл шашақты өрімнің үлгі жағында — осы географиялық шындыққа сүйеніп, «Талибаннан» кейінгі Ауғанстан билігін нығайтып, оны өз аяғымен тұра алатын сенімді одақтасқа айналдырғысы келген АҚШ!
Ауғанстанмен көршілес Орталық Азия республикалары, Иран, Қытай және Пәкістан сияқты елдер Ауғанстанды өңірлік сауданың орталығына айналдыру бағытында саясат бастады. Әсіресе 2006 жылдан бастап Ауғанстанда және оған көршілес елдерде көлік инфрақұрылымын салуға қатысты көптеген түрлі жобалар күн тәртібіне шығып, жобалар бәсекесі басталып кеткендей болды. АҚШ іске қосқан Үлкен Орталық Азия бастамасы Ауғанстан мен оның көршілеріндегі осы қозғалыста маңызды рөл атқарды. Бұл үдеріс Еуразия құрлығына қауіпсіздік пен әл-ауқат әкелетін заманауи Жібек жолындағы жетіспей тұрған буынды қалау ретінде сипатталады.
Бірде теріс, бірде тура: Үлкен Орталық Азия теңдеуінің ортасындағы АуҒАНстан
Орталық Азия — Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде пайда болған геосаяси өңірлердің бірі. Халықаралық қатынастар терминологиясында Орталық Азия Кеңес Одағының ыдырауымен тәуелсіздік алған бес мемлекет (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан) орналасқан аумақты белгілеу үшін қолданылатын ұғым. Орталық Азияның мағынасы, қамтитын аумағы, маңызы сияқты мәселелер әлеуметтік ғылымдардың түрлі салаларына қарай әртүрлі болуы мүмкін. Тарихшылардың, әлеуметтанушылар мен антропологтардың көбі «Орталық Азия» деген атауды дұрыс деп санамайды, оның орнына Түркістан немесе Батыс Түркістан ұғымын қолдануды жөн көреді.
1993 жылы Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан және Тәжікстан мемлекет басшылары өз елдері орналасқан өңірдің біртұтас екенін және оның Орталық Азия (Central Asia, Центральная Азия) деп аталуы керектігін мәлімдеді. Алайда бұл ресми мәлімдеме де, бес мемлекеттің өңірлік ынтымақтастық пен серіктестік жөніндегі бастамалары да өңірдің атауы, шекаралары мен тұтастығы туралы пікірталастарды тоқтата алмады. 2005 жылы ұсынылып, кейін АҚШ-тың ресми саясатына айналған «Үлкен Орталық Азия серіктестігі» жобасы да бұл пікірталастарды қайта өршітті.
Вашингтондағы Джонс Хопкинс университетіне қарасты Орталық Азия және Кавказ институтының профессоры С. Фредерик Старр «Үлкен Орталық Азия және Ауғанстан үшін ынтымақтастық» атты мақаласында АҚШ-тың Орталық және Оңтүстік Азияда ұстануға тиіс ұзақ мерзімді саясатын қарастырды.
Старр 2005 жылғы наурызда жарияланған «A Greater Central Asia Partnership for Afganistan and Its Neighbours» (Ауғанстан және оның көршілері үшін Кеңейтілген Орталық Азия серіктестігі) атты еңбегінде терроризммен күрес жолында Ауғанстанда қол жеткізілген табыстарды сақтап қалу үшін «Үлкен Орталық Азияда» белсенді саясат жүргізу қажет екенін айтып, осы аясында АҚШ-тың жетекшілігімен жаңа өңірлік ынтымақтастық құрылымын құруды ұсынған еді.
Старр бастаған бастаманы көп ұзамай АҚШ Мемлекеттік департаменті де қолдады, Старрдың көзқарастарына сәйкес АҚШ Мемлекеттік департаментінің құрылымында өзгерістер жасалды. Бұрын АҚШ Мемлекеттік департаментінің Еуропа және Еуразия істері жөніндегі бюросының жауапкершілік аймағына кіретін бес Орталық Азия республикасы Оңтүстік Азия істері жөніндегі бюроның жауапкершілік аймағына ауыстырылды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс 2005 жылғы қазанда Орталық Азия елдеріне жасаған сапары кезінде Орталық Азия елдерінің ведомствоның Оңтүстік Азия бюросының жауапкершілік аймағына енгізілгенін жариялады. Райс 2006 жылғы 5 қаңтарда жасаған мәлімдемесінде Орталық Азия мен Оңтүстік Азияның жаһандық басымдықтар тізімінің жоғарғы орындарында тұрғанын, Ақ үйдің Үлкен Орталық Азияны құру мүмкіндігіне байыппен қарайтынын және мұның маңызды мақсат екенін атап өтті.
2006 жылғы 1 сәуірде Ауғанстан астанасы Кабулда «Үлкен Орталық Азиядағы ынтымақтастық жөніндегі I конференция» өтті. Ауғанстан Президенті Карзай қабылдаған конференцияға Оңтүстік Азия бюросының басшылығына тағайындалған АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Ричард Баучер және Қазақстанның Сыртқы істер министрі Тоқаев та қатысты. Кабул конференциясының мақсаты Ауғанстандағы соңғы оқиғалар туғызған мүмкіндіктерді пайдалана отырып, бір ғасыр бойы жабық тұрған сауда жолдарын қайта ашу және құрлықтық сауда арқылы Еуразияның осы кең бөлігінде әл-ауқат пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету деп жарияланды. Конференцияның басты назары Орталық Азиядан Үнді мұхитына, Оңтүстік Азияға және одан әрі қарай негізгі көлік жолдарын ашу жөніндегі идеяларға аударылды.
Үлкен Орталық Азия бастамасының пайда болуы, жобаның мақсаттары және осы мақсаттардың жүзеге асу мүмкіндігі тұрғысынан Ауғанстан шешуші маңызы бар ел. Тіпті Ауғанстанның болашағы мен жобаның болашағы бір-біріне теңестірілген деп айтуға да болады. Старр мұны былай деп атап көрсетеді: «Ауғанстан бетбұрыс кезеңінде тұр. Қауіпсіздік ахуалы барған сайын жақсарып келеді, институционалдық жаңарулар жалғасуда, экономика дамуда, ашық саяси жүйе жергілікті деңгейде де, ұлттық деңгейде де біртіндеп тамыр жаюда. Ауғанстанды терроризмге қарсы халықаралық соғыстың алғашқы ірі жеңісі деп жариялау асыра айтқандық болмайды. Бірақ бұл бәрі аяқталды дегенді білдірмейді. Енді жеңіс ашқан жаңа көкжиектермен шұғыл айналысатын уақыт келді.
Старр Ауғанстан тап болған ішкі мәселелердің көбі өңірлік сипатта екенін, сондықтан оларды тек өңірлік тәсілмен ғана шешуге болатынын алға тартады. Көршілерімен өңірлік және құрлықтық көлік пен сауданы қайта жандандырудың маңызын атап өткен Старр Үлкен Орталық Азия серіктестігінің басты мақсаты осы болатынын айтады. Оңтүстік Азия бюросының басшысы, АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Ричард Баучер 2006 жылғы 26 сәуірде Конгрестегі сөзінде Ауғанстанның сыртқа ашылуы оның Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы кедергі болудан шығып, көпір рөліне ие болуына мүмкіндік бергенін атап өтіп, мұның жаңа мүмкіндіктер туғызғанын айтты. Баучер Оңтүстік және Орталық Азия арасындағы тамыры терең байланыстарды қайта жандандыру арқылы сауда, көлік, демократия, энергетика және байланыс салаларында жаңа байланыстар орнату көзделгенін түсіндірді. Баучердің айтуынша, Қазақстан мен Түрікменстанның табиғи газы және Тәжікстан мен Қырғызстанның гидроэнергиясы арқылы Алматыдан Нью-Делиге дейін дамыған өңірлік энергетикалық желі тартуға болады.
Осы мәліметтерді зерделей отырып, динамикалар туралы ойланатын нақ уақыт, мырза!
Түйін сөздер: Қазақстан Жібек жолы Ауғанстан