Динамикалық кодты қолдау параметрі
Қазақстан басшысы Тоқаев 2022 жылғы 10 қаңтарда ҰҚШҰ елдерінің кезектен тыс отырысында елінде болған оқиғаларды «мемлекеттік төңкеріс әрекеті» деп сипаттап, «Қазақстан мемлекеттік төңкеріс әрекетін еңсерді», – деді.
Тоқаев еліндегі зорлық-зомбылық оқиғаларының бір орталықтан үйлестірілгенін және алдын ала дайындалғанын мәлімдеді. Қазақстан Президенті зорлық-зомбылық оқиғалары кезінде елдің қаржы орталығы саналатын және шабуылшы топтар мен қазақстандық қауіпсіздік күштері арасында ең қатты қақтығыстар болған Алматы қаласы мен тоғыз өңірдің ара-тұра қарақшылардың қолына өткенін атап өтті.
Сондай-ақ Тоқаев Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымының Қазақстанға бітімгершілік күш ретінде 2 мың 30 әскери қызметші мен 250 бірлік әскери техника жібергенін айтты.
Ресей Президенті Владимир Путин ҰҚШҰ-ның кезектен тыс отырысындағы мәлімдемелерінде Қазақстандағы оқиғаларға қатысты:«Бұл – Қазақстанға қарсы шабуыл, агрессия әрекеті», – деді. Ресей басшысы Қазақстандағы зорлық-зомбылық оқиғаларына қатысқан шабуылшылардың «халықаралық террористердің ел сыртындағы лагерьлерінде дайындықтан өткені анық» екенін айтты.
Путин: «Қазақстан мемлекетіне төнген қатерді сыртқы және ішкі күштер туғызды; мәселе газ бағасында емес», – деген сөздерді айтты.
Путин «Қазақстанда жанармай бағасының өсуіне ашуланғандар мен қолына қару алғандарды бір-бірінен ажырату керек, бұл екі топтың мақсаттары әртүрлі» екенін атап өтті. Путин Қазақстандағы оқиғалар туралы «Қазақстан өз қауіпсіздігіне қатысты бұрын-соңды болмаған сынақпен бетпе-бет келді» деді. Ресей басшысы Қазақстан басшысы Тоқаевтың шақыруымен елге келген ҰҚШҰ бітімгерлік күштерінің мұнда шектеулі мерзімге жіберілгенін де баса айтты.
Ресей Президенті ҰҚШҰ бітімгерлік күштерінің Қазақстан басшылығының мүддесіне сай әрекет ететінін атап өтіп, елде қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету міндетін тек қазақстандық қауіпсіздік күштері атқаратынын қосты. Ресей басшысы «ҰҚШҰ бітімгерлік күштері Қазақстанда қанша қажет болса, сонша уақыт болады» деп, миссия аяқталғаннан кейін барлық бітімгер әскерилердің Қазақстаннан шығарылатынын мәлімдеді.
Қазақстандағы жағдайдың біртіндеп қалпына келіп жатқанын, жақын арада бүкіл елде ахуал тұрақталатынын айтқан Путиннің«Өз үйіміздегі жағдайды шайқалтуға жол бермейміз және түрлі түсті революцияларға мүмкіндік бермейміз»деп баса айтқанда нені меңзегенін сәл тереңірек ашып көрсету қажет. Үш әріптілердің «сақалды» не сақалсыз сияқты от қысқыштары тұрғанда өз қолын отқа салмайтындар төрт әріпті «ҰҚШҰ» одағымен бетпе-бет келгенде не болмақ – үш әріптілердің жоспары суға басымен сүңгігендерге жем бола ма?
Кеңес Одағының ыдырауы сонымен бірге әлемдегі ең қуатты қарулы күштердің бірі болған армияның да жойылуына алып келді. Соның салдарынан жаңадан тәуелсіздік алған елдер өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесімен бетпе-бет келді.
1991 жылғы 8 желтоқсанда Беларусь, Украина және Ресей Федерациясы Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы келісімге қол қойып, Кеңес Одағының өмір сүруін ресми түрде тоқтатты. Кейін, 1991 жылғы 21 желтоқсанда Латвия, Литва және Эстониядан басқа бұрынғы кеңестік республикалар ТМД-ны құрған келісімге Қазақстан астанасы Алматыда қол қойды.
1990 жылдары ТМД-ға мүше елдердің көпшілігінде әлі ұлттық армия қалыптаспағандықтан, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің үш жолы болды:
Біріншісі – ТМД аясындағы көпжақты әскери ынтымақтастық, екіншісі – ТМД-дан бөлек, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт аясындағы әскери-саяси ынтымақтастық, үшіншісі – екіжақты келісімге негізделген әскери саладағы ынтымақтастық. Бұрынғы кеңестік елдердің қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастығының негізін қалаған маңызды құжат Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт болды. Кейін ұйымға айналдырылған Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт халықаралық қауіпсіздік ұйымдары мен әскери-саяси ынтымақтастық саласындағы ең жас құрылымдардың бірі болып табылады. Сонымен қатар, Орталық Азия өңірінде бар жалғыз қауіпсіздік ұйымы болғандықтан, ҰҚШҰ осы елдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету тұрғысынан аса маңызды.
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шартқа 1992 жылғы 15 мамырда Өзбекстан астанасы Ташкент қаласында Ресей, Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан қол қойды. Ұзарту мүмкіндігімен 5 жылға жасалған шарт мүше елдердің парламенттері ратификациялағаннан кейін 1994 жылғы 20 сәуірде күшіне енді. Бүгінде шартқа Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан мүше. Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт КСРО ыдырағаннан кейін бұрынғы кеңестік елдерде тұрақтылықты сақтауда маңызды рөл атқарды. Біріншіден, ТМД-ны құрған келісіммен бірге кеңестік республикалардың бейбіт жолмен ажырасуын және өзара әрі халықаралық қатынастарда күш қолданудан бас тартуын қамтамасыз етті. Екіншіден, ҰҚШ жаңадан қалыптасып келе жатқан мемлекеттердің әскери және қорғаныс салаларын дамыту кезеңінде сыртқы қатерлерге қарсы қауіпсіздік кепілі болды. Ресей тұрғысынан қарағанда, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт Ресейдің кеңес дәуірінде жоғалтқан ықпалын өзі «жақын шетел» деп атайтын өңірлерде қайта заңдастыруға бағытталған қадам еді.
Орталық Азия елдерінің шартқа қосылу себептерінің бірі Ауғанстандағы жағдайдың ушығуы болды. КСРО-ның ыдырауымен Ауғанстан Демократиялық Республикасына көрсетілетін көмектің тоқтатылуы Наджибулла үкіметінің ел үстіндегі бақылауынан айырылуына әкелді. Кеңес Одағының жауы болған моджахедтердің билікке келуі және елдегі экстремистік қозғалыстардың күшеюі посткеңестік мемлекеттердің қауіпсіздігі мен егемендігіне төнген елеулі қатер ретінде қабылданды.
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының 102-бабына сәйкес 1995 жылғы 1 қарашада БҰҰ Хатшылығында тіркелді, ҰҚШ 11 баптан тұрады.
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарттың өзегін 4-бап құрайды. Бұл бапқа сәйкес, шартқа қатысушы елдердің біріне жасалған шабуыл барлық мүшелерге жасалған шабуыл ретінде қабылданады. Баптың жалғасы былай:
«Қатысушы мемлекеттердің кез келгеніне қарсы агрессия жасалған жағдайда, барлық басқа мүшелер сол мемлекеттің өтініші бойынша оған әскери көмекті қоса алғанда қажетті көмек көрсетеді және БҰҰ Жарғысының 51-бабына сәйкес ұжымдық қорғаныс құқығын жүзеге асыру үшін өз қарамағындағы құралдармен қолдау көрсетеді!»
Ұжымдық қауіпсіздікті зерттеушілер мен сарапшылар құқықтық және саяси екі қырынан қарастырады. Ұжымдық қауіпсіздіктің құқықтық қыры мына элементтерді қамтиды: күш қолдануға тыйым салатын халықаралық құқық нормалары мен қағидаттары, халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу, егемендікті тану, мемлекеттердің теңдігі, ішкі істерге араласпау шарты. Ал саяси қыры мемлекетаралық дипломатиялық қатынастар мен дипломатиялық шараларды, экономикалық санкцияларды, қарулануды қоса алғанда ұжымдық қауіпсіздік күштерінің бірлескен әрекеттерін қамтиды.
Мұндағы ең маңызды сұрақ немесе туындауы мүмкін бір топ сұрақ әлі де жауабын іздеп тұр. Түркі мемлекеттері ұйымы құрылғаннан бері түркі әлеміндегі ынтымақтастық пен үйлестікті қамтамасыз етуде және түркі әлемінің құндылықтары мен мүдделерін өңірлік және халықаралық қауымдастықта көбірек қолдауда Ұйымның рөлі дамытылып жатқанда; әсіресе егемендікке, аумақтық тұтастыққа және халықаралық деңгейде танылған шекаралардың мызғымастығына, ішкі істерге араласпау мәселелеріне құрмет пен қолдауды бірінші кезекке қоя отырып, халықаралық құқықтың жалпыға бірдей танылған нормалары мен қағидаттарына сәйкес, Түркі мемлекеттері ұйымы мүше мемлекеттердің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын нығайтуды көздей отырып; сауда, көлік, инвестиция және өңірлік байланысқа қатысты бастамаларды ынталандыру сияқты шешімін табуы тиіс, кезегін күтіп тұрған көптеген өмірлік маңызды мәселелер бар. Біздің ойымызша, ең алдымен ізделетін жауап мынау: Түркия сияқты ТҮРКІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ ҰЙЫМЫНА мүше бола тұра, әлі ҰҚШҰ-да жоқ басқа елдердің ұстанымы қандай болмақ?
2022 жылғы 13-14 қаңтарда Сыртқы істер министрі құрметті Мевлют Чавушоғлу Қазақстандағы оқиғаларға байланысты ұйымдастыратын «қолдау» жиынында бұл сұрақ айқындала ма екен?