АСТАНА – ТҮРКІ ӘЛЕМІНІҢ ЖҮРЕГІ МЕ, ӘЛДЕ ЖАҺАНДЫҚ ДИПЛОМАТИЯНЫҢ ТОҒЫСЫ МА?
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Соңғы жылдары Қазақстанның сыртқы саясаттағы кейбір қадамдары түркі әлемінде елеулі пікірталас тудырып отыр. Бір жағында – Түркі мемлекеттері ұйымының институционалдануында бастамашыл рөл атқарған, түркі бірлігі идеясын барынша батыл қорғайтын Астана; екінші жағында – Оңтүстік Кипрдегі грек әкімшілігінде елшілік ашқан, Батыспен қарым-қатынасын тереңдеткен және Ибраһим келісімдері аясындағы жаңа өңірлік теңдеулерге сақтықпен болса да жақын тұрған сол Қазақстан.
Сонда бұл жерде қайшылық бар ма, әлде жаңа әлем талап етіп отырған дипломатиялық ұстаным ба?
Шындығында, мәселеге Астанадан қарасақ, жауап айқын: Қазақстан ешқашан өзін тек бір осьтің елі ретінде анықтаған емес. Нұрсұлтан Назарбаев тұсында қалыптасып, бүгінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жалғастырып отырған “көпвекторлы сыртқы саясат” ұстанымы – елдің өмір сүру стратегиясының іргетасы.
Ресеймен көрші, Қытаймен шекаралас, түркі әлемінің маңызды бөлігі болып табылатын, батыс капиталына мұқтаж әрі ислам әлемімен берік байланысы бар елдің бір ғана геосаяси бағытқа қамалып қалуы мүмкін де емес.
Алайда түркі әлемінде пікірталас туғызып отырған мәселе дәл осы жерден басталады.
Өйткені Түркі мемлекеттері ұйымы тек экономикалық немесе дипломатиялық алаң ретінде ғана қабылданбайды. Көпшілік үшін бұл құрылым – ортақ тарих, ортақ мәдениет және ортақ тағдыр идеясының институционалдық көрінісі. Сондықтан Солтүстік Кипр Түрік Республикасының халықаралық деңгейде танылуын арттыруға тырысып жүрген Түркияның осал тұстарын ескерсек, Оңтүстік Кипрдегі грек әкімшілігімен қарым-қатынастың елшілік деңгейіне көтерілуі заңды түрде сұрақтар туғызады.
Ал Астананың көзқарасы басқаша.
Қазақстандық шешім қабылдаушылар үшін мәселе Кипрден гөрі Еуропалық Одақпен қарым-қатынасқа қатысты. Еуропа – Қазақстанның ең ірі сауда серіктестерінің бірі. Энергия экспорты, технология трансферті, инвестиция ағыны және логистикалық дәліздер тұрғысынан ЕО-мен берік байланысты сақтау Астананың экономикалық басымдықтарының қатарына жатады. Сондықтан Оңтүстік Кипрде ашылған елшілікті тек Никосияға ғана емес, сонымен бірге Брюссельге жолданған белгі ретінде де пайымдауға болады.
Осыған ұқсас жағдай Ибраһим келісімдері төңірегінде де байқалады.
Таяу Шығыста жаңа экономикалық және дипломатиялық желілер қалыптасып жатқанда, Қазақстан бұл үдерістерден тыс қалғысы келмейді. Ол Израильмен қарым-қатынасын сақтай отырып, араб әлемімен де жақын байланысын жалғастыруда. Әлемдегі түрлі діндер мен наным-сенімдердің өкілдерін бір үстел басына жинайтын, Астана қабылдаушы ел болып отырған «Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі» сегізінші рет елорда Астанада өткенін, сондай-ақ диалог саммиттері мен халықаралық бейбітшілік бастамаларын ескерсек, Қазақстан өзін тараптардың бірі ретінде емес, тараптар арасында көпір салатын актор ретінде көрсетуге тырысады.
Бірақ бұл жерде назардан тыс қалмауы тиіс маңызды бір шындық бар.
Дипломатия кейде мүдделердің тілі болып табылады; дегенмен бірегейлік пен тиесілілік те халықаралық қатынастардың қуатты факторлары. Түркі әлемінің болашағы тек экономикалық дәліздер арқылы ғана емес, өзара сенім мен ынтымақ сезімі арқылы да қалыптасады. Егер түркі мемлекеттері бір-бірінің ең нәзік мәселелерінде ортақ тіл таба алмаса, ұйымның саяси тереңдігі күмән тудыра бастауы мүмкін.
Қазақстан бүгінде түркі әлемінің ең маңызды елдерінің бірі. Астана түркі интеграциясының институционалдық сәулетін қалыптастыруға орасан зор еңбек сіңірді. Алайда ол сонымен қатар жаһандық жүйе аясында көпжақты әрекет ету қажеттілігін сезінетін мемлекет.
Сондықтан біздің алдымызда қайшылықтан гөрі тепе-теңдік іздеу тұр.
Негізгі сұрақ мынау: осы ғасырда түркі әлемінің көшбасшы елдері өздерінің жаһандық мүдделері мен ортақ түркілік бірегейліктің үміттері арасында қандай тепе-теңдік орнатады?
Бәлкім, алдағы жылдардың ең маңызды геосаяси пікірталасы дәл осы сұрақтың төңірегінде өрбитін болар.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/kazakistan-dengesi-h1892.html