Орталық Азия – Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін тәуелсіздігін алған бес жаңа тәуелсіз мемлекет (Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан) орналасқан өңір. Төрт жағы құрлықпен қоршалған және теңізге тікелей шығар жолы жоқ бұл өңір жүз жылдан астам уақыт бойы әлемге жабық қалып, сабырмен күтті. Осы кезеңде 1880 жылдардан бастап Ресейдің ықпал аясына енген, сол кездегі атауымен Түркістанда патшалық биліктің жүргізген оқшаулау саясатының ықпалы ең тез ұмытылып үлгерген негізгі тақырыптардың алдыңғы қатарында тұр. Орталық Азияны әлемдік үдерістерден оқшаулаған, шекарасы жоқ шексіздер; он сегізінші ғасырдан бастап бір жағынан өңірде орын алған бытыраңқылық пен ішкі тартыстарды өздері үшін мүмкіндіктердің ең тегін пайдаланылуына айналдыруда шебер еді, әлі күнге дейін бұл шеберлігін қолдан шығара қоймаған. Қиратуда шек білмейтін бұл шебер қолдар; солтүстіктен Ресей патшалығы, оңтүстікте Британ империясы жайылған сайын ашып, ұйып жатқан өңірде, Ресей үстемдігі орнағаннан кейін шикізатты орталыққа тасуға арналған көлік жолдары салына бастады және өзі қиратқан үйінділерді тазаламастан Мәскеуге бағытталған көлік инфрақұрылымын салып үлгерді.
Британ империясы ең табысты тор тоқитын қол ретінде 21-ғасырда да шыңды әлі ешкімге бермей келеді. Міне, темірді майыстыра-майыстыра тор тоқу өнерінің жалғыз көшбасшысы – English Empire апайлары; Үндістанды темір жол торымен бір теріс, бір бет тоқып жатқанда, 1907 жылы Ресеймен жасалған отарларды бөлісу келісімімен Ауғанстан Орталық Азия мен Үндістан арасында буфер аймақ ретінде қалдырылды. 1880–1901 жылдары Ауғанстанды басқарған және Түркістан мен Үндістандағы оқиғаларды мұқият қадағалап отырған Әмір Абдур-Рахман өз жарлығымен ауғандар оны өздері сала алатын деңгейге жеткенге дейін елде темір жол құрылысына тыйым салды.
Ұлы географиялық ашулар әлі жасалмаған және теңіз саудасы кең таралмаған кезеңде Қытайдан басталып, Орталық Азия арқылы батыста Еуропаға, оңтүстікте Үндістанға дейін созылған Жібек жолы өңірге әрі сауда, әрі мәдени байлық сыйлады. Тек тауар мен бұйым ғана емес, сонымен бірге мәдениеттер де тасымалданған Жібек жолының бойында Қашғар, Бұқара, Самарқанд және Мерв сияқты маңызды қалалар бой көтерді. 19-ғасырда 200-ге жуық керуен сарай болғаны тіркелген Бұқарада өзбектермен бірге қытай, үнді, рум, парсы, яһуди және т.б. көптеген түрлі халықтың өкілдері тұрақты мекендеді. Махмұд Қашқари, Бируни, Ибн Сина, Әл-Фараби, Әли Құсшы сияқты ғұламалар да Жібек жолының Орталық Азияда қалыптастырған өркениетінің ойы мен ғылымының іргетасы ретінде дүниеге келді.
1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы Орталық Азия республикалары үшін жаңа алтын ғасырдың басталуы ретінде бағаланды. Әсіресе Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстанның бай табиғи ресурстары тәуелсіздік пен дамудың кілті ретінде қарастырылды. Алайда көп ұзамай байқалған инфрақұрылымдық олқылықтар ұлттық мемлекет пен ұлттық бірегейлікті қалыптастыру үдерісі күтілгендей оңай емес екенін көрсетті. Орталық Азиядан батысқа бағытталған көлік жобаларында Баку–Тбилиси–Джейхан мұнай құбыры, Эрзурум–Тбилиси–Баку газ құбыры, Карс–Тбилиси–Баку темір жолы сияқты жобалармен Түркия үлкен ілгерілеуге қол жеткізсе, ЕО-ның NABUCCO, TRACECA және TACIS жобалары да үнемі күн тәртібінде болды. Орталық Азияны шығысқа жеткізетін жаңа бағыттарда ҚХР жетекші рөл атқарды. 1996 жылы бастаған Шанхай бестігі бастамасы арқылы Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстанмен Кеңес Одағынан мұраға қалған шекара мәселелерін шешкен ҚХР Шығыс Түркістанды өңірге экономикалық тұрғыдан кіріктіре отырып, ұйғыр мәселесіне де шешім табуға тырысты. Қазақ мұнайын Қытайға жеткізетін Атасу–Алашанькоу мұнай құбыры 2006 жылы іске қосылды, ал түрікмен газын Қытайға тасымалдайтын Түрікменстан–Өзбекстан–Қазақстан–Қытай газ құбыры 2009 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілді. 2009 жылғы 23 желтоқсанда Ұйғыр өңірінде Қазақстан–Қытай еркін сауда аймағы жұмысын бастады. Тоқсаныншы жылдардан бастап жеделдеген экономикалық өсуімен Азия даму банкін тиімдірек пайдалана бастаған ҚХР 1997 жылы CAREC (Орталық Азия өңірлік экономикалық ынтымақтастығы) бағдарламасын бастап, Азия даму банкі арқылы да көлік жобаларын жүзеге асырды.
Талибанның билікке келуі үшін бір теріс, бір бет, шашақты, 11-ге 9 нөмірлі тоқу инемен тоқылған тар мойын жаға үлгісі – Ауғанстандағы азамат соғысы еді. Бұл үлгі мұқият таңдалған еді, өйткені ол Орталық Азия республикаларының оңтүстікті қатер мен қауіпсіздік мәселесі ретінде қабылдауына себеп болуы тиіс еді. 2001 жылғы 11 қыркүйекте болған террорлық оқиғадан кейін АҚШ-тың терроризмге қарсы соғыс аясында Ауғанстанға орнығуы Орталық Азияның геосаясатына терең ықпал ететін болды. 2005 жылы АҚШ орталығында Ауғанстан тұрған Үлкен Орталық Азия бастамасын қолға алды; Орталық Азия мен Оңтүстік Азия арасындағы көне байланыстарды қайта жандандыру арқылы сауда, көлік, демократия, энергетика және байланыс салаларында жаңа байланыстар құру мақсатын да ашық жариялайтын болды.
Енді өзекті болған Жібек жолы жобаларының бірі – орталығында Ауғанстан тұрған, Пәкістан мен Үндістан да қамтылған, Орталық Азияны Оңтүстік Азиямен біріктіріп, Үнді мұхитына шығаратын солтүстік–оңтүстік бағыты еді. Алғаш рет Транс-Ауған газ құбыры жобасын (TAPI) еске түсіретін бұл тәсіл Ауғанстандағы азамат соғысын тоқтату, Ауғанстан мен Пәкістанды, Пәкістан мен Үндістанды татуластыру сияқты маңызды нәтижелер беретін заманауи Жібек жолы жобасының жол арасына орныға бастаған еді. Кең ауқымда қарастырғанда өңірлік даму мен әл-ауқатты қамтамасыз ететін жобаның алдындағы ең басты кедергі – шешу көзделген мәселелердің күрделілігі мен қиындығы, яғни бір теріс, бір бет, шашақты, тар мойын үлгіні таңдау еді.
Кілт сөздер: Қазақстан Жібек жолы Орталық Азия Қытай