Мекке келісімі және Коридорленд дәуірі
Д-р Нурфер Терджан
Әлем кейде бір соғыспен өзгереді. Кейде бір технологиямен. Ал кейде бір ғана келісіммен.
Бүгін Меккеде Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістан арасында қол қойылған бірлескен қорғаныс келісімін тек үш ел арасындағы әскери ынтымақтастықты нығайтатын мәтін ретінде оқу – тарихтың бізге сыбырлағанын естімеу деген сөз. Өйткені ұлы өзгерістер көбіне дүрліктірген дүбірмен емес, бір қолтаңбаның астындағы сиямен басталады. Вестфалия бейбітшілік шарты еді; артында заманауи мемлекетті қалдырды. Сайкс-Пико бірнеше сызық қана еді; бір ғасырдың тағдырын сызып берді. Бүгін Меккеде қойылған қолтаңба да көрінгенінен әлдеқайда ауқымды мәселенің алғашқы сөйлемі болуы мүмкін.
Басты сұрақ мынау: Бұл келісім XXI ғасырдың жаңа геосаяси сәулетінің алғашқы тастарының бірі бола ала ма?
Бұл сұрақтың жауабы тек қорғаныс саясатында ғана емес; энергетикалық трансформацияда, көлік дәліздерінде, климат дипломатиясында және жаңа экономикалық желілердің өрімінде жасырынып жатыр. Өйткені әлем енді мұнай дәуірінің геосаясатынан байланыстар дәуірінің геосаясатына өтіп жатыр. Күштің өлшемі өзгеруде. Кеше ол аумақтың ауқымы еді; бүгін – ағынның үздіксіздігі. Кеше бір елдің жер қойнауында қаншалықты байлығы бар екені маңызды еді; бүгін ол байлықты қандай жолдармен, қандай кепілдікпен, кімнің рұқсатымен өткізе алатыны маңызды.
Екі ұлы теория, бір толымсыз теңдеу
Бір ғасыр бұрын Халфорд Маккиндер әлемнің жүрегі Еуразияның ішкі құрлығында соғады деді. Оның пікірінше, Шығыс Еуропаға билік жүргізген Хартлендке, Хартлендке билік жүргізген Дүниежүзілік аралға, ал Дүниежүзілік аралға билік жүргізген бүкіл әлемге билік жүргізеді. Бұл құрлық күшінің дәуірі еді; темір жолдардың, кең жазықтардың, қол жетпес тереңдіктердің дәуірі.
Ал Николас Спайкмен теңдеуді керісінше аударды. Ол шешуші рөлді ішкі құрлық емес, оны қоршап жатқан жағалау белдеуі – Римленд атқаратынын алға тартты. Еуропадан Таяу Шығысқа, Үндістан түбегінен Қиыр Шығысқа дейін созылған бұл шеткі белдеу теңіз бен құрлық тоғысатын орын еді. Кім Римлендті бақылауда ұстаса, сол Еуразияны басқарады, кім Еуразияны басқарса, әлемнің тағдырын сол өз қолында ұстайды.
Ал бүгін Хартленд те, Римленд те жеке-дара жеткіліксіз. Жиырмасыншы ғасыр бұл екі теорияны бір-біріне қарсы қойды; жиырма бірінші ғасыр оларды татуластыруға мәжбүр. Өйткені екеуі де үнсіз қабылдаған бір нәрсе бар еді: иелік ету. Жерге иелік ету, жағалауға иелік ету, ресурсқа иелік ету. Ал біздің дәуіріміздің күші иелік етуден гөрі байланыстырумен көбірек байланысты. Бір ресурсқа иелік ету енді жеткіліксіз; оны нарыққа, портқа, өнеркәсіп алқабына үздіксіз байланыстыра білу қажет.
Міне, сондықтан бүгін бізге үшінші ұғым керек. Мен оны «Коридорленд» деп атаймын.
Коридорленд: Байланыстырушылардың дәуірі!
Коридорленд – географиялық бір бөлік емес; ол – қабілет. Бұл Хартлендтің өндірістік тереңдігі мен Римлендтің теңізге ашықтығын бір-біріне тігіп біріктіре алатын; энергияны, деректі, тауарды және сенімді бір желі бойымен тасымалдай алатын мемлекеттер құрайтын жаңа стратегиялық кеңістік. Коридорлендтің шекаралары картада емес, ағындар өтетін жерде. Оның астанасы жоқ; түйіндері бар. Оның әскері тек шекараларды ғана емес, желілерді қорғайды.
Жаңа ғасырдың шешуші күші осы екі ұлы геосаяси кеңістікті сенім, энергия, технология және сауда дәліздері арқылы бір-біріне байланыстыра алатын мемлекеттер болмақ. Өйткені құбыр желісі шарт секілді міндеттеуші, порт дивизия секілді тежеуші, дерек кабелі одақ секілді шешуші күшке айналды. Жиырма бірінші ғасырдың картасы енді түстермен емес, сызықтармен оқылады: қай желі кім арқылы өтеді, қай жерде үзіледі, кімнің қолында құлыпталады?
Коридорленд индексі: Байланыстырушы мен сол желі арқылы өтетін, не жүзеге асырылатын, не жұмыс істей алатын!
Ұғымды өлшеуге болмаса, ол – поэзия; өлшеуге болса – стратегия. Коридорлендті ұраннан талдау құралына айналдыратын басты сұрақ мынау: Мемлекет бұл кеңістіктің субъектісі ме, әлде жай ғана үстінен өтетін алаң ба? Арадағы айырманы бес өлшем айқындайды.
Біріншісі – байланыстардың көптігі. Ел қанша жеке географияны – құрлықты, теңізді, энергетикалық алқапты – нақты желілер арқылы бір-біріне жалғап отыр? Бір ғана бағыттың үстінде тұру – алаң болу; бірнеше бағытты тоғыстыру – субъект болу. Екіншісі – алмастырылмаушылық. Бұл мемлекет айналымнан шығарылса, ағын тоқтай ма, әлде басқа желі арқылы оңай айналып өтуге бола ма? Нағыз күш – жай болуда емес, айналып өтуге болмайтындықта. Үшіншісі – қосылған құн. Ел желінің жай тасымалдаушысы ма, әлде оның бойында өңдейтін, түрлендіретін, сақтайтын түйін бе? Тауар өтетін жер емес, тауардың құны артатын жер ұтады. Төртіншісі – кепілдік беру қабілеті. Мемлекет өз желісін әскери, саяси және құқықтық тұрғыдан қорғай ала ма; оның үстіне өзгелерге де қорғай алатынына сенім ұялата ала ма? Дәліздің ең қымбат шикізаты – сенім; оны өндіре алмаған тасымалдаушы болады, сәулетші бола алмайды. Бесіншісі – ереже белгілеушілік. Желінің стандарттарын, тарифтері мен өту режимін белгілейтін тарап па, әлде өзгенің қойған ережесіне бағынатын тарап па? Ережені белгілеген басқарады, ережеге бағынған тек пайдаланады.
Бұл бес өлшем Коридорлендтің геосаяси детерминизм емес екенін де еске салады. География мүмкіндік ұсынады, нәтиже емес. Тоғыста тұру артықшылық болғанымен қатар тәуекел де: ең көп байланыстыратын желі үзілген кезде ең көп нәрсені тоқтататын желі; хаб болу сонымен бірге нысанаға айналу деген сөз. Сондықтан Коридорленд күш уәдесі болуымен қатар жауапкершілік мәлімдемесі де. Мемлекетті субъект ететін географияның өзі емес, сол географияны еркке, институтқа және сабақтастыққа айналдыра білу қабілеті.
Дәліздер дәуірінің үнсіз бәсекесі
Бұл көріністі әуеде ілініп тұрған теория деп ойламайық. Коридорленд әлдеқашан құрыла бастады; оның үстіне бірнеше қолмен. Қытай «Белдеу және жол» бастамасы арқылы Тынық мұхитынан Еуропаға дейін созылған алып байланыс желісін тоқып жатыр; ол үшін әрбір порт – позиция, әрбір темір жол – стратегиялық күретамыр. Үндістан Шығанақ пен Еуропаны бір-біріне жалғауды уәде ететін IMEC желісі арқылы өз осін сызып жатыр. Ресей мен Иран Солтүстік-Оңтүстік дәлізі арқылы эмбарголарды айналып өтетін жаңа бағыт іздеуде. Ал Еуропа Global Gateway арқылы кешігуінің орнын толтыруға тырысуда.
Яғни жиырма бірінші ғасырдың ұлы күресі майдан шебінде емес, бағыттар желісінде жүріп жатыр. Кімнің картасы кімнің картасын қиып өтеді, кімнің түйіні кімнің түйінін құлыптайды? Бұл үнсіз бәсекеде кейбір елдер дәліздер үстінен өтетін алаң болумен шектеледі; ал кейбірі дәлізді құратын, басқаратын, қауіпсіздігіне кепілдік беретін субъект болуды таңдайды. Айырма – тарихтың шетінде тұру мен оның ортасында тұрудың арасындағы айырма.
Түркияның соңғы жылдары айтып жүрген «Даму жолы», Орта дәліз, энергетикалық желі және астық дипломатиясы бастамалары дәл осы сананың іздері. Меккеде қол қойылған келісім де бұл контекстен тыс емес, оның дәл ортасында тұр. Оны жай ғана қауіпсіздік мәтіні деп санау – шахмат тақтасындағы бір ғана тасты көріп, ойынды көрмеу деген сөз.
Дәл сондықтан Меккеде қол қойылған келісімді тек қауіпсіздік құжаты ретінде оқу толымсыз болмақ. Бұл келісімді Еуразияның өндірістік әлеуеті, Шығанақтың энергетикалық трансформациясы және Үнді мұхитының теңіз саудасы арасындағы кеңірек стратегиялық бірігуге деген ізденістің белгісі ретінде де бағалауға болады.
Үш елді біріктіретін географияға зер салайық. Пәкістан Үнді мұхитына ашылатын қақпаны және Орталық Азияның жылы теңізге шығу арманын білдіреді; Гвадар порты – осы арманның нақты көрінісі. Сауд Арабиясы мұнайдан кейінгі әлемге өзін қайта құрастырып жатқан энергетикалық алып; ол енді тек шикі мұнайдың ғана емес, күннің, жасыл сутектің және алып инфрақұрылымдық пайымдардың елі болғысы келеді. Ал Түркия осы екі ұштың бірін Еуропаға, екіншісін Кавказ бен Түркістанға жалғай алатын табалдырықтың үстінде тұр. Үшеуі біріккенде пайда болатын нәрсе – үш әскердің жиынтығы емес; үш географиялық қызметтің – «қақпаның, ресурстың және көпірдің» – бір желі бойында бірігу ықтималдығы.
Егер бұл қауіпсіздік іргетасы көлік дәліздерімен, жасыл сутек инвестицияларымен, цифрлық инфрақұрылымдармен, бірлескен өнеркәсіп аймақтарымен және ғылыми ынтымақтастықпен толықтырылса, тек жаңа қорғаныс сәулеті ғана емес, жаңа геоэкономикалық ось пайда болуы мүмкін. Мұнда қауіпсіздік – түпкі мақсат емес, іргетас. Дәл ғимараттың іргетасы секілді: ешкім іргетаста тұрмайды, бірақ іргетассыз ешбір қабат көтерілмейді. Бірлескен қорғаныс үстіне экономика тұрғызылатын сенім іргетасын қалайды.
Қауіпсіздік іргетасының үстіне не тұрғызылады?
Келісімнің тағдыры оған қол қойылған күні емес, келесі таңда белгілі болады. Қорғаныс ынтымақтастығы уәде береді; ал ол уәдені баянды ететін – уәденің үстінен көтерілетін көпірлер.
Жасыл сутек желісін елестетіп көріңіз: Шығанақтың күнінен өндірілген энергия Түркияның өнеркәсібін қоректендіріп, Еуропаның көміртексіз болашағына ағып жатыр. Көлік дәлізін елестетіңіз: Гвадардан шыққан жүк Парсы шығанағы мен Анадолыны асып, Фракия арқылы Еуропа нарығына жететін желі. Цифрлық тірекжүйені елестетіңіз: осы үш елдің дерек орталықтарын, спутниктік мүмкіндіктерін және киберқорғанысын ортақ сәулетте тоғыстыратын инфрақұрылым. Бірлескен өнеркәсіп аймақтары, бірлескен технология қорлары, бірлескен ғылым алқаптары… Олардың әрқайсысы жеке алғанда бір инвестициялық шешім; ал бірге келгенде өркениеттік таңдауға айналады.
Климат саммитінің төрінде Түркия: COP31 және оның мәні:
Бұл пайымның көбіне назардан тыс қалатын климаттық өлшемі де бар. Мұнай дәуірі геология еді; кімнің жерінің астында не бар екенімен байланысты болатын. Ал энергетикалық трансформация – география; кімнің күні мол, кімнің желі күшті, кімнің желісі Еуропаның көміртек шекарасына жақынырақ. Шығанақтың шөлі бір кездері тек мұнайдың қайнар көзі еді; ертең ол жасыл сутектің және күн энергиясының алқабы болуы мүмкін. Бұл трансформация энергетика картасын қайта сызып, сол картада кімнің тасымалдаушы, кімнің өндіруші, кімнің тұтынушы болатынын айқындайды. Сондықтан климат дипломатиясы енді экология мәселесі ғана емес, бірінші дәрежелі геосаяси мәселе. Көміртексіз болашаққа апаратын жол да, дәл мұнай секілді, біреулердің жерінен және біреулердің желісінен өтуге мәжбүр.
Әрине, бұл көрініс көріпкелдік емес, ықтималдық қана. Дәліздер сонымен бірге осалдық та; желі қаншалықты көп нәрсені тасымалдаса, үзілген кезде соншалықты көп нәрсе тоқтайды. Түрлі саяси мәдениеттер, түрлі одақтық міндеттемелер, өңірлік бәсекелестіктер және ұлы державалардың көлеңкесі – бұл пайымның алдындағы нақты кедергілер. Дәлізді құру оны төсеуден гөрі қорғаумен; қорғаудан гөрі одан бәрінің ұтатынына сендірумен байланысты. Сондықтан Коридорлендтің ең құнды шикізаты мұнай да, болат та емес; сенім. Ал сенім – геосаясаттағы ең қиын өндірілетін, ең оңай таусылатын ресурс.
Түркияның өзгерген рөлі
Дәл осы тұста Түркияның рөлі өзгеруде. Түркия енді тек НАТО-ның шығыс қанаты емес. Тек Еуропаның шекаралас елі емес. Тек Таяу Шығыстың көршісі де емес.
Түркия – Қара теңізді, Түркістанды, Левантты, Шығанақты және Үнді мұхитын бір стратегиялық пайым аясында бір-біріне байланыстыра алатын орталық елдердің бірі. Оның артықшылығы иелігіндегі нәрселерде емес, орналасқан жерінде. Ел қаншалықты бай болса да шетте қалуы мүмкін; ал табалдырықтың үстінде тұрудың өзі – күш. Түркия дәл осындай табалдырықта тұр: құрлықтардың, теңіздердің, энергетикалық алқаптардың және өркениет желілерінің тоғысқан жерінде.
Ал Түркия біз жаңа ғана белгілеген бес өлшем бойынша қай тұста тұр? Байланыстардың көптігі жағынан мықты: ол Қара теңіз, Кавказ, Левант, Шығанақ және Шығыс Жерорта теңізі желілері тоғысатын санаулы елдердің бірі. Алмастырылмаушылық жағынан кейбір желілерде таптырмас, ал кейбірінде айналып өтуге болатын күйде; бұғаздар оны бірегей етеді, бірақ әр бағыт бұғаздар арқылы өтпейді. Қосылған құн жағынан жедел ілгерілеп келеді; ол енді тек тауар өтетін ғана емес, құрастырылатын, өңделетін, қайта экспортталатын өнеркәсіптік түйін. Кепілдік беру қабілеті оның ең айқын күші болса керек: қорғаныс өнеркәсібі, ұшқышсыз жүйелері және тежеу әлеуеті арқылы өз желісін қорғай алатынына сенімді қолтаңба қоя алады – Меккедегі келісімнің де басты мәні осында. Ал ең әлсіз буыны – ереже белгілеушілік: дәліздердің көбінде ол әлі де ережені белгілейтін емес, белгіленген ережеге бейімделетін тарап күйінде. Түркияны алаңнан субъектіге көтеретін басты серпіліс дәл осы бесінші өлшемде жасырынып жатыр.
Дегенмен табалдырықта тұру автоматты түрдегі басымдық емес, ауыр сынақ. Көпір болған екі жағаның да жүгін көтереді; екі жағаның да дауына ортақ болады. Орталық ел болу бәрімен сөйлесе білуді, ешкімге бағынбауды, байланыстыра отырып тәуелді болмауды талап етеді. Түркияның алдындағы басты мәселе – осы географиялық тағдырды стратегиялық еркке айналдыра білу. Өйткені картаның берген орнын тек пайым, институт және сабақтастық қана күшке айналдырады; қалғаны пайдаланылмаған артықшылық болып қала береді.
Болашақтың ұлы сұрағы
Сондықтан болашақтың ұлы сұрағы енді “Хартленд пе, Римленд пе?” емес. Ол сұрақ өткен ғасырдың сұрағы еді; оның жауабын да өткен ғасырдың империялары берді.
Басты сұрақ мынау: Хартленд пен Римленд арасында құрылатын жаңа дәліздердің сәулетшісі кім болмақ?
Меккеде қол қойылған келісім бұл сұрақтың жауабын бермейді; бірақ сұрақты үстелге қояды. Ал тарихта кейде дұрыс сұрақ қою көптеген қате жауаптан құндырақ. Өйткені бір дәуірді құрғандар – алдымен оның сұрағын дұрыс құрғандар.
Мұнай дәуірі жер астында жасырынып жатты. Ал байланыстар дәуірі желілердің үстінде құрылып жатыр. Және бұл дәуірде ең көп ресурсқа ие болған емес; ең көп жерді бір-біріне ең сенімді түрде байланыстыра алған жеңіске жетпек.
Әлем кейде бір соғыспен өзгереді. Кейде бір технологиямен. Бірақ бұл жолы, мүмкін, бір ғана қолтаңбамен ашылған жаңа картамен өзгерер. Ол картада шекаралар әлі тұр; бірақ тағдырды енді сызықтар емес, сызықтарды бір-біріне жалғайтындар айқындайды.
Ал сол жалғаушылардың арасында табалдырықтың үстінде тұрған бір ел бар.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/heartland-in-otesinde-yeni-jeopolitik-h1934.html