Хартленд қайта оянуда!
Авторы: д-р Нурфер Терджан
XXI ғасырдың ұлы геосаяси есеп айырысуының алғашқы пердесі
Тарих әрдайым дүрмекпен алға жылжи бермейді. Кейде ең терең үзілістер карталар өзгермей, шекаралар орнында тұрып, дипломатиялық хаттамалар әдеттегі сыпайылығымен жұмыс істеп жатқан тыныштықта пісіп-жетіледі. Мемлекеттер орындарында тұрған сияқты көрінгенімен, халықаралық жүйенің көзге көрінбейтін қабаттарында күш тепе-теңдігі әлдеқашан орын ауыстыра бастаған. Бүгін біз дәл осындай табалдырықта тұрмыз: сырттай тұрақты, ал тереңінде қайта құрылып жатқан тәртіптің бастау сәтіндеміз.
Біз бетпе-бет келіп отырған мәселе – халықаралық жүйенің кезекті дағдарыс айналымы емес. Жүйе екі ғасыр бойы іргесін қалаған геосаяси логиканың өзі қайта талқыға салынды. Стратегиялық ортада бір ғасырға жуық сөреде жатқан екі ұғымның – Хартленд (Heartland) және Римленд (Rimland) ұғымдарының кенеттен қайта күн тәртібіне шығуы сондықтан кездейсоқ емес. Хэл Брэндс пен Майкл Бекли Foreign Affairs журналында жариялаған «Heartland vs. Rimland: The Battle Lines in the War for the Next Global Order» атты еңбегі1 бұл классикалық пікірталасты қазіргі ұлы державалар бәсекесінің дәл ортасына қайта орналастырады.
Бір қарағанда мұны өткенге оралу деп оқуға болады. Алайда мәселе сағыныш емес. Негізгі мәселе – тарихтың қай идеялары болашақты түсіндіру қуатын әлі де сақтап отырғанын анықтай білу. Өйткені геосаяси теориялар сәні өткен киім сияқты емес; кейде олар бір ғасыр бойы үнсіз жатады да, жағдай пісіп-жетілгенде қайтадан өз үкімін жүргізеді.
Жиырмасыншы ғасырдың дәл басында ағылшын географы Халфорд Дж. Маккиндер 1904 жылғы әйгілі «The Geographical Pivot of History» баяндамасында жаңа дәуір ашқан тұжырым ұсынған еді: әлемдік саясаттың ауырлық орталығы Еуразияның қол жетуі қиын ішкі құрлығында жатыр.2 Маккиндер бұл тезисін 1919 жылы Democratic Ideals and Reality еңбегінде сол бір әйгілі афоризммен тағы бір мәрте айшықтады: «Шығыс Еуропаны басқарған Хартлендке билік етеді; Хартлендке билік еткен Әлем-Аралға әмір жүргізеді; Әлем-Аралға әмір жүргізген әлемді басқарады».3 Бұл құрлықтық күштің дәуірі еді және Маккиндер теңіздердің қожасы Британияға құрлықтың оянып келе жатқанын хабарлап отырды. Бұл көзқарасқа ең күшті қарсылық Екінші дүниежүзілік соғыстың қақ ортасында голланд тектес американдық стратег Николас Дж. Спайкмэннен келді. Спайкмэннің пайымынша, шешуші рөл Еуразияның ішкі өзегінде емес, оны орақ айдай қоршап тұрған жағалау белдеуінде, яғни халық, өнеркәсіп және теңізге шығу мүмкіндігі шоғырланған Римлендте еді. Ол 1944 жылғы The Geography of the Peace еңбегінде формуланы керісінше аударды: «Римлендті бақылаған Еуразияға билік етеді; Еуразияға билік еткен әлемнің тағдырын қолында ұстайды».4
Екінші дүниежүзілік соғыстың одақтастық архитектурасынан бастап «қырсау» (containment) доктринасына дейін американдық ұлы стратегия осы тартыстың ізін үнсіз көтеріп келді; Джордж Кеннан 1947 жылы сызған қырсау картасы шын мәнінде Спайкмэннің шеткі белдеуінің саяси аудармасы еді.5 Брэндс пен Бекли назар аударған тұс дәл осы жерден басталады. Олардың пікірінше, бүгінгі мәселе тек Қытайдың өрлеуі де емес, жалғыз Ресейдің сын-тегеуріні де емес. Негізгі мәселе – Еуразияның ішкі белдеуінде орналасқан Қытай, Ресей, Иран және Солтүстік Кореяның мақсаттары, режим нысандары мен басымдықтары әртүрлі болса да, қазіргі либералдық халықаралық тәртіпті нығайтудан гөрі оны тоздыру мен өзгертуге деген ұмтылыста тоғысуы. Авторлар бұл төрт мемлекетті біртұтас идеологиялық империя ретінде емес, «либералдық мұраттар мен американдық қуатқа деген ортақ өшпенділікпен бір-біріне жабысқан, борпылдақ, бірақ жұмыс істейтін ревизионистер лигасы» ретінде сипаттайды.6 Бұл Маккиндер елестеткен біртұтас құрлық империясы емес; үйлестірілген қысым тудыра алатын көпбасты күш тізбегі.
Бұл диагноз қазіргі геосаясаттағы ең үнсіз, бірақ ең терең өзгерістердің біріне нұсқайды. Қырғи-қабақ соғыс кезінде блоктарды идеологиялар айқындайтын; бүгін блоктарды мүдделер айқындайды. Мемлекеттер енді бірдей дүниетанымды ұстанғандықтан емес, бір бәсекелесті теңестіргісі келгендіктен бір сапқа тұрады. Бұл жүйені әлдеқайда болжап болмайтындай етеді. Өйткені идеологиялық одақтар уақыт өте институттанып, мінез-құлық үлгілері болжамды бола бастайды. Ал мүдделік серіктестіктер жағдай өзгерген сайын тез пішін өзгертеді, ыдырайды және қайта құрылады. Болжаусыздық – бүгінгі тәртіптегі ақау емес, оның ерекшелігі.
Дегенмен Брэндс пен Беклидің ең нәзік байқауы осы блоктың ішіндегі шиеленісте жатыр. Авторлардың пікірінше, бұл жаңа Хартленд «бір мезгілде әрі өршіл, әрі осал», яғни экономикалық және технологиялық тұрғыдан тұрақты басымдық орната алмайтындай әлсіз, бірақ қысқа мерзімді дағдарыстар мен мәжбүрлеу тудыра алатындай қауіпті.7
Қытайдың технологиялық және өнеркәсіптік әлеуеті, Ресейдің жалаңаш әскери қуаты мен ядролық мұрасы, Иранның өңірлік прокси желілері және Солтүстік Кореяның ядролық тежеу әлеуеті бірін-бірі толықтыратын бөліктер ретінде оқылады. Пайда болған көрініс – біржақты орталықтанған гегемония емес; шеткі белдеуді бір мезгілде бірнеше нүктеден барлай алатын шашыраңқы қысым жүйесі.
Мұнда назардан тыс қалмауы тиіс екінші бір ақиқат бар: геосаясат ешқашан таза география емес. География оны мәнді ететін экономикалық әлеуетпен, технологиялық өндіріспен, әскери қуатпен және, ең бастысы, саяси ерік-жігермен ұштасқанда ғана стратегиялық құндылыққа ие болады.
XXI ғасырды Маккиндер мен Спайкмэн дәуірінен ерекшелейтін де дәл осы. Бүгін Еуразияның ішкі өңірлері қайтадан салмақ алып жатқанда, күрес енді тек темір жолдар, құбыр желілері немесе теңіз бұғаздары арқылы ғана жүрмейді. Жартылай өткізгіштер, деректер инфрақұрылымы, жасанды интеллект жүйелері, су асты талшықты-оптикалық кабельдері мен қаржылық клиринг желілері де бәсекенің ажырамас майдандарына айналды. Шынында да, Брэндс бұл көпқабатты күресті The Eurasian Century атты еңбегінде құрлықты, теңізді және цифрлық кеңістікті біртұтас стратегиялық шахмат тақтасы ретінде бірге оқитын пайымдау аясында қарастырады.8 Шеткі белдеу енді тек жағалау сызығы емес; ол сонымен бірге код, хаттама және жеткізу тізбегі.
Алдымыздағы сұрақ – газет тақырыптары жақсы көретін сол қарапайым сұрақ емес:
«Жаңа қырғи-қабақ соғыс басталды ма?» Негізгі әрі анағұрлым мазасыз сұрақ мынау: XXI ғасырдың ұлы державалар бәсекесін әлі де XX ғасырдың ұғымдарымен оқи аламыз ба?
Маккиндердің құрлықтық күші, Спайкмэннің шеткі белдеуі және Кеннанның қырсауы бізге әлі де жол көрсете ме; әлде осы карталардың үстіне алгоритмдер мен жеткізу тізбектерінің жаңа шекараларын сызуға мәжбүрміз бе? Бұл мақалалар топтамасы дәл осы сұрақтың ізіне түседі. Біздің мақсатымыз – мемлекеттердің картада қай жерде тұрғанын анықтау емес; олардың неге осылай әрекет ететінін, технологияның, экономиканың және стратегиялық географияның бірін-бірі қалай қайта өндіретінін түсіну.
Өйткені бүгін қайта қозғалысқа келген тек Еуразия емес. Қайта қозғалысқа келген – тарихтың өзі.
Ескертпелер мен әдебиеттер
1. Hal Brands & Michael Beckley, “Heartland vs. Rimland: The Battle Lines in the War for the Next Global Order,” Foreign Affairs, 2026 жылғы 24 маусым. https://www.foreignaffairs.com/china/heartland-vs-rimland-beckley-brands
2. Halford J. Mackinder, “The Geographical Pivot of History,” The Geographical Journal, 23-том, 4-шығарылым (1904), 421–437-беттер.
3. Halford J. Mackinder, Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction (Лондон: Constable, 1919).
4. Nicholas J. Spykman, The Geography of the Peace (Нью-Йорк: Harcourt, Brace and Company,
1944); сондай-ақ қараңыз: America’s Strategy in World Politics (1942).
5. “X” [George F. Kennan], “The Sources of Soviet Conduct,” Foreign Affairs, 25-том, 4-шығарылым
(1947 жылғы шілде), 566–582-беттер.
6. Brands & Beckley, “Heartland vs. Rimland,” көрсетілген еңбек (авторлардың «борпылдақ ревизионистер лигасы»
деген сипаттамасы осы мақалаға тиесілі.)
7. Блоктың «бір мезгілде әрі өршіл, әрі осал» (fierce and feeble) сипаты үшін қараңыз: Brands & Beckley, көрсетілген еңбек. Салыстырыңыз, AEI бағалауы: https://www.aei.org/op-eds/heartland-vs-rimland/
8. Hal Brands, The Eurasian Century: Hot Wars, Cold Wars, and the Making of the Modern World (Нью-Йорк: W. W. Norton, 2025
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/yeni-kuresel-duzen-savasi-i-h1920.html