ТАНСЕЛ ТЕРДЖАН
(Докторант, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан & Rixos President Astana, бас менеджер, tansel.tercan@rixos.com)
Аңдатпа
«Бәрі қосылған» демалысының негізгі мақсаты – демалыс тәжірибесіндегі ақшалай операцияларды барынша азайту. «Бәрі қосылған» жүйесін қолданудың оңайлығы, белгісіздіктерді жоюы және үнемділігі тиісті әдебиетте ең жиі аталатын таңдау себептерінің бірі болып табылады. Қонақүй кәсіпорындары «бәрі қосылған» жүйесінің өсіп келе жатқан шығындарына байланысты қызмет сапасын құрбан етуде, ал «бәрі қосылған» жүйесі туристер мен жергілікті халық арасындағы өзара әрекеттестікті айтарлықтай азайтады. «Бәрі қосылған» жүйесінің тағы бір маңызды жағымсыз салдары – қалдықтардың, әсіресе тағам қалдықтарының көбеюі. «Бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері болғанымен, бүгінгі таңда қонақүй кәсіпорындарының көпшілігі «бәрі қосылған» жүйесі саясатын ұстанады. Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты – желілік қонақүй кәсіпорындарындағы «бәрі қосылған» жүйелерінің артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау. Зерттеу 7 елде жұмыс істейтін 23 Rixos желілік қонақүйінде жүргізілді. Тақырыптың қалдықтарға қатысты болуына байланысты деректер мейрамхана және ас үй бөлімдерінің басшыларынан жиналды. Басшыларға екі сұрақ қойылды: «„бәрі қосылған“ жүйесінің артықшылықтары қандай» және «„бәрі қосылған“ жүйесінің кемшіліктері қандай». Нәтижелерге сәйкес, «бәрі қосылған» жүйесінің қонақүйлерде тұтынушылардың қанағаттануын арттыру және қалдықтарды азайтуды қамтамасыз ету сияқты артықшылығы бар. Ал «бәрі қосылған» жүйесінің кемшіліктерінің бірі – тағам қалдықтарының артуы.
Түйін сөздер: «Бәрі қосылған» жүйесі, Қалдықтар, Қонақүй кәсіпорындары, Туризм
1. Кіріспе
«Бәрі қосылған» жүйесі демалыс кезінде ақшаға қатысты кейбір шешімдерді алдын ала қабылдайтындықтан, ақша жұмсаудан туындайтын қолайсыздықты, күйзелісті немесе шатасуды жояды (Poon, 1998). «Бәрі қосылған» жүйесін қолданудың оңайлығы, белгісіздіктерді жоюы және үнемділігі тиісті әдебиетте ең жиі аталатын себептердің бірі болып табылады (Duke және Persia, 1996; Tunca, 2004). «Бәрі қосылған» жүйесінің таңдалуының өзге де кейбір себептері мыналар: туристердің сапар барысында белгілі бір уақыт аралығында өңірді тиімдірек аралай алуы, алыс қашықтықтағы және өзгеше мәдениеттері бар елдерге қауіпсізірек бару мүмкіндігі, қауіпсіз емес ақша тасымалдау жүйелерінен және күмәнді гигиена стандарттарынан аулақ болу, қызметтердің орындалуына туроператордың кепілдік беруі, түрлі пакеттік тур нұсқаларының ұсынылуы, гидтердің арқасында тіл мәселесінің туындамауы, елге міндетті түрде оралу мүмкіндігі, туристік шығындардың алдын ала белгіленуі, түрлі жерлерді көру мүмкіндігі
және сол өңірге жеке-дара жасалатын сапардан арзанырақ болуы, сондай-ақ жеке және отбасылық қауіпсіздіктің қамтамасыз етілуі (Quiroga, 1990; Lai және Graefe, 2000; Wong және Kwong, 2004).
«Бәрі қосылған» жүйесінің туристер үшін болғаны сияқты қонақүй үшін де артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Royal және Brown (2000) курорттық қонақүйлер мен демалыс ауылдарында қолданылатын «бәрі қосылған» жүйесін нарыққа бейімделуге бағытталған уақытша үрдіс ретінде бағаласа, Voss (2003) «бәрі қосылған» жүйесін нарықтың сұраныс тарапынан келетін тілектерге жауап ретінде қарастырып, бұл үрдіс өз ерекшелігін жоғалтпай жалғасады деп болжайды. Ал Ostermaier (2003) «бәрі қосылған» жүйесінің туроператорлар мен қонақүй кәсіпорындары үшін өте маңызды құрал екенін атап көрсетеді.
«Бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері болғанымен, бүгінгі таңда қонақүй кәсіпорындарының көпшілігі «бәрі қосылған» жүйесі саясатын ұстанады. Дегенмен желілік қонақүйлер аясында «бәрі қосылған» жүйесін қалдықтарды басқару тұрғысынан зерттеуге арналған жұмыстар саны шектеулі. Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты – желілік қонақүй кәсіпорындарындағы «бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау. Осылайша желілік қонақүйлердің «бәрі қосылған» жүйесімен неліктен жұмыс істейтіні немесе істемейтіні айқындалады. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес қонақүйлер мен саясат әзірлеушілерге арналған ұсыныстар әзірленеді.
2. «Бәрі қосылған» жүйесінің дамуы
Қонақүй кәсіпорындарының «бәрі қосылған» жүйесіне көшуінде туроператорлардың ықпалы өте жоғары. «Бәрі қосылған» жүйесі – пакеттік турлардың бір бөлігі. Сондықтан жүйенің дамуын түсіну үшін алдымен пакеттік турлардың тарихын зерделеу қажет (İçöz, 2000). Алғашқы пакеттік турларды 1841 жылы Англияға Томас Кук ұйымдастырған. Осы тұрғыдан Томас Кукты ұйымдастырылған пакеттік турлардың алғашқы ұйымдастырушысы деп санауға болады. Алғашқы пакеттік турларда көлік құралы ретінде темір жолдар пайдаланылып, тұру пакеті ұсынылмаған. Кук өзі ұйымдастырған турлардың бағасына көлік, тамақ пен сусын, ойын-сауық, бір іс-шара және гид қызметтерін қосқан. Пакеттік турлар саласындағы алғашқы маңызды жетістік 1920 жылдардан кейін пароходпен саяхаттардың ұйымдастырылуымен байланысты болды. Бұл турлардың табысы Кукты кейінгі турларды ұйымдастыруға ынталандырып, қызмет салаларын әртараптандырды және оны әлемдегі бірінші нөмірлі туристік агенттікке айналдырды.
«Бәрі қосылған» жүйесінің алғашқы қолданылуы 1930 жылдары Англиядағы демалыс лагерьлерінде кездеседі. 1950 жылдардың ортасында француздар Испанияның Майорка аралының жағалауында демалыс лагерін құрған, ал Испания үкіметі инвесторды тамақ, тұру және басқа да іс-шаралар үшін алдын ала төленетін бірыңғай баға қолдануға міндеттеген. Кейінгі жылдары демалысқа қатысты бәрін қамтитын бірыңғай баға идеясы үлкен қызығушылық тудырды (Poon, 1998). Қоршаған орта жағдайларының жеткіліксіздігі мен іс-шаралардың тапшылығына байланысты алғашқы тәжірибелер биік қабырғалар мен сыммен қоршалған ірі қонақүйлер мен сарайларда басталды (Yürik, 2002). Демек, туризм индустриясы 1970 жылдардан кейін орасан зор дамуға қол жеткізді және бұл сөзсіз пакеттік турлармен байланысты деуге болады.
Табыс деңгейі жоғары туристерге пакеттік турлар ұйымдастыратын британдық туроператорлар да «бәрі қосылған» жүйесінің дамуына үлес қосты (Demir & Demir, 2001). «Бәрі қосылған» демалыс идеясын неміс және итальян туристік кәсіпорындары Азияға, Еуропаға және Африкаға жеткізді. Мысалы, TUI, ITS және NIR сияқты ірі туроператорлар Түркияда, Испанияда, Грекияда, Австрияда, Италияда, Швейцарияда, Шри-Ланкада, Кенияда, Канар аралдарында, Сенегалда, Тунисте, Ибицада және Таиландта өздеріне тиесілі Robinson Club, Club Aldiana және Club Calimera кешендерін басқарады. Бұл қонақүйлер «бәрі қосылған» кешендері ретінде жұмыс істейді (Poon, 1998; Voss, 2003). «Бәрі қосылған» жүйесімен жұмыс істейтін қонақүйлердің географиялық таралуына қарасақ, Еуропа мен Кариб аймағы жетекші тартылыс орталықтары болып табылады. Еуропада Италия, Грекия, Түркия және Франция «бәрі қосылған» кешендерінде ең жоғары үлесі бар елдер. Бұл тартылыс орталықтарынан бөлек, Орталық Америка, Мексика, Доминикан Республикасы, Тунис, Марокко, Таиланд және Индонезия да «бәрі қосылған» кешендері бар өзге елдер қатарында.
3. «Бәрі қосылған» жүйесінің оң және теріс әсерлері
Туроператорлар тұрғысынан «бәрі қосылған» жүйесін таңдаудағы ең маңызды ерекшелік – барлық қызметтерді қамтитын демалыс пакетінен алынатын комиссия мөлшерлемесінің жоғары болуы (Turner және Troiano, 1987). Операторлар комиссия мөлшерлемесін арттырып, туристердің баратын дестинация орталығындағы орналастыру нысанына жұмсайтын шығындарын да қосу арқылы табыстарын көбейтті. Туроператорлар – туристік өнімдерді пакеттер түрінде сататын көтерме және коммерциялық ұйымдар. Туроператорлардың қолданыстағы туристік сұраныстың ерекшеліктеріне сай әзірлейтін туристік өнім пакетінде тартылыс орталығын таңдағанда ескеретін кейбір факторлары бар: қолайлы көлік мүмкіндігі, экономика, инфрақұрылым, мәдени және табиғи ресурстар, тазалық, қауіпсіз орналастыру сыйымдылығы т.б. Осы тұрғыдан туроператорлар әлемнің түрлі өңірлерінде орналасқан және басқа туристік тартылыс орталықтарымен салыстырғанда арзанырақ туристік әлеуетті пайдаланғысы келеді. Әсіресе дамушы елдерде инвесторлардың туризмге қолайлы өңірлерді ішінара игеруі мүмкін; алайда бұл өңірлерден тыс аумақтардың инфрақұрылымы мен экономикалық және әлеуметтік даму деңгейінің жеткіліксіздігінің туристерге қолайлы болмауы бұл өңірлер үшін «бәрі қосылған» жүйесін міндетті етеді (Turner және Troiano, 1987).
«Бәрі қосылған» жүйесіне ең көп көңілі толатын тарап – тұтынушылар деуге болады. Бұл жүйенің басқа жүйелермен салыстырғанда тартымдырақ екені айтылады (Voss, 2003). Турлар әдетте апталық пакеттер түрінде сатылатындықтан, тұтынушылар қолайлы бағамен ұзақ мерзімді демалу мүмкіндігіне ие болады. Сонымен қатар демалыстың барлық егжей-тегжейі тұтынушы тарапынан алдын ала жоспарланатындықтан, тұтынушылар демалыс бюджетін толық әрі дәл белгілей алады. Бұл жүйе әсіресе балалы отбасылар арасында сұранысқа ие. Отбасылар балаларымен бірге қосымша шығын туғызбайтын осы жүйеге бет бұрады. Отбасы баласымен бірге демалыста қанша ақша жұмсайтынын біле алмайды. Ал «бәрі қосылған» жүйесімен демалатын отбасылар балалардың түрлі қажеттіліктері үшін артық ақша төлеуден құтылады. Тіпті көптеген «бәрі қосылған» келісімдерінде балалар үшін төлем жасаудың да қажеті жоқ. Бұл жүйенің тұтынушылар тұрғысынан жағымсыз жақтары да бар. Қонақүй кәсіпорындары өсіп келе жатқан шығындарға байланысты қызмет сапасын құрбан етеді, ал «бәрі қосылған» жүйесі туризм мен жергілікті қоғамдастық арасындағы өзара әрекеттестікті айтарлықтай азайтады. Бұған қоса, демалысын «бәрі қосылған» жүйесімен өткізетін келушілер өздері барған өңірдің тарихи-мәдени болмысымен танысуға жеткілікті уақыт таба алмайды (Önal және т.б., 2006).
«Бәрі қосылған» жүйесін жақтайтын көзқарастар жүйенің табысын сатылған қосымша өніммен емес, тұтынушылардың қанағаттануымен өлшейді. Келушілердің қанағаттануының артуы маркетингтік қызметке және туризмнен түсетін табысқа оң әсер етеді. Әсіресе «бәрі қосылған» жүйесі аясында әртараптанған Ultra, Super және Maximum сияқты түрлі нұсқалар «бәрі қосылған» жүйесімен жұмыс істейтін кешендердің тартымдылығын арттырады. Жоғарыда аталған артықшылықтарға қоса, қонақүй кәсіпорындары үшін толтырылу деңгейінің (Demir және т.б., 2001) және кірістілік деңгейінің (Gökdeniz және т.б., 2000) артуы – тағы бір оң жағы. Қонақүй кәсіпорындары кірістілікті арттыру және бәсекелестік артықшылыққа қол жеткізу үшін «бәрі қосылған» жүйесін қолдануды таңдады. Қонақүй кәсіпорындары бұл жүйені маркетингті жеңілдету, ең жоғары кірістілікке жету үшін сатылымды арттыру, туризм нарығындағы бәсекелестер арасында артықшылыққа ие болу, тұтынушыларға демалыс нұсқаларын ұсыну, қызметтердің алдын ала белгілі болуын қамтамасыз ету, кәсіпорынды жарнамалау, персоналды және өнім / қызмет шығындарын оңай бақылау, қонақүйдің жоғарырақ толтырылу деңгейіне жетуін қамтамасыз ету, туроператорлар мен саяхатқа көмектесу мақсатында қолданады (Tuncer, 1997; Çorbacı, 2004). «Бәрі қосылған» жүйесі қонақүй кәсіпорындарының толтырылу деңгейін арттырып, туристік маусымды 15-30 күнге дейін ұзартады (Menekşe, 2005). «Бәрі қосылған» жүйесі және қонақүй кәсіпорындары бірлік қызметтерді пакеттік демалыс аясында алдын ала сатқандықтан, туроператорлар ұсынатын алдын ала төлемдердің арқасында қаржылық құрылымын нығайтып, инвестициялары мен шығындарын оңайырақ жоспарлай алады (Poon, 2003).
Üner және т.б. (2006) «бәрі қосылған» жүйесінің оң жақтарын былайша түйіндеген:
- «Бәрі қосылған» жүйесін қолданатын қонақүй кәсіпорындарында стандартты өнім аясы кең сақталып, су спорты немесе а-ля карт мейрамханалары сияқты көптеген қосалқы қызметтер де қамтылады. Осылайша «бәрі қосылған» жүйесімен байыған қонақүй кәсіпорындары тұтынушылардың сан алуан күтулеріне жауап бере алады.
- «Бәрі қосылған» жүйесін қолданатын кәсіпорында стандартты қонақүй қызметінің аясы кеңейгеніне қарамастан, бұл қызметтің барлық тұрып жатқан қонақтарға ұсынылуы операцияны болжамдырақ, демек, басқарылатын ете түседі деген пікір бар.
- «Бәрі қосылған» жүйесін қолданатын кәсіпорындарда кешенді қонақүй қызметінің стандартталуы бір адамға шаққандағы шығындар тұрғысынан бақылауды күшейтеді.
- «Бәрі қосылған» жүйесін қолданатын қонақүй кәсіпорындары оны қолданбайтын бәсекелестеріне қарсы бәсекелестік артықшылыққа ие болып, бір нөмірге шаққандағы орташа табысын арттырады.
Қонақүй кәсіпорындарында білікті жұмыс күшін жұмысқа алудағы қиындықтар, анимациялық іс-шаралар ұйымдастырудағы қиындықтар, тамақ пен сусын қызметтерінде әралуандықты қамтамасыз етудегі қиындықтар, балалы отбасылар санының артуы, шамадан тыс пайдалану салдарынан қызмет көрсету жабдықтарының пайдалану мерзімінің қысқаруы және соның туғызатын шығындар, персонал мотивациясының төмендеуі, шығармашылықтың тежелуі сияқты жағымсыз жайттар орын алуы мүмкін (Çorbacı, 2004). Тұтынушылардың сұраныстарын қанағаттандырудағы олқылықтар немесе кешігулер қонақүй кәсіпорындарын туристік агенттіктер мен туроператорлармен қайшылыққа әкелуі мүмкін (Laws, 1997). Туристердің үнемі кешен аумағында болуынан туындайтын тағы бір мәселе – осы жүйе пакетіндегі барлық элементтерді кез келген сәтте дайын ұстау қажеттілігі. Туристер кәсіпорыннан тыс шықпайтындықтан, кәсіпорындардың тозу деңгейі артады.
4. Қонақүй кәсіпорындарындағы қалдықтарды басқару
Kirk (1996) бойынша қонақүй кәсіпорындарында қалдықтарды басқару төрт негізгі себеппен жүзеге асырылады. Олар: заңнамалық реттеуден туындайтын себептер, қоршаған ортаны қорғау санасы бар тұтынушылар санының артуы, экотуризмнің дамуы және үнемдеуден туындайтын кәсіпорын артықшылықтары. Осы себептерге байланысты қонақүй басшылығы қалдықтарды басқару мәселесінде мұқияттырақ болуы қажет. Өйткені қонақүй қалдықтарын пайда болған жерінде сұрыптамай, ретсіз сақтап, сол күйінде әкімдікке тапсырса, айыппұл санкциясына тап болады. Бұл қонақүй кәсіпорнының шығындарын арттырады. Мұндай жағдайға тап болмау үшін қонақүй кәсіпорны қалдықтарын пайда болған жерінде сұрыптап, қалдықтарды басқаруды жүзеге асырса, заңдық міндеттемелерін орындап, айыппұл шығындарынан құтылады (Ramachandra, 2006: 4).
Қонақүйдегі әрбір тұтынушы күніне орта есеппен 1 кг қалдық шығарады (Pirani және Arafat, 2014: 320). Қонақүй кәсіпорындарында қалдықтардың пайда болуы қонақүйдің түріне, қонақтардың ерекшеліктеріне, қонақтар мен қызметкерлердің әрекеттеріне және толтырылу деңгейіне қарай өзгеруі мүмкін (Pirani және Arafat, 2014: 322). Сонымен бірге, бір қызығы, қонақүй кәсіпорындарында пайда болатын қалдықтардың 80 %-ы қайта өңдеуге жарамды қалдықтар (Hotels and Resorts, 2008). Әр қонақүйдің қалдықтарды басқаруға өзіндік тәсілі бар. Мысалы, кейбірі пайда болған қалдықтарды сұрыптамай, тек бір жерге жинаса, кейбірі қайта өңдеуге жарамды заттарды жинау үшін сұрыптауды пайда болған жерінде жүргізеді. Қонақүй кәсіпорнының көлемі мен жұмыс жүйесі қандай болса да, шығындарды барынша азайту үшін қалдықтарды тиімді басқаратын жүйе құруы қажет (Owen және т.б., 2013: 2).
Қайта өңдеуге жарамды қалдықтар – қонақүй кәсіпорындарынан туындайтын қалдықтардың тағы бір түрі. Пластик, металл, шыны, қағаз және тағамдық қатты қалдықтарды қайта өңдеу мақсатында сұрыптау мен жіктеу табиғи ортаны қорғау тұрғысынан аса маңызды. Қайта өңдеуде тиімділікті қамтамасыз ету үшін бағдарлама әзірленіп, соған сәйкес персонал мен тұтынушылардың қатысуы қамтамасыз етілуі керек (Enz және Siguav, 1999: 74). Мысалы, қонақүй барларынан шыққан шыны бөтелкелер, қабылдау бөлімінен шыққан қағаз қалдықтары немесе тозған төсек жаймалары – қайта өңдеуге жарамды қалдықтар.
5. Әдістеме
Зерттеудің мақсаты – желілік қонақүй кәсіпорындарындағы «бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау. Осы мақсатта басшыларға «„бәрі қосылған“ жүйесінің артықшылықтары қандай» және «„бәрі қосылған“ жүйесінің кемшіліктері қандай» деген екі сұрақ қойылды. Осы тұрғыдан зерттеу сапалық зерттеу болып табылады. Сапалық зерттеу – құрылымдалмаған бақылау, құрылымдалмаған сұхбат және құжаттарды талдау сияқты сапалық деректер жинау әдістері қолданылатын, құбылыстар мен оқиғаларды табиғи ортасында шынайы әрі тұтас түрде ашып көрсетуге бағытталған сапалық үдеріс жүргізілетін зерттеу (Yıldırım және Şimşek, 2005: 39). Зерттеу 7 елде жұмыс істейтін 23 Rixos желілік қонақүйінде жүргізілді. Бұл қонақүйлер мен олар жұмыс істейтін елдер 1-кестеде берілген.
| Елдер | Саны | Қонақүй атауы |
|---|---|---|
| Түркия | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 |
Rixos Premium Belek Rixos Premium Göcek Rixos Premium Bodrum Rixos Premium Tekirova The Land of Legends Kingdom Rixos Sungate Rixos Beldibi Rixos Downtown Antalya Rixos Pera İstanbul |
| Біріккен Араб Әмірліктері | 10 11 12 13 |
Rixos The Palm Hotel Rixos Bab Al Bahr Rixos Premium Dubai Rixos Saadiyat Island |
| Мысыр | 14 15 16 |
Rixos Sharm El Sheikh Rixos Alamain Rixos Premium Seagate |
| Хорватия | 17 | Rixos Libertas Dubrovnik |
| Швейцария | 18 | Rixos Fluela Davos |
| Ресей | 19 | Rixos Krasnaya Polyana Sochi |
| Қазақстан | 20 21 22 23 |
Rixos President Astana Rixos Almaty Rixos Khadisha Shymkent Rixos Borovoe |
1-кестеде көрсетілгендей, зерттеу Түркияда жұмыс істейтін 9 қонақүймен, Біріккен Араб Әмірліктерінде жұмыс істейтін 4 қонақүймен, Мысырда жұмыс істейтін 3 қонақүймен, Хорватияда жұмыс істейтін 1 қонақүймен, Швейцарияда жұмыс істейтін 1 қонақүймен, Ресейде жұмыс істейтін 1 қонақүймен және Қазақстанда жұмыс істейтін 1 қонақүймен жүргізілді. Деректер 2019 жылғы 7 наурыз бен 2019 жылғы 21 сәуір аралығында онлайн-форма арқылы мейрамхана және ас үй бөлімдерінің басшыларынан жиналды.
6. Нәтижелер
Жиналған деректер артықшылықтар мен кемшіліктер тұрғысынан жіктеліп, талданды. Артықшылықтар бойынша қатысушылардан алынған және маңызды деп танылған үш пікір мыналар:
- «Ең алдымен қонақтардың қанағаттануы, сондай-ақ кәсіпорындардың күнделікті тұтыну шығындарын төмендетіп, оларды тұрақтандыруы, шведтік үстелде қалған тағамдар мен снек қызметтерін қайта пайдалануға мүмкіндік беруі»
- «Маусым мен өңірге қарай қонақүйдің толтырылу деңгейін жоғары ұстауға болады, қонақтарға түрлі баға артықшылықтарын пайдалану мүмкіндігін береді. Кәсіпорын тұрғысынан қызметкерлер санын қысқарту, біліктілігі төмен персоналмен пайда маржасын арттыру, тамақ шығындары тұрғысынан құны төмен, бірақ жоғары пайда маржасын беретін өнімдерді пайдалану, өнім ассортиментін әртараптандыру сияқты артықшылықтар»
- «Өнімді жеткізу кезеңінде үлкен салмақты өнімдер бойынша кейбір артықшылықтар бар. Сонымен қатар бүлінетін өнім мөлшері азаяды»
Қатысушылардың пікірлерінде «бәрі қосылған» жүйесінің ешқандай артықшылығы жоқ екені 7 рет айтылған. Қатысушылардың «бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтарына қатысты жауаптары 2-кестеде жіктелген.
| Тақырып | Қайталану саны |
|---|---|
| Тұтынушылардың қанағаттануын қамтамасыз етеді | 9 |
| Шығынды азайтады | 6 |
| Үлкен салмақты өнім сатып алу арқылы қалдықты азайтуға болады | 6 |
| Толтырылу деңгейін арттырады | 5 |
| Жедел қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді | 5 |
| Шығынды болжауға болады | 4 |
| Бәсекелестік артықшылық береді | 2 |
| Өнім әралуандығын арттырады | 2 |
| Жұмыс орындарын көбейтеді | 2 |
| Мейрамхананың тағам қалдықтарын қайта пайдалануға мүмкіндік береді | 1 |
| Қайта өңдеу тұрғысынан тиімді | 1 |
2-кестеде көрсетілгендей, қатысушылар «бәрі қосылған» жүйесінің қонақүй кәсіпорындарында тұтынушылардың қанағаттануын қамтамасыз ететінін 9 рет атап өткен. Екінші орында «бәрі қосылған» жүйесінің қонақүй кәсіпорындарында шығынды азайтатыны, үлкен салмақты өнімдерді сатып алуға мүмкіндік беретіні және бұл жүйенің жоспарлаудың арқасында қалдықты азайтатыны айтылған. Үшіншіден, қатысушылардың пікірінше, «бәрі қосылған» жүйесі қонақүй кәсіпорындарының толтырылу деңгейін арттырып, жедел қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді. Қатысушылар атап өткен «бәрі қосылған» жүйесінің өзге артықшылықтары мыналар;
- Шығынды болжауға болады,
- Бәсекелестік артықшылық береді,
- Өнім әралуандығын арттырады,
- Жұмыспен қамтуды және жұмыс орындарын көбейтеді,
- Жоспарлаудың арқасында тағам қалдықтарын қайта пайдалануға болады,
- «Бәрі қосылған» жүйесінде қайта өңдеу тиімдірек.
«Бәрі қосылған» жүйесінің кемшіліктеріне қатысты алынған деректер қайталану санымен бірге 3-кестеде берілген. Жиналған деректер «бәрі қосылған» жүйесінің кемшіліктері тұрғысынан қарастырылғанда, маңызды деп танылған үш пікір мыналар:
- «Құны төмен өнімдердің пайдаланылуы мен санасыз тұтынушының қалыптасуы салдарынан сапа мәселелері туындайды, бұған қалдықтардың көбеюін де қосуға болады, қалдықтар жүйесін құру мүмкін болмайды, санасыз тұтынушының көңілін табу үшін өнім ассортиментінің жартылай фабрикаттар мен зиянды тағамдарға, қоспаларға, зиянды бағытқа қарай ойысуы, білікті мамандар санының жедел азаюы»
- «Сапаның төмендеуі, қалдықтар үлесінің артуы, табыстың азаюы. Күтілген қызмет көрсетілмесе, кемшілікке айналады»
- «Қонақтар тұтына алатынынан артық алатындықтан, қалдық мөлшері артады. Сонымен қатар тұтыну көлемі артқан сайын қаптама мен қызмет көрсету жабдықтарының қалдықтары да көбейеді»
| Тақырып | Қайталану саны |
|---|---|
| Тағам қалдықтарының артуы | 17 |
| Санасыз тұтынудың артуы | 11 |
| Сапаның төмендеуі | 6 |
| Қалдық көбірек болады | 4 |
| Біліктілігі төмен персонал көп болады | 4 |
| Сапасы төмен өнімдерді пайдалану салдарынан шығын артады | 4 |
| Жұмыс жүктемесі артады | 4 |
| Тұтынушылардың қанағаттануы төмендейді | 2 |
3-кестеде көрсетілгендей, қатысушылар «бәрі қосылған» жүйесінің қонақүй кәсіпорындарында тағам қалдықтарын арттыратынын атап өткен (17 қайталану). Екінші орында «бәрі қосылған» жүйесінің қонақүй кәсіпорындарында санасыз тұтынуды арттыратыны айтылған. Үшіншіден, қатысушылардың пікірінше, «бәрі қосылған» қонақүй кәсіпорындары сапаны төмендетуге бейім және қалдық көбірек болады. Қатысушылар атап өткен «бәрі қосылған» жүйесінің өзге кемшіліктері мыналар;
- Қонақүй кәсіпорындарында біліктілігі төмен персонал көп болады,
- Өндірісте сапасы төмен өнімдер пайдаланылып, шығын артады,
- Жұмыс жүктемесі артады,
- Тұтынушылардың қанағаттануы төмендейді.
7. Қорытынды және ұсыныстар
«Бәрі қосылған» жүйесінің алғашқы қолданылуы 1930 жылдары Англиядағы демалыс лагерьлерінде кездеседі. 1950 жылдардың ортасында француздар Испанияның Майорка аралының жағалауында демалыс лагерін құрған, ал Испания үкіметі инвесторды тамақ, тұру және басқа да іс-шаралар үшін алдын ала төленетін бірыңғай баға қолдануға міндеттеген. Кейінгі жылдары демалысқа қатысты бәрін қамтитын бірыңғай баға идеясы үлкен қызығушылық тудырды (Poon, 1998). «Бәрі қосылған» жүйесінің маңызды жағымсыз салдары – қалдықтардың, әсіресе тағам қалдықтарының көбеюі. «Бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері болғанымен, бүгінгі таңда қонақүй кәсіпорындарының көпшілігі «бәрі қосылған» жүйесі саясатын ұстанады. Сондықтан бұл зерттеудің мақсаты – желілік қонақүй кәсіпорындарындағы «бәрі қосылған» жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау.
Нәтижелерге сәйкес, «бәрі қосылған» жүйесі тұтынушылар тұрғысынан қанағаттануды арттыра алады, қонақүйлерде шығынды азайтып, кірістілік пен тиімділікті арттыра алады және персонал үшін жұмыс орындарын қамтамасыз ете алады деуге болады. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес қатысушылардың басым бөлігі тұтынуды болжауға және үлкен салмақпен сатып алуға мүмкіндік болғандықтан, «бәрі қосылған» жүйесінің қалдықтарды азайтуда маңызды рөл атқаратынын атап өтті.
Зерттеу нәтижелерінде анықталған кемшіліктерді ескерсек, «бәрі қосылған» жүйесіндегі тұтынушылар алдын ала төлем жасағандықтан қонақүйде санасыз тұтынуға бой ұратынын және мұның тағам қалдықтарының артуына әкелетінін айтуға болады. Санасыз тұтыну жұмыс жүктемесін де арттырады, сондықтан қонақүйлер біліктілігі төмен персоналды жұмысқа ала бастайды және нәтижесінде тұтынушылардың наразылығы туындауы мүмкін. Зерттеу 7 елде жұмыс істейтін 23 Rixos желілік қонақүйінде жүргізілді. Деректер тек ас үй және мейрамхана басшыларынан жиналды. Болашақта желілік кәсіпорындардан да, шағын және орта туристік кәсіпорындардан да деректер жинап, оларды салыстыруға болады.
Әдебиеттер тізімі
Çorbacı, A. K. (2004). Positive and Negative Effects of All Inclusive System to Destination Region. Standart Journal, 43(511): 49-56.
Demir, M. and Demir, Ş. Ş. (2001) Analysis of the All-Inclusive Pension Type Application for Hospitality, Staff, Customers, Travel Agencies and Other Businesses in the Region. Maltepe University Journal of Tourism Research, 1(1): 67-100.
Duke, C. R. and Persia, M. A. (1996) Consumer-Defined Dimensions for the Escorted Tour Industry Segment. Expectations, Satisfactions, and Importance. Journal of Travel and Tourism Marketing, 5(2): 77-99.
Enz, C. A. and Siguav, J. A. (1999). Best Hotel Environmental Practices. Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 40(5): 72-77.
Gökdeniz, A., Aytemiz, S., Tamer, O. and Tamer, B. (2000). Analysis of All Inclusive Pension Type (All-Inclusive) from the Perspective of Enterprises in the Tourism Sector and A Sample Application. First National Turkey Tourism Symposium, 290-301.
Hotels and Resorts (2008). Green & Sustainability. Hotels & Resorts, p.150.
İçöz, O. (2000). Travel Agencies and Tour Operator Management. Turhan Publication: Ankara.
Kirk, D. (1996). Environmental Management For Hotels. Butterworth-Heinemann: Oxford.
Lai, L. H. and Graefe, A. R. (2000). Identifying Market Potential and Destination Choice Factors of Taiwanese Overseas Travellers. Journal of Hospitality and Leisure Marketing, 6(4): 45-65.
Laws, E. (1997). Managing Packaged tourism: Relationships, Responsibilities, and Service Quality in the Inclusive Holiday Industry. International Thomson Business Press: London.
Menekşe, R. (2005). Evaluation of the Effects of All Inclusive System and System Beneficiaries from the Eyes of Hotel Managers (Marmaris Case). Journal of Economic and Social Research, Spring(1): 94-127.
Ostermaier, R. (2003). All Inclusive is an Important Tool for both Turkey and Tour Operators. Resort Tourism and Travel Journal, 10: 16-17.
Owen, N., Widdowson, S. and Shields, L. (2013). Waste Mapping Guidance for Hotels in Cyprus: Saving Money and Improving the Environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative, November.
Önal, Y. B. Düzakın, E. and Çiftçi, H. (2006). Rising Value of Tourism and Economic Growth Analysis of the Impact on the Economy Turkey. Kare Publications: Istanbul.
Pirani, S. I. and Arafat, H.A. (2014). Solid Waste Management in the Hospitality Industry: A Review. Journal of Environmental Management, 146: 320-336.
Poon, A. (1998). All-Inclusive Resorts. Travel and Tourism Analiyst, 6: 62-77.
Quiroga, L. (1990). Characteristics of Package Tours in Europe. Annals of Tourism Research, 17(2): 185-207.
Ramachandra, T. V. (2006). Management of Solid Waste. Capital Publishing Company, Centre for cological Science. Indian Institute of Science: Bangalore, India.
Royal, L. E. and Brown, M. R. (2000). All Inclusive Trips. Black Enterprise, 31(5): 172-175.
Tunca, M. S. (2004). Economic Evaluation of All Inclusive System Applied in Antalya Region. Tourism Investors Association Research Project.
Tuncer, A. (1997). The Effect of Integration of Travel Agencies with Accommodation Establishments on Package Tour Sales. Gazi University Institute of Social Sciences, Department of Tourism Management, Ankara.
Turner, S. M. and Troiano, C. S. (1987). The Attraction of All-Inclusive Resorts. Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 28(3): 25-27.
Üner, M. M., Sökmen, A. and Birkan, İ. (2006). Impact of All-Inclusive Practices on Turkeys’ Hospitality Enterprises: Case of Antalya. Anatolia: Journal of Tourism Research, 17(1): 35-50.
Voss, K. (2003). All Inclusive not a Temporary Trend. Resort Tourism and Travel Journal, 10, p. 14.
Wong, C. S. and Kwong, W. Y. (2004). Outbound Tourists’ Selection Criteria for Choosing All-Inclusive Package Tours. Tourism Management, 25: 581-592.
Yıldırım, A. and Şimşek, H. (2005). Qualitative Research Methods in the Social Sciences. Seçkin Publishing: Ankara.
Yürik, E. Ö. (2002). All Inclusive System and its Effects on Turkish Tourism Sector. R.T. Ministry of Tourism II. Tourism Council Papers, Vol. 1: 291.
Ағылшын тіліндегі түпнұсқадан аударылды.