ТАНСЕЛ ТЕРДЖАН
(Докторант, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан & Rixos President Astana, бас менеджер, tansel.tercan@rixos.com)
Аңдатпа
Әлемдегі маңызды мәселелердің бірі – қалдықтар мен қайта өңдеуді басқару. Қалдықтар тудыратын ластануды, экономикалық және әлеуметтік зиянды, сондай-ақ табиғи ресурстардың азаюын ескерсек, қалдықтарды тиімді басқару мен қайта өңдеу операциялық тиімділікке ықпал етеді; қалдықтарды тиімді басқару мен қайта өңдеу кәсіпорындар үшін тұрақты даму мен тиімділікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Туризм индустриясын ұсынатын өнімдері мен қызметтері аясында қалдықтарды басқару мен қайта өңдеуге арналған табиғи зертхана ретінде қарастыруға болады. Соңғы жылдары қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тақырыбындағы зерттеулердің көбейгені байқалады; алайда туризм индустриясына қатысты зерттеулер шектеулі. Сондықтан жұмыстың негізгі мақсаты – туризм индустриясындағы қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерді жүйелі шолу әдісімен талдау. Осы мақсатта 1975 жылдан бері Web of Science (WOS) дерекқорында жарияланған 15 мақала қарастырылды. Нәтижелер бағаланып, туризм индустриясы аясында болашақта жүргізілетін зерттеулерге ұсыныстар берілді.
Кілт сөздер: Қалдықтарды басқару, Туризм, Жүйелі шолу
КІРІСПЕ
Өнеркәсіптік төңкеріспен бірге жаппай өндіріс басталып, қалдықтардың көбірек өндірілуіне байланысты табиғатқа келтірілетін зиян артты. 1950 жылдарға дейін елдер бұл қалдықтарды елемей келді. Алайда осы жылдардан кейін елдер қалдықтар мәселесін сезініп, түрлі заңдар мен ережелер қабылдады. Бұрын туризм саласы қалдық шығару тұрғысынан ауыр өнеркәсіп салаларымен салыстырғанда азырақ ықпалды болып көрінгенімен, XXI ғасырда туризм саласы әлдеқайда белсенді бола түсті; шын мәнінде, туризм индустриясының көбірек қалдық өндіретіні анықталды. Туризм индустриясы өз өмірін жалғастыруы үшін табиғатты қорғау және оның қалдықтарын кәдеге жарату қажет. Осы тұрғыда түрлі тәжірибелер қолға алынды. Бүгінгі кәсіпорындар 3R (Reduce, Reuse, Recycle – Азайт, Қайта пайдалан, Қайта өңде) тәжірибелерін қолдана отырып, энергия тұтынуды азайтуға, қалдықты барынша қысқартуға және үнемшіл болуға тырысуда (Kasavana, 2008: 140).
Туризм индустриясының ең маңызды қызмет саласы болып табылатын қонақүй кәсіпорындары қоршаған орта мен ресурстарды қорғау тұрғысынан үлкен орын алады (Trung және Kumar, 2005: 111). 1990 жылдары қонақүй басшылығының қатты қалдықтарды азайтуға бағытталған тәжірибелерге көзқарасы теріс болды. Еңбек және жабдық шығындарына байланысты кәсіпорын үшін қосымша шығындар туындайды деп есептелді (Wilco т.б., 2001: 372). Ал шын мәнінде қонақүй қызметі тұрғысынан қатты қалдықтарды басқару қонақүйдің қаржылық қызметі (қатты қалдықтарды барынша азайту, қайта өңдеу және қайта пайдалану т.б.) үшін де, қоршаған ортаның ластануын азайту арқылы туризмнің тұрақтылығы мен айналадағы қоғамның денсаулығы үшін де пайдалы (Shamshiry т.б., 2011: 4).
Trung және Kumar (2005) өз зерттеулерінде қонақүйлердің жұлдыз санына қарай қалдық санаттарын және бұл қалдықтарды жою әдістерін де қарастырды. Қонақүйлердің шамамен 60%-ы тамақ қалдықтарының (ылғалды қалдықтар) мал азығы ретінде жергілікті жинаушыларға сатылатынын, ал қатты қалдықтардың шамамен 10-30%-ы сұрыпталып, қайта өңдеу мақсатында жергілікті жинаушыларға сатылатынын көрсетті. Жалпы қалдықтың 10-30%-ына сәйкес келетін қайта пайдалануға жарамды құрғақ қалдықтар пластик, қағаз, картон, қаңылтыр банка, шыны және металл болып жіктеледі. Ал қалған қалдық үлесі тікелей жергілікті қоқыс полигонына төгілген (Trung және Kumar, 2005). Қалдық – өте үлкен қаржылық шығын деген сөз. Өйткені қалдық ретінде тасталған тағамның сатып алу бағасы, сақтау және дайындау (пісіру) шығыны бар. Қонақүй кәсіпорындары, ең алдымен, тамақ пен сусын бойынша көптеген материалдарда қалдықтарды басқару тәжірибелерін қолдана отырып, қалдықты азайта алады; қайта пайдалану мен қайта өңдеуді қамтамасыз ету арқылы әрі экономикалық пайда, әрі қоршаған ортаны қорғауға қол жеткізе алады. Осы тұрғыда жұмыстың мақсаты туризм индустриясындағы қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерді жүйелі түрде шолу және бұл тақырыпта болашақта жүргізілетін зерттеулерге бағыт беру деп белгіленді.
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
Bontoux пен Leone-ның (1997) пікірінше, қалдық – ұлттық заңнама талаптарына сәйкес жойылатын заттар немесе нысандар. Қалдықтарды басқару – «өнім мен дайындық үдерісін жоспарлаудан басталып, сатып алу саясаты, қорды бақылау және өндірісті жоспарлау үйлесімімен жалғасатын және жалпы алғанда барлық операциялық кезеңдерге әсер ететін үдеріс» (Kirk, 1996: 102). Әдеттегі қалдықтарды басқару жүйесі жинауды, тасымалдауды, алдын ала өңдеуді, қалдықты өңдеуді және қалған қалдықтарды түпкілікті жоюды қамтиды. Қалдықтардың жалпы жіктелімін жасау айтарлықтай қиын. Тұрмыстық қалдықтар, өнеркәсіптік қалдықтар, күл, медициналық қалдықтар, құрылыс қоқыстары, қатты қалдықтар, биологиялық ыдырайтын қалдықтар, биологиялық ыдырамайтын қалдықтар және қауіпті қалдықтар – ең кең таралған қалдық түрлері (Demirbaş, 2011). Қалдықтарды жіктеу қалдықтарды басқаруды тиімді бақылау, дамыту және жүзеге асыру тұрғысынан маңызды. Сонымен қатар қалдықтарды жіктеу, әр қалдық түрін кодтау, қалдықтарды жіктелімге сәйкес жинау, бұл мәселелерді тіркеу және есеп беру үлкен жеңілдік береді (Pocock т.б., 2009: 1).
Жалпы алғанда қонақүйлердегі қатты қалдық көздері – тамақ пен сусын дайындау, қонақ бөлмелері, кеңселер, кір жуу орны және бақ. Қатты қалдық түрлері тамақ қалдықтарын, қаптама қалдықтарын (пластик, қағаз, картон, шыны т.б.) қамтиды және бақ қалдықтарынан химиялық қалдықтарға дейін өзгереді (Trung және Kumar, 2005). Қатты қалдықтардың ішіндегі тамақ қалдығы бүгінде маңызды жаһандық мәселеге айналды. Көптеген елдер, мекемелер және азаматтық қоғам ұйымдары жеуге жарамды тамақ қалдығы мәселесімен айналысуда. Жеуге жарамды тамақ қалдықтарын қалдық ретінде жою экологиялық, экономикалық және этикалық мәселелер туғызады (Marthinsen т.б., 2012). Тамақ қалдығы экологиялық, әлеуметтік және экономикалық тұрақтылыққа тікелей қауіп төндіретіндіктен, соңғы кезде бүкіл әлемде назар аударылып отырған ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады (Marra, 2013). Тамақ қалдығын жеуге жарамды тамақ қалдығы және жеуге жарамсыз тамақ қалдығы деп жіктеуге болады. Жеуге жарамды тамақ қалдығын тамақтану кәсіпорындарында асүйден шығатын қалдық (дайындық кезеңінде) және тұтынушыдан шығатын қалдық (табақтағы қалдық) деп бөлуге де болады. Жеуге жарамсыз тамақ қалдығы – сүйек, жұмыртқа қабығы, кофе тұнбасы сияқты адамдар тұтына алмайтын қалдықтарға қатысты қолданылатын ұғым (Owen т.б., 2013). Schott пен Andersson-ның (2015: 220) пікірінше, тамақ қалдығын міндетті тамақ қалдығы және алдын алуға болатын тамақ қалдығы деп бөлуге болады. (Болдырмау мүмкін емес) тамақ қалдығы әдетте өнімді дайындау кезінде пайда болатын жеміс-көкөніс қабықтары, сүйектер, теңіз өнімдерінің қабыршақтары сияқты жеуге жарамсыз қалдықтар. Ал алдын алуға болатын тамақ қалдықтары – ескірген нан, пеште пісірілген макарон сияқты, бір бөлігі адам тұтынуы үшін дайындалған, бірақ қандай да бір себеппен тұтынылмаған, шын мәнінде жеуге жарамды тағамдар.
Kirk-тің (1996) пікірінше, қонақүй кәсіпорындарында қалдықтарды басқару төрт негізгі себеппен жүргізіледі. Бұл себептер – заңнамалық реттеу мен ережелерден туындайтын себептер, қоршаған ортаны қорғау санасы бар тұтынушылар санының артуы, экотуризмнің дамуы және үнемдеуден туындайтын кәсіпорын артықшылықтары. Осы себептерге байланысты қонақүй басшылығы қалдықтарды басқару мәселесіне мұқият болуы керек. Өйткені қонақүй қалдықты пайда болған жерінде ретсіз сақтап, кейін сол күйінде әкімдікке тапсырса, айыппұл санкциясы қолданылады. Бұл қонақүй кәсіпорнының шығынын арттырады. Мұндай жағдайға тап болмау үшін қонақүй басшылығы қалдықты пайда болған жерінде сұрыптап, қалдықтарды басқаруды жүзеге асырса, заңды міндеттемелерін орындап, айыппұл шығындарынан құтылады (Ramachandra, 2006: 4).
Қонақүйдегі әр тұтынушы күніне шамамен 1 кг қалдық шығарады (Pirani және Arafat, 2014: 320). Қонақүй кәсіпорындарындағы қалдық көлемі қонақүй түріне, қонақтардың ерекшеліктеріне, қонақтар мен қызметкерлердің әрекетіне және толымдылық деңгейіне қарай өзгереді (Pirani және Arafat, 2014: 322). Сонымен бірге жақсы жүзеге асырылған қайта өңдеу бағдарламасы арқылы пайда болған қалдықтың 80%-ын қайта өңдеуге болады (Hotels and Resorts, 2008). Әр қонақүйдің қалдықтарды басқару тәсілі әртүрлі. Мысалы, кейбірі тек бір нүктеде пайда болған қалдықты сұрыптамай жинаса, кейбірі қайта өңдеуге жарамды материалдарды жинау үшін сұрыптауды қалдық пайда болған жерде жүргізеді. Қонақүй кәсіпорнының көлемі мен басқару жүйесі қандай болса да, шығындарды барынша азайту үшін өз қалдығын тиімді басқаратын жүйе құруы қажет (Owen т.б., 2013: 2).
Қайта өңделетін қалдық – қонақүй кәсіпорындарынан шығатын қалдықтың тағы бір түрі. Қонақүй нысандарының пластик, металл, шыны, қағаз және тамақ қатты қалдықтарын қайта өңдеу үшін бөліп, жіктеуі табиғи ортаны қорғау тұрғысынан аса маңызды. Қайта өңдеуде тиімділікке қол жеткізу үшін бағдарламаны әзірлеу, қызметкерлер мен тұтынушылардың қатысуын қамтамасыз ету қажет (Enz және Siguav, 1999: 74). Мысалы, қонақүй барларынан шығатын шыны бөтелкелер, ресепшннен шығатын қағаз қалдықтары немесе ескі ақжаймалар – қайта өңделетін қалдықтар. Ресепшнде немесе қонақүйді басқару бөлімдерінде қағаз өнімдерін қайта пайдалану, жуынатын бөлмедегі сусабын мен басқа да жеке гигиена құралдарын қайта толтыруға және қайта пайдалануға болатын тұрақты ыдыстарда ұсыну, барлық тамақ пен сусын қызметіне арналған жабдықтарды берік өнімдерден таңдау және бір реттік өнімдерді пайдалану қажет болатын кейбір жағдайларда өнімдерді қайта өңдеу қажет (Cooper т.б., 2008: 363).
Trung және Kumar (2005) Вьетнамда жұмыс істейтін 50 қонақүйден тұратын іріктеме бойынша энергия, су тұтыну және қалдық түзілуі тақырыбында зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесінде олар қонақүй кәсіпорындарының ресурстарды пайдалануы мен оларды тиімді басқаруын есептеді. Ағынды суларды басқару қонақүйлер үшін ең маңызды мәселелердің бірі екені, қонақүйлерде ағынды суларды басқару жүйесі жоғары инвестициялық құнына байланысты енгізілмейтіні, сондықтан арзан ағынды суларды тазарту жүйелерін әзірлеу қажеттігі анықталды. Тағы бір зерттеуде Mensah (2006) Ганадағы Үлкен Аккра аймағындағы әртүрлі санаттағы қонақүйлер арасындағы экологиялық менеджмент тәжірибелерін қарастырды. Қонақүйлердің тек 17,3%-ы қалдықтарын қайта өңдейді, 8%-ы тамақ қалдықтарынан компост өндіреді және 7,7%-ы қонақүйдің жарнамалық және ақпараттық плакаттарында қайта өңделген қағаз өнімдерін таңдайды.
Molina-Azorin т.б. (2009) Испанияның қонақүй кәсіпорындарындағы экологиялық тәжірибелер мен компаниялардың нәтижелілігі арасындағы байланысты кластерлік талдау мен регрессиялық талдау арқылы зерттеді. Зерттеуге сәйкес, қонақүйлер өздерінің экологиялық жауапкершілігін дамытса, орналасқан жерінің табиғи құрылымы мен ресурстарын қорғай отырып, тұрақтылықты қамтамасыз етеді; қонақүйлер жүзеге асыратын экологиялық менеджменттің құнын төмендетіп, нәтижелілік деңгейін арттыру арқылы табысын көбейтеді. Kallbekken және Saelen (2013) қонақүй мейрамханаларында ыңғайсыздық туғызбайтын екі қарапайым әдісті қолдану арқылы тамақ қалдығы мөлшерінің өзгергенін байқады. Бұл екі қарапайым әдіс – табақ өлшемін кішірейту және әлеуметтік белгілерді пайдалану. Бұл әдістер қолданылғанда қонақүйдегі тамақ қалдығы мөлшерінің шамамен 20%-ға азайғаны байқалды. Singh т.б. (2014) қонақүй кәсіпорындарының қайта өңдеудегі рөлін арттыру үшін не істеуге болатынын зерттеді. Нәтижесі – қонақүйден шығатын қалдықтарды қайта өңдеуге болады.
ӘДІС
Жұмыстың мақсаты – туризм индустриясындағы қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерге жүйелі шолу жасау. Осы тұрғыда зерттеудің негізгі сұрағы – туризм индустриясындағы қалдықтарды басқару туралы не белгілі. Зерттеуде жүйелі шолу әдісі қолданылды (Herdman, 2006). Жүйелі шолуды белгілі бір тақырып бойынша тиісті критерийлер орындалған жағдайда алынған мәліметтерді біріктіру әдісі ретінде анықтауға болады (Higgins & green, 2008). Зерттеуде Web of Science (sci-expanded, SSCI, a@HCI, CPCI-s, CPCI-SSH және ESCI) дерекқорында жарияланған ағылшын тіліндегі мақалалар пайдаланылды. «Waste management» кілт сөзі бойынша жүргізілген іздеуде тақырыпқа қатысты барлығы 7611 мақала бар екені анықталды. Зерттеуге енгізу критерийлеріне сәйкес жүргізілген жол 1-суретте көрсетілген.
Туризм индустриясына арналмаған шкала әзірлеу жұмыстары мен әдебиеттерге шолу жұмыстары қамтуға енгізілмеді. Нәтижесінде белгіленген зерттеу критерийлеріне сәйкес келетін 15 жұмыс табылып, бағаланды.
НӘТИЖЕЛЕР
Жұмысқа енгізілген зерттеулер олардың жүргізілген аймақтарына, іріктеме ерекшеліктері мен әдісіне және туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруға қатысты басқа да тақырыптарға қарай санаттарға бөлінді.
Зерттеулер жүргізілген аймақтар
Зерттеу аумақтарын қарастырғанда Марокко, Үндістан, Мальорка, Кейптаун, Hill Towns, Багам аралдары, Пенсильвания, Танзания, Румыния мен Италия, Уэльс, Түркия, Уэльс (Wales) аймақтарында бір-бірден, ал Вьетнам аймағында үш зерттеу бар екені байқалды. Көріп отырғанымыздай, туризм индустриясындағы қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулердің саны өте аз.
Зерттеулерде қолданылған іріктеме мен әдіс
Зерттеулерге қатысты іріктеме мен әдіс нәтижелері 1-кестеде қорытындыланған. 1-кесте алғашқы зерттеудің 2003 жылы жүргізілгенін және соңғы жылдары туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруға қатысты зерттеулердің өсу үрдісін көрсететінін айқындайды. Зерттеулердің әдістерін қарастырғанда 8 мақалада бақылау әдісі, 6 мақалада сауалнама, 2 зерттеуде жартылай құрылымдалған сұхбат қолданылғаны, 3 мақаланың кейс-стади екені, 2 мақалада салыстырмалы талдау (benchmark) және 1 зерттеуде тәжірибелік енгізу әдісі қолданылғаны анықталды. Демек туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруға қатысты зерттеулер тақырыпты бір ғана әдіспен емес, бірнеше әдіспен қарастырады деп айтуға болады.
| Автор(лар) | Әдіс | Іріктеме |
|---|---|---|
| Kuniyal, J.C., Jain, A.P., Shannigrahi, A.S., 2003 | Бақылау | Екі жыл бойы (барлығы 113 күн) треккинг аялдамаларында бақылау жүргізілді. |
| Trung, D.M., Kumar, S., 2005 | Сауалнама, Салыстырмалы талдау | 50 қонақүйден деректер жиналды. Сондай-ақ Еуропа мен Азиядағы қонақүйлер Вьетнаммен салыстырылды. |
| Radwan, H., Jones, E., Minoli, D., 2008 | Жартылай құрылымдалған сұхбат | 4 жергілікті басшыдан және 3 жеке қалдық компаниясынан деректер жиналды. |
| Kaseva, M.E., Moirana, J.L., 2009 | Бақылау және сауалнама | Қалдық жүктемелері мен қалдық шығару рәсімдерін анықтауға қатысты деректер туристік бағыттарда жиналды. |
| Radwan, H.R.I., Jones, E., | Жартылай құрылымдалған | 18 қонақүй басшысынан деректер жиналды. |
| Minoli, D., 2012 | сұхбат | |
| Alonso-Almeida, M.M., 2012 | Сұхбат | Алдымен он қонақүй басшысымен сұхбат жүргізілді, бірақ зерттеуде әйелдер басқаратын үш қонақүймен сұхбат жүргізілді. |
| Wyngaard, A.T., Lange, R., 2013 | Кейс-стади | 25 қонақүйге барлығы 50 сауалнама таратылды. 25 сауалнама тамақ және сусын бөлімдеріне, 25 сауалнама нөмірлер бөліміне берілді. Адами ресурстар бөлімімен сұхбаттар жүргізілді. |
| Singh, N., Cranage, D., Lee, S., 2014 | Қалдықтарды басқаруды енгізу | Зерттеуде қалдықтарды басқаруды енгізу үшін барлығы 5 қонақүй пайдаланылды. |
| Sealey, K.S., Smith, J., 2014 | Салыстырмалы талдау | Қалдықтар мен қайта өңдеу 10 ай бойы бақыланды. 7 асүй бөлімі арасында салыстырмалы талдау жүргізілді. |
| Arbulu, I., Lozano, J., Rey- Maquieira, J., 2016 | Кейс-стади | Мальорка аймағы зерттелді. |
| Bashir, S., Subhrangsu, G., 2016 | Сұхбат | 60 үй шаруашылығы мен қонақүйден деректер жиналды. Содан кейін туристермен сұхбат жүргізілді. |
| Bekiroğlu, S., Elmas, G.M., Yagshiyev, Y., 2017 | Сауалнама | Стамбұлдағы 100 қонақүйден деректер жиналды. |
| Phu, S.T.P., Hoang, M.G., Fujiwara, T., 2018a | Сұхбат | Барлығы 120 қонақүймен сұхбат жүргізіліп, деректер жиналды. |
| Phu, S.T.P., Fujiwara, T., Dinh, P.V., Hoa, K.T., 2018b | Сұхбат | 300 үй шаруашылығына, 120 қонақүй басшысына, 50 мейрамхана басшысына және 17 қайта өңдеу кәсіпорнының иесіне сауалнама жүргізіліп, бетпе-бет сұхбаттар өткізілді. |
| Giurea, R., Precazzini, I.D.I., Ragazzi, M. et al., 2018 | Кейс-стади | Румыния мен Италия туризміне қатысты муниципалдық қалдықтарды басқару қарастырылды. |
Автор құрастырған.
1-кесте зерттеулердің іріктемелеріне қатысты мынадай маңызды жайттарды көрсетеді;
- 10 зерттеу деректерін қонақүй кәсіпорындарынан алған,
- Қонақүй кәсіпорындарынан деректер жинаған зерттеулер деректерді сауалнама, сұхбат және жартылай құрылымдалған сұхбат арқылы жинаған,
- Бір зерттеу қонақүй кәсіпорнында орнында енгізу әдісімен жүргізілген,
- Бір зерттеу 7 асүй бөлімінде салыстырмалы талдау арқылы жүргізілген,
- Бір зерттеу сауалнама нәтижелеріне сүйене отырып, Вьетнам қонақүйлерін Азия мен Еуропа қонақүйлерімен салыстырған,
- Кейс-стади әдісімен Мальорка, Румыния және Италия дестинациялары қарастырылған.
1-кестеде көрсетілгендей, туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруды зерттейтін жұмыстар әдетте қонақүй кәсіпорындарына назар аударады. Қонақүйден бөлек, жергілікті басшылардан және туристерден деректер жинаған зерттеулер шектеулі. Соңғы жылдары қалдықтарды басқаруға қатысты зерттеулерде сауалнама мен сұхбат әдістеріне қарай бет бұру үрдісі бар екені анықталды.
Туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруға қатысты тұжырымдар
Kunial т.б. (2003) Сахиб аңғары мен оның маңында келушілер санының артуымен бірге, келушілердің санасының төмендігі және треккинг аумағындағы қалдықты басқаруға бағытталған нақты мемлекеттік саясаттың болмауы салдарынан аймақтағы ластанудың тез өсіп жатқанын атап өтті. Треккинг бағытындағы бақылаулары кезінде олар бағыт бойындағы жолдарда сусын бөтелкелері мен бір реттік минералды су бөтелкелерін оңай көруге болатынын байқады. Треккинг нүктесінің ұсқынсыз лашықтар ауданына ұқсайтынын айтты. Келушілердің кесірінен кешке қарай Хемкунд көлінде және оның айналасында тамақ қалдықтарының үйінділері болатынын, бұл түптің түбінде жергілікті қауымдастықтар, болашақ келушілер және табиғи орта құрамдас бөліктері үшін қауіп төндіруі мүмкін екенін жеткізді.
Radwan т.б. (2008) өз зерттеуінде жергілікті әкімшіліктің коммерциялық кәсіпорындарға картон, шыны және аралас қайта өңдеу қаптарын ұсыну арқылы үш түрлі бағытта қайта өңдеу жүйесін қамтамасыз еткенін көрсетті. Сонымен қатар жергілікті әкімшілік кәсіпорындарды қайта өңдеудің маңызы мен оның қалай жүргізілетіні туралы хабардар ету үшін буклеттер дайындады. Мемлекеттік және жеке сектормен жүргізілген жартылай құрылымдалған сұхбаттар нәтижесінде олар коммерциялық қалдықтарды қайта өңдеудің алдындағы ең басты кедергі – шығын екенін анықтады. Жеке сектор қалдықтарды басқару саласын тұрақтылыққа бағыттаудың ең тиімді құралдары полигонға салық пен заңнама екенін атап өтті.
Kaseva және Moirana (2009) зерттеуде өндірілген қалдықтың жалпы мөлшері 2003 жылы 87 тоннадан 2006 жылы 125 тоннаға дейін болғанын бағалады. 2003 жылы 64% болған қалдық жинау деңгейі 2006 жылы 94%-ға дейін көтерілгенін анықтады. Бұл жақсарудың Килиманджаро ұлттық саябағы әкімшілігінде енгізілген қалдық жинау жүйесінің арқасында қол жеткізілгенін алға тартты. Зерттеуде сондай-ақ жалпы қалдықтың ішіндегі қайта өңделетін материалдардың шамамен 34% екені анықталды.
Arbulu т.б. (2016) қалыптасқан туристік дестинацияларда (Мальорка) қайта өңдеу жүйелеріндегі мемлекеттік-жекеменшік әріптестікте кездесетін мәселелерді анықтау үшін кейс-стади жүргізді. Аралдар сияқты шағын географиялық аумақтарда орналасқан жаппай туризм дестинацияларында жер бағасы қымбатырақ болуға бейім. Сондықтан мұндай дестинацияларда қалдықтар мен қайта өңдеу нысандарын салуға алдын ала күдікпен қарайды. Қайта өңдеу және энергияны қайта алу нысандарына қатысты Мальоркадағы қайта өңдеу нысандары жүйесінің бір кемшілігі – туризмнің маусымдылыққа тәуелділігі. Нысан кейбір маусымдарда толық жүктелмей жұмыс істейтіндіктен, қайта өңдеу жүйелерінде мемлекеттік-жекеменшік әріптестік қарастырылмайды.
Giurea т.б. (2018) Италияның Трентино аймағындағы агротуризм саласы ұсынылатын өнімдердің ең аз үлесін ферманың өзі өндіруі тиіс екенін белгілейтін ережені сақтауға міндетті екенін атап өтті. Авторлар бұл тәжірибені аймақтағы қаптама қалдықтарын азайту жолы ретінде қарастырады. Италия мен Румынияның туризм ережелері сондай-ақ су мен энергия ресурстарын дұрыс басқару арқылы қалдықтың қоршаған ортаны қорғауға оң әсер ете алатынын айқындады.
Қонақүй саласындағы қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулер
Trung және Kumar (2005) Вьетнам қонақүйлерінде энергия, су және қалдық тұрғысынан ресурстарды пайдалану мен басқаруды зерттеу үшін деректер жинады. Авторлар қонақүйлер қызметкерлер мен келушілерді ресурстарды тиімді пайдалануға үйрету үшін жасыл таңбалау мен пилоттық жобаларды пайдалана алатынын ұсынды. Нәтижесінде авторлар Вьетнам қонақүйлеріндегі су тұтыну еуропалық қонақүйлердегіден жоғары екенін анықтады. Alonso-Almeida (2012) қонақүйлерде жүргізген сұхбаттары нәтижесінде әйел басшылардың су ресурстарын басқару мәселесінде саналы екенін көрсетті.
Radwan т.б. (2012) Уэльстегі жергілікті әкімшіліктің Green Dragon экологиялық стандартына сай келмейтін шағын қонақүйлерден шығатын қатты қалдықтарды жоюда көбіне полигонға көмуге тәуелді екенін анықтады. Керісінше, Green Dragon экологиялық стандартын сақтайтын шағын қонақүйлер қалдықты соңғы шешім ретінде пайдаланған.
Wyngaard және Lange (2013) қонақүйлермен жүргізген сауалнама мен сұхбаттары нәтижесінде құрт фермалары реттелген полигондардағы тамақ қалдығының мөлшерін азайта алатынын анықтады. Бұған органикалық тамақ қалдығын пайдалануға жарамды компостқа айналдыру арқылы қол жеткізуге болады. Авторлар су мен тамақ қалдығын қайта өңдеуге бағытталған эко-бастамаларды енгізу мен қонақүй өндіретін қалдық мөлшерінің азаюы арасында байланыс бар екенін көрсетті.
Singha т.б. (2014) үш қонақүйден жиналған деректер арқылы жойылған жалпы қалдықтың тиісінше 87%, 89% және 84%-ы қайта өңделетін қалдық екенін анықтады. Үш жылдық зерттеуден кейін 212,16, 204,78 және 241,92 тонна қалдық өндірілген. Алайда нақты қоқыс тек 13%, 11% және 16% болғандықтан, бұл үш қонақүй тиісінше 12 920 АҚШ доллары, 12 758 АҚШ доллары және 14 225 АҚШ доллары көлемінде үнемдей алар еді. Қалған қалдықты қайта өңдеп, сатуға болады. Авторлардың талдауы бір қонақүйдің 43 200 АҚШ доллары еңбек шығыны мен 30 000 АҚШ доллары қосымша шығыннан кейін бес жылдық кезеңде шамамен 21 372 АҚШ доллары пайда таба алатынын көрсетті.
Sealey және Smith (2014) бір жылға созылған пилоттық жоба арқылы Багам аралдарында қатты қалдықтарды азайтудың алдындағы кейбір қиындықтар мен кедергілерді анықтады. Бұл қиындықтар – логистика мен жұмыс күші, арал жағдайында қайта өңдеуге арналған ауқым үнемділігі және, соңында, оқыту қажеттіліктері. Табысты қатты қалдықтарды басқару реттеу, өндіруші жауапкершілігі және тұтынушы санасы сияқты негізгі құрамдас бөліктерді талап етеді.
Bashir және Subhrangsu (2016) әсіресе қарбалас маусымдағы діни туризм кезеңдерінде туризм индустриясы Дехангамдағы қатты қалдықтардың негізгі көзі екенін көрсетті. Авторлар жергілікті мекемелердің әлеуетінің жеткіліксіздігі, аймақта тегіс жердің болмауы, жерге байланысты қалдық жинау инфрақұрылымының қолайсыз орналасуы сияқты мәселелерге тап болатынын анықтады. Зерттеудің маңызды тұжырымдарының бірі – қалдықтарды басқарудағы ғылыми емес
жою мен туристік маусымда жерүсті суларының сапасының нашарлауы және су арқылы берілетін аурулардың пайда болуы арасында күшті байланыстың болуы.
Bekiroğlu т.б. (2017) Стамбұлдағы қонақүй басшылары мен қызметкерлерінің 70%-ы қағаз қалдықтарын қайта өңдеуге мән беретінін, бірақ қағаз қалдықтарын қайта өңдеудің пайдасынан хабарсыз екенін анықтады. Сонымен қатар қағаз қалдықтарын қайта өңдеудің арқасында 18 мың ағаш, 3 мың тонна су және 1,3 мың тонна отын үнемделіп, жылына 27 мың тонна CO2 түзілуінің алды алынды. Соңғы бес жылда Стамбұлдағы қонақүйлердің жылдық орташа қағаз қалдығы 752 тоннаны құрайды; бұл Түркия қағаз саласының сыртқы сауда тапшылығының 78%-ына сәйкес келеді.
Phu т.б. (2018a) Хойандағы қайта өңдеу жүйесін зерттеу үшін жұмыс жүргізді. Нәтижелерге сәйкес, Хойанның қайта өңдеуді жақсарту бойынша әлеуеті жоғары. Сонымен бірге қайта өңделетін қалдық жалпы қалдықтың төрттен үшін құрайтыны және қалдық мөлшерінің жоғары екені анықталды. Сондай-ақ қайта өңдеу деңгейі тұрғындар үшін 62%, қонақүй саласы үшін 39% және мейрамханалар үшін 56% болды. Қайта өңдеу негізінен қағазды, пластикті және металдарды қамтиды, ал қайта өңдеу деңгейі 24%.
Phu т.б. (2018b) қонақүйлердің қалдық өндіру деңгейі тәулігіне бір қонаққа шаққанда 2,28 кг екенін және қонақүйдің сыйымдылығы бөлме бағасы мен мейрамхана деңгейіне қарай өзгеруі мүмкін екенін көрсетті. Қонақүйлердің қалдық өндіру деңгейлеріндегі айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан мәнді деп табылды. Қонақүйлердің қалдық құрамы: биологиялық ыдырайтын қалдықтар – 58,5%, қайта өңделетін өнімдер – 25,8% және басқалары – 15,7%. Қонақүйлердің сыйымдылығы мен бөлме саны артқан сайын қайта өңделетін қалдықтың үлесі азаяды.
ТАЛҚЫЛАУ ЖӘНЕ ҚОРЫТЫНДЫ
Бұл жүйелі шолу туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруды Web of Science дерекқорынан алынған деректер негізінде біріктіріп, қонақүйлерге қатысты қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу деңгейлерін және қалдықтарды басқару тәжірибелерінің пайдасын анықтайтын алғашқы жұмыстардың бірі болып табылады.
Web of Science дерекқорында қалдықтарды басқаруға қатысты көптеген зерттеулер (7611 мақала) болғанына қарамастан, туризм индустриясындағы қалдықтарды басқаруға қатысты зерттеулер (15 мақала) шектеулі. Қонақүйлерде жүргізілген зерттеулердің көбінде деректер жинау үшін сауалнама, сұхбат және жартылай құрылымдалған сұхбат әдісі қолданылған (Trung және Kumar, 2005; Radwan т.б., 2012; Wyngaard және Lange, 2013; Singha т.б., 2014; Seeley және Smith, 2014; Bashir және Subhrangsu, 2016; Bekiroglu т.б., 2017; Phu т.б., 2018a; Phu т.б., 2018b). Кейбір зерттеулер туризмге қатысты елдер арасында салыстыру мақсатында (Giurea т.б., 2018), кейбір зерттеулер туристік аймақтардағы жергілікті басқару тәжірибелерін қарастыру мақсатында (Radwan т.б., 2008; Arbulu т.б., 2016), ал кейбір зерттеулер туристік бағыттарды зерттеу мақсатында (Kunial т.б., 2003; Kaseva және Moirana, 2009) жүргізілген.
Radwan т.б. (2008) қалдықтарды қайта өңдеудің алдындағы ең басты кедергі – шығын екенін көрсетті. Kaseva және Moirana (2009) өз зерттеуінде жалпы қайта өңделетін материалдардың шамамен 34% екенін; Singha т.б. (2014) зерттеуінде пайда болған жалпы қалдық көлемінің үш қонақүйде тиісінше 87%, 89% және 84% екенін; ал Phu т.б. (2018a) зерттеуінде қайта өңделетін өнімдер үшін бұл көрсеткіштің 25,8% екенін анықтады. Bekiroğlu т.б. (2017) пікірінше, Стамбұлдағы қонақүйлердің жылдық орташа қағаз қалдығы 752 тоннаны құрайды, бұл соңғы бес жылда Түркия қағаз саласының сыртқы сауда тапшылығының 78%-ына сәйкес келеді; ал Singha т.б. (2014) үш қонақүйде қоқыстың тиісінше тек 13%, 11% және 16%-ы ғана нақты қоқыс екенін анықтады.
Жүйелі шолу аясында жүргізілген зерттеу нәтижесінде қонақүй қалдықтарының басым бөлігі қайта өңдеуге жарамды екені анықталды. Демек қонақүй кәсіпорындарында тұрақты әрі тиімді қайта өңдеу саясаты жүзеге асырылған жағдайда қалдықтардың басым бөлігін қайта пайдалануға болады деп айтуға болады. Сонымен қатар қалдықтарды басқару саясаты арқылы қонақүй кәсіпорындарында үнемдеу де, тиімділік те артады деп айтуға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Alonso-Almeida, M.M. (2012). Water and waste management in the Moroccan tourism industry: The case of three women entrepreneurs. Women’s Studies International Forum, 35: 343-353.
Arbulu, I., Lozano, J. and Rey-Maquieira, J. (2016). The challenges of municipal solid waste management systems provided by public-private partnerships in mature tourist destinations: The case of Mallorca. Waste Management, 51: 252-258.
Bashir, S. and Subhrangsu, G. (2016). Tourism induced Challenges in Municipal Solid Waste Management in Hill Towns: Case of Pahalgam. Procedia Environmental Sciences, 35: 77-89.
Bekiroğlu, S., Elmas, G.M. and Yagshiyev, Y. (2017). Contribution to Sustainability and the National Economy Through Recycling Waste Paper from Istanbul’s Hotels in Turkey. BioResources, 12(4): 6924-6955.
Bontoux, L. and Leone, F. (1997). The Legal Definition of Waste and its Impact on Waste Management in Europe. European Commission – Joint Research Centre Institute for Prospective Technological Studies WTC, Sevilla, Spain.
Cooper, C., Fletcher, J., Fyall, A., Gılbert, D. and Wanhıll, S. (2008). Tourism Principles and Practice. Prentice Hall, Harlow, England.
Demirbaş A. (2011). Waste Management, Waste Resource Facilities and Waste Conversion Processes. Energy Conversion and Management, 52(2): 1280-1287
Enz, C. A. and Siguaw, J. A. (1999). Best Hotel Environmental Practices, Cornell Hotel and Restaurant Administration. Quarterly, 72-77.
Giurea, R., Precazzini, I.D.I., Ragazzi, M., Achim, M.I., Cioca, L., Conti, F., Torretta, V. and Rada, E.C. (2018). Good Practices and Actions for Sustainable Municipal Solid Waste Management in the Tourist Sector. Resources, 7: 1-12.
Herdman, E.A. (2006). Derleme Makale Yazımında, Konferans ve Bildiri Sunumu Hazırlamada Pratik Bilgiler. Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 3(1): 2-4.
Higgins, P.T.J. and Green, S. (2008). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions. Wiley-Blackwell, England
Hotels & Resorts (2008), Green & Sustainability, Hotels & Resorts, s.150.
Kallbekken, S. and Saelen, H. (2013). Nudging Hotel Guests To Reduce Food Waste As Win- win Environmental Measure. Economics Letters, 119(3): 325-327.
Kasavana, M.L. (2008). Green Hospitality, Hospitality Upgrade, Summer, 140-146, http://www.hospitalityupgrade.com/_files/File_Articles/HUSum08_Kasavana_GreenHospitality.pdf, (01.11.2018).
Kaseva, M.E. and Moirana, J.L. (2009). Problems of solid waste management on Mount Kilimanjaro: A challenge to tourism. Waste Management & Research 2009: 28(8): 1- 10.
Kirk, D. (1996). Environmental Management For Hotels. Butterworth-Heinemann, Oxford.
Kuniyal, J.C., Jain, A.P. and Shannigrahi, A.S. (2003). Solid waste management in Indian Himalayan tourists’ treks: a case study in and around the Valley of Flowers and Hemkund Sahib. Waste Management, 23: 807-816.
Marra, F. (2013). Fighting Food Loss and Food Waste in Japan. M. A. in Japanese Studies – Asian Studies 2011-2013, Leiden University, 2013.
Marthinsen, J., Sundt, P., Kaysen, O. and Kirkevaag, K. (2012). Prevention Of Food Waste in Restaurants, Hotels, Canteens And Catering. Nordic Council of Ministers, Copenhagen.
Mensah I. (2006). Environmental Management Practices Among Hotels in the Greater Accra Region. Hospitality Management, 25(3): 414-431
Molina-Azorin J.F., Claver-Cortes E., Pereira-Moliner J. and Tari J.J. (2009). Environmental Practices and Firm Performance: an Empirical Analysis in the Spanish Hotel Industry,Journal of Cleaner Production, 17, 516-524.
Owen, N., Widdowson, S. and Shields, L. (2013). Waste Mapping Guidance for Hotels in Cyprus: Saving Money and Improving the Environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative.
Phu, S.T.P., Fujiwara, T., Dinh, P.V. and Hoa, K.T. (2018a). Waste Recycling System for a Tourism City in Vietnam: Situation and Sustainable Strategy Approach – Case Study in Hoi An City, Vietnam. Earth and Environmental Science, 159: 1-8.
Phu, S.T.P., Hoang, M.G. and Fujiwara, T. (2018b). Analyzing solid waste management practices for the hotel industry. Global of Journal of Enviromental Science Management, 4(1): 19-30.
Pirani, S. I. and Arafat, H.A. (2014). Solid Waste Management İn The Hospitality Industry: A Review. Journal of Environmental Management, 146, 320-336.
Pocock, R. L., Leach, B. and Gibbs, S. (2009). Classification of Industrial, Commercial, Residential, Agricultural and Construction Waste. In: S, Smith., Cheeseman, C., Blakey, N. (Ed), Waste Management and Minimisation, 1, UK.
Radwan, H., Jones, E. and Minoli, D. (2008). The impact of the public and private waste sector on solid waste management practices in small Welsh hotels. Waste Management and the Environment IV, 621-630.
Radwan, H.R.I., Jones, E. and Minoli, D. (2012). Solid waste management in small hotels: a comparison of green and non-green small hotels in Wales. Journal of Sustainable Tourism, 20(4): 533-550.
Ramachandra, T. V. (2006). Management of Solid Waste. Capital Publishing Company, Centre for cological Science. Indian Institute of Science, Bangalore, India
Schott, A.B.S. and Andersson, T. (2015). Food Waste Minimization From A Life-Cycle Perspective. Journal of Environmental Management, 147, 219-226.
Sealey, K.S. and Smith, J. (2014). Recycling for small island tourism developments: Food waste composting at Sandals Emerald Bay, Exuma, Bahamas. Resources, Conservation and Recycling, 92: 25-37
Shamshiry, E., Nadi, B., BinMokhtar, M., Komoo, I., Saadiahhashim, H. and Yahaya, N. (2011). Integrated Models for Solid Waste Management in Tourism Regions: Langkawi Island,Malaysia. Hindawi Publishing Corporation Journal of Environmental and Public Health. 5 pages.
Singh N., Cranage D. and Lee S., (2014) Green Strategies for Hotels: Estimation of Recycling Benefits, International Journal of Hospitality Management, 43,:13-22.
Trung, D.M. and Kumar, S., 2005. Resource use and waste management in Vietnam hotel industry. Journal of Cleaner Production, 13: 109–116.
Wilco, W. and Lam, C.J. (2001). Environmental Accounting of Municipal Solid Waste Originating from Rooms and Restaurants in the Hong Kong Hotel Industry, Journal of Hospitality & Tourism Research, 25: 371,
Wyngaard, A.T. and Lange, R. (2013). The effectiveness of implementing eco initiatives to recycle water and food waste in selected Cape Town hotels. International Journal of Hospitality Management, 34: 309-316.
Ағылшын тіліндегі түпнұсқадан аударылған.