“Бұл заманалардың ең жақсысы еді, заманалардың ең жаманы еді; әрі парасат ғасыры еді, әрі ақымақтық ғасыры; әрі сенім дәуірі еді, әрі күдік дәуірі; Жарықтың маусымы еді, Түнектің маусымы еді; әрі үміттің көктемі, әрі үмітсіздіктің қысы еді; бәрі де бар еді, түк те жоқ еді; бәріміз не тура жұмаққа баратын едік, не мүлде қарсы жаққа – қысқасы, сол кез қазіргі уақытқа соншалықты ұқсас еді, кейбір даңғой билікті тұлғалар бұл кезеңді, жақсы ма, жаман ба, бәрібір, өзгелерімен тек “ең” деген сөз арқылы ғана салыстыруға болады деп талап ететін.”
Әрбір парадигма ауысуында бастан кешетін, кешіп жүріп те еске алуға тұрарлық сөздер – өз дәуірінің табысты әлеуметтік реформатор жазушысы Чарльз Диккенстің «Екі қала хикаясы» шығармасының алғашқы жолдары… Бұл – өмірдегі барлық қиындықтарға қарамастан өз ар-намысы мен ой-пікірі үшін күрескендердің хикаясы. Бұл романды оқыған әрбір адам міндетті түрде өз өмірінің көріністерімен жанасады.
“Алдымызда өмір сүру үшін бәрі де бар еді және алдымызда өмір сүру үшін ештеңе де жоқ еді.”
Парадигмалар өздерінің қалыптасуын уақытқа қалдырады, олар біз ойламаған, тіпті қалыптасу барысында байқай алмайтындай дәрежеде шыдамды! Жоқ пен бардың арасында, әрең сезілетін күшпен, «Насип болса» деп іске кіріседі… Қалыпты әрі қарапайым болып көрінуге тырысу – қоғамның пердесі. Қоғам өз қалыптасқан түсініктерімен ішіп-жеп, күннің ең саяси тіршілік әрекетін жалғастырып жатқанда, парадигма осы уақыт ішінде дамиды, өседі, айқындық пен объективтілікке ие болады. Қоғам мұны байқаған кезде, ол жасушалардың ең тереңіне дейін еніп үлгерген. Енді бұл парадигмаға бір ғылым және сол ғылымның негізі қажет болады.
Парадигма ауысулары аса ерекше кезеңдерде орын алады. Бұл өтпелі кезеңдер қоғам мүшелерінің жанын қатты ауыртады. Терең із қалдырады. Қоғамның ең терең қабаттарына бойлап, алдыңғы кезеңге тиесілі, қоғамда орнығып, білім қорында сақталған, өңделген немесе өңделмеген барлық деректерді жарыққа шығарады.
“Әлеуметтік дағдарыс кезінде жаппай бастан кешірілген жарақаттық оқиғалардың қоғамға және қоғамды құрайтын жеке адамдарға ететін әсері бақылаусыз деңгейде сезіле бастайды. Әлеуметтік жарақаттар – шығынмен, физикалық және психологиялық зақымдармен аяқталатын әрекеттер, шағын оқиғадан басталған үдеріске байланысты дамып, белгілі бір топқа және сол топты құрайтын жеке адамдарға әсер ететін оқиғалардың қалдырған хикаялары… Жеке адамдарда терең жара қалдыратын бұл хикаяларда оқиғалар әсерінің салдары қауымдастыққа және қауымдастықты құрайтын сенім мен болмысқа ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын терең эмоционалдық жаралар қалдырады. Жарақат үнемі өршітіліп отыратын өңірлерде қоғамдық өмір, институттар және, тиісінше, әлеуметтік мата өзінің табиғи құрылымын толығымен жоғалтады.
Қоғамның терең дағдарыс үдерісі мен оның салдары әсерінен өмірдің деректер қорына орныққан қалыпты ғылым бар парадигмадан ажырау әрекетіне көше бастайды. Қалыпты ғылым ретінде көрсетілетін «әдеттеріміз, қоғамдық қалыптасқан түсініктеріміз» жаңа кезең, төңкеріс сәті келгенше парадигмаға мықтап байланған.
Иә, енді не болды, қалыпты ғылым бар парадигмадан бас тартуға батылы барып, төңкерістің басталуына себеп болды? Бұл сұрақтың құпиясы тағы да қалыпты ғылымның өзегінде… Ал біз бұл құпияға қалай жете аламыз?
Ойлану арқылы!
(Late Latin: substance, from Greek hupostasis foundation, from huphistasthai to stand under, from hypo- + histanai to cause to stand) – Understand
Мәселенің түп-төркініне түсіп, сонда мәселенің мәнінде қалып, түсінуге тырысу арқылы. Өзгеріс үдерісінде түсірілген тереңдікте сәл аялдап, сұрай отырып, сауал қоя отырып, ойлана отырып…
“Бізге не болды?”
2020 жылдың алғашқы айларында «Жиырма жиырма» деп көңілді әзіл айтып жүргенде, наурыз айында алдымен қар демалысы сияқты бір кезеңді бастан кешіп жатырмыз деп ойласақ, сыртта көктем екенін Хыдырлез палауын қасықтай алмаған кезде ғана аңғардық. Сөйтсек, демалыстың аты қар емес екен, тегін Күн тәжін кигендерге арналған мерзімсіз карантин екен…
«Екі қала хикаясына» қысқаша қайта оралар болсақ: бұл – Француз революциясына дейінгі кезеңде Париж бен Лондонда болған оқиғаларға арналған XIX ғасыр романы. Диккенс осы екі қаланың адамдарын, тұрмыс жағдайын, махаббатын өзінің шындығымен, әлеуметтік реформаторлық көзқарасының көріністерімен әлі күнге дейін тірі роман етіп жазған.
” Иә, білемін, аз уақыт қалды. Ол келе жатыр. Қазір жолда. Мен оны сезе аламын. Ешқашан тоқтамайды. Кейін де шегінбейді. Үнемі алға жылжиды. Мына өзіміз өмір сүріп жатқан әлемге қарашы. Бәрі өзгеріссіз қала береді деп ойлайсың ба? Бұл шынымен де өте күлкілі.” «Екі қала хикаясы», Ч. Диккенс. Қоғамдық өмір үнемі даму, өзгеру, түрлену үстінде болады. Кез келген даму екі бағытты үдеріс болса, онда ілгерілеу, яғни бастапқы нүктеден алға қарай, ең түбінен биікке қарай, қарапайым түсініктіліктен күрделірек, кемелірек, дамыған, жаңа әрі жақсырақ өзгеріске қарай жылжитын даму болуы тиіс… Құрттың көбелекке айналуы секілді.
Иә, енді бізге не болды?
– Желілік қоғамға айналдық па?
“Connecting People”
Ал бізге тағы не болмақ?
– Ақпараттық білім қоғамы
“We will be connected more”
Кілт сөздер: Нурфер Терджан Парадигма Ч. Диккенс Big Data