TANSEL TERCAN
(Doktora Öğrencisi, L.N. Gumilyov Avrasya Millî Üniversitesi, Kazakistan & Rixos President Astana, Genel Müdür, tansel.tercan@rixos.com)
Özet.
Sanayileşme süreci, yeni nesil bilgi ve iletişim teknolojileriyle birlikte dördüncü kez evrilmeye başlamıştır. Turizm endüstrisi yeniliklere ve yeni teknolojilere hızla uyum sağlayan dinamik bir endüstri olduğundan, Endüstri 4.0 teknolojileri turizm endüstrisinde hızla uygulanmaya başlamıştır. Bu nedenle otel işletmeleri de Nesnelerin İnterneti, yakın alan iletişimi, küresel konumlandırma sistemleri, beacon, sensörler ve mobil uygulamalar gibi Endüstri 4.0 teknolojilerinden etkilenmeye başlamıştır. Endüstri 4.0 çağının merkezinde, robotları yöneten robotlar gibi ileri teknolojik gelişmeler yer almaktadır. Akıllı turizm, akıllı otel, akıllı rehberlik gibi kavramlar Endüstri 4.0 ile birlikte ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, otel sektöründe Endüstri 4.0 teknolojilerinin nasıl uygulanacağı ve otellerin hızla gelişen teknolojilere nasıl entegre edileceği konusunda çok sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Özellikle otellerin en önemli unsurlarından biri olan atık yönetiminde, yeni nesil teknolojilerin atık azaltımında kullanımına ilişkin neredeyse hiç çalışma yapılmamıştır. Bu nedenle çalışmanın amacı, otel işletmelerinde akıllı atık yönetimini geliştirmek üzere yeni nesil teknolojilerin mutfak, restoran, ön büro vb. alanlardaki potansiyel kullanım alanlarını belirlemek ve otel sektörüne önerilerde bulunmaktır.
Anahtar Kelimeler. Endüstri 4.0, Akıllı Atık Yönetimi, Otel İşletmeleri
GİRİŞ
Sanayi devriminden bu yana bilgisayarlar insan yaşamında önemli bir yer tutmaya başlamış ve insan yaşamının neredeyse vazgeçilmezi hâline gelmiştir. İnsanlar, yaşamlarını ve işlerini kolaylaştırmak için sıklıkla bilgisayar kullanmaktadır. Günümüzde, Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin (BİT) gelişmesiyle tetiklenen dördüncü sanayi devrimi yaşanmaktadır. Endüstri 4.0, teknoloji tabanlı ve siber-fiziksel sistemlerin akıllı otomasyonudur. Endüstri 4.0 terimi ilk kez 2011 yılında Hannover fuarında kullanılmıştır [20]. İnsan-bilgisayar etkileşimi, bilgisayar teknolojilerini geliştirmeyen veya kullanmayanların yaşamında işten çıkarılma gibi olumsuz etkiler doğurabilse de, insan-bilgisayar etkileşimi robotların geliştirilmesi ve kullanılmasıyla devam etmektedir [24].
Robotlaşma, Nesnelerin İnterneti, yapay zekâ, sensörler, bilişsel teknolojiler, nanoteknoloji, İnternet hizmetleri, kuantum bilişim, giyilebilir teknolojiler, artırılmış gerçeklik, akıllı sinyalizasyon, akıllı robotlar, büyük veri, 3D ve akıllı ağ teknolojileri, Endüstri 4.0 olarak adlandırılan dördüncü sanayi devrimine yol açmaktadır. Endüstri 4.0 teknolojileri, iş yapma, iletişim ve eğitim alanlarında hızla kullanılarak iş ortamlarını ve yaşam tarzlarını değiştirmeye başlamıştır.
Günümüzde robotlar, otel departmanlarında müşterilere hizmet vermek ve çalışanlara görevlerinde yardımcı olmak için kullanılabilmektedir [10]. Turizm endüstrisi teknolojik gelişmelere hızla uyum sağlamakta ve bunları kullanmaktadır. Dolayısıyla turizm endüstrisi İnternet’i en üst düzeyde kullanabilmektedir. Örneğin ziyaretçi bilgileri, ziyaretçi ihtiyaçları, ziyaretçilerin e-posta adresleri ve telefonları turizm endüstrisi tarafından saklanmaktadır.
Buna ek olarak, turizm endüstrisinde faaliyet gösteren işletmeler sosyal medya hesapları aracılığıyla sektöre ilişkin bilgi toplayabilmektedir. Bu da büyük miktarda veri anlamına gelmektedir. Turizm endüstrisinin büyük verisi tanıtım, pazarlama, rekabet ve trendleri takip etme amacıyla kullanılabilir [25]. Bu büyük veri restoranda, mutfakta ve ön büroda toplanabilir ve atık yönetimi amacıyla kullanılabilir. Operasyonel verimlilik ve atık azaltımı, otellerde akıllı atık yönetim sisteminin en yenilikçi iki işlevidir. Bu nedenle oteller, operasyonel verimliliği artırmak ve atığı azaltmak için yeni nesil teknolojileri kullanmalıdır. Bu çalışmanın amacı, yeni nesil teknolojilerin otellerin mutfak, restoran ve ön büro departmanlarındaki potansiyel kullanım alanlarını belirlemektir. Bu amaç doğrultusunda yöneticilere önerilerde bulunulmuştur.
ENDÜSTRİ 4.0 VE AKILLI TURİZM
Sanayileşme terimi genel olarak insan gücünün yerini makinelerin alması sürecini ifade eder [16]. Fosil yakıtlar sanayileşme sürecinde özel bir rol oynamıştır. Fosil yakıtlar Birinci (kömür) ve İkinci Sanayi Devrimi’nde (petrol) muazzam bir verimlilik sağlamış; ulaşım, üretim ve tüketim açısından teknolojik ve ekonomik koşulları değiştirmiştir [11]. Birinci Sanayi Devrimi, 18. yüzyılın son çeyreğinde İngiltere’de gerçekleşmiştir. Buhar makinesinin icadı ve el emeğinin ikame edilmesi, daha sermaye yoğun üretim yöntemlerine geçişi tetiklemiştir. İkinci Sanayi Devrimi, 1860’lı ve 1890’lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nde gelişmiştir [14]. Bu kez iş alanları imalattan hizmetlere kaymaya başlamıştır [1]. Üçüncü Sanayi Devrimi, İnternet teknolojisinin yenilenebilir enerjiyle bütünleşmesidir [19]. Üçüncü Sanayi Devrimi, uyarlanabilir hizmetlere ve dijital üretime odaklanmıştır. Üçüncü Sanayi Devrimi, kitlesel kişiselleştirmede (özellikle hizmetlerin ve imal edilmiş malların bütünleştirilmesinde) verimliliği artırmayı ve aylarca çalışabilen, çoğunlukla beyin gücüne bağlı bilgisayar ve iletişim teknolojilerini kullanmayı amaçlamıştır [23]. Dördüncü Sanayi Devrimi (Endüstri 4.0), iletişim kurabilen, büyük veriyi analiz edip kullanabilen dijital bir işletme yaratmak üzere akıllı dijital teknolojileri ve ileri üretim ve operasyon tekniklerini bir araya getiren, fiziksel dünyaya daha akıllı eylemler kazandıran yeni bir sanayi devrimidir [5].
‘Akıllı’ terimi literatüre Endüstri 4.0 ile girmiştir. Akıllılık; daha iyi operasyonel kararlar almak için gerçek zamanlı ve gerçek dünya verilerinin kullanımı, veri entegrasyonu, veri paylaşımı ve karmaşık analitik modelleme, optimizasyon ve görselleştirmenin kullanımı olarak kavramsallaştırılmıştır [9]. Akıllı turizm sistemindeki teknolojiler, ziyaretçilere ve hizmet sağlayıcılara doğru bilgi, daha iyi karar desteği, daha fazla hareketlilik ve nihayetinde daha kaliteli turizm deneyimleri sunan bilgi sistemlerinin bileşenleridir [22]. İnternet teknolojisi ve yeni nesil teknolojiler, akıllı turizm endüstrisinin gelişmesine yardımcı olmuştur [13]. Son zamanlarda büyük verinin ve artırılmış gerçeklik teknolojisinin akıllı turizm için kullanılması yönünde büyük çaba sarf edilmektedir. Büyük veri analizi, ziyaretçilerin karar vermesini desteklemek, turizm marka stratejileri geliştirmek ve ziyaretçi katılımını desteklemek için kullanılmaktadır [6].
Akıllı turizm kavramı, IBM tarafından 2008 yılında önerilen ve daha sonra akıllı şehirlerin gelişmesiyle birlikte geliştirilen ‘akıllı gezegen’ teriminden türemiştir. Akıllı turizmin üç ana bileşeni vardır. Bu unsurlar akıllı deneyim, akıllı iş ekosistemi ve akıllı destinasyondur [8]. Akıllı turizm, yeni nesil bilgi ve iletişim teknolojilerine dayalı bir kamu reformu olarak tanımlanmış; ziyaretçilere kişiselleştirilmiş, yüksek kaliteli ve tatmin edici hizmetler sunmanın yanı sıra turizm ve toplumsal kaynaklar için sürdürülebilirlik sağlamayı amaçladığı vurgulanmıştır [31]. Akıllı turizmin gelişmesine ek olarak, bilgi ve iletişim
teknolojileri kavramsallaştırmanın anahtarı olarak görülebilir. Akıllı turizm; değer yaratmaya, platform oluşturmaya ve kişisel ve yaygın bilgi hizmetlerine yoğunlaşmaktadır [8].
ENDÜSTRİ 4.0 VE AKILLI OTELLER
Akıllı turizmin geliştirilmesi için akıllı otel yönetim sistemi [26], akıllı bilet (kart) sistemi [4], akıllı uzaktan video izleme sistemi, akıllı tur rehberi sistemi [30] ve akıllı seyahat acentesi sistemi gibi Nesnelerin İnterneti teknolojileri kullanılmaktadır [8]. Nesnelerin İnterneti ve otelin içine / çevresine yerleştirilen sensörler; tesislerin müsaitlik durumu, turistin konumu, hava durumu, yol koşulları ve havalimanı trafiği gibi önemli miktarda iç ve dış veri toplayabilir. Bu bilgiler turistlerin deneyimini doğrudan etkilemese de turistlerin genel izlenimini ve memnuniyetini etkilemektedir [12]. Tablo 1, bir otelde Nesnelerin İnterneti için alan önerilerini göstermektedir.
| Alan | Teknoloji / Sensör | Özellikler |
| Otel İçi | ||
| Odalar | Hareket Sensörü
Ses Sensörü Sıcaklık Sensörü Kapı Kilitleme Giyilebilir Sensör |
Turist odasında hareketlere bağlı enerji yönetim sistemi ve aydınlatma
Perde, aydınlatma ve oda sıcaklığı gibi araçların sesle kontrolü Konforlu bir ortam için sıcaklık kontrol sistemi Kapıların mobil uygulamalar aracılığıyla açılıp kapatılması Özellikle fitness salonlarında turistlerin sağlık durumunun belirlenmesi |
| Restoran / Lobi | Konum Sensörü Konum Beacon’ı |
Turistin konumunun belirlenmesi Belirlenen turiste ‘hoş geldiniz’ mesajı iletilmesi |
| Otel Tesisleri | Müsaitlik Beacon’ı | Otel misafirlerine müsaitlik mesajı gönderilmesi |
| Depo | Envanter Etiketi | Envanter konumunun takibi, son kullanma tarihinin ve stok seviyesinin belirlenmesi |
| Otel Dışı | ||
| Bina | Sıcaklık Sensörü
Işık Sensörü |
Binanın iç sıcaklığına göre kontrol sağlanarak enerji verimliliğinin temin edilmesi
Gün ışığını ölçerek aydınlatmayı ayarlama sistemi |
| Yol | Trafik Sensörü | Otopark ve trafik kontrolü |
| Sosyal Ağ | İçerik Sensörü | Otelin sosyal ağlarını izleyen ve yöneticilere geri bildirim sağlayan sosyal ağ sistemi |
Ok ve diğerleri [15], misafirlerin oda bilgilerinin ve dijital anahtarının, rezervasyonun doğrudan oda uygulaması (app) üzerinden yapıldığı anda akıllı cihaza gönderildiği bir model önermiştir. Böylece ziyaretçiler varışta giriş işlemi için beklemek zorunda kalmaz; doğrudan kendilerine ayrılan odaya gidip kapılarını kendi mobil cihazlarıyla açabilirler. Akıllı telefon, odada aydınlatma, ısıtma ve TV gibi belirli özellikleri kontrol etmek için de kullanılabilir. Londra’da Covent Garden’daki HUB oteli, akıllı konaklamanın ilk örneklerinden biridir. Rezervasyon sürecinden itibaren giriş işlemi, odaya erişim, oda servisi ve oda ortamı / deneyimi (TV, sıcaklık, aydınlatma vb.) üzerindeki fiziksel kontrol, indirilebilir HUB uygulaması aracılığıyla sağlanmaktadır. Uygulama ayrıca yakındaki ilgi çekici noktalar hakkında bilgi vermektedir. Yakın zamanda hayata geçen bu yeni konsept başarılı olmuş ve Endüstri 4.0 teknolojilerini kullanma potansiyelinin önemini kanıtlamıştır. Bu akıllı turizm uygulaması, teknoloji fobisi olan bazı ziyaretçilerce ve turist ile personel arasındaki fiziksel temasın azalması nedeniyle olumsuz görülebilse de ziyaretçilere tam kontrol sağlamaktadır [17].
Otel yöneticileri, teknolojileri kullanarak operasyonlara harcanan zamanı ve insan gücünü azaltırken [27] hizmet kalitesini artırmayı beklemektedir [2]. Öte yandan otel misafirleri, en iyi oda fiyatını [28] daha hızlı ve etkili biçimde aramak istemektedir [21]. Ancak siyasi, ekonomik, sosyal ve teknik çevredeki dinamik değişimler nedeniyle yalnızca işletme içi veriler doğru tahmin ve fiyatlandırma stratejileri sağlayamamaktadır. Etkili gelir yönetimi ve doğru gelir tahmini hem işletme dışı verileri hem de büyük veriyi gerektirir [18]. Akıllı bir ağ, sensörler ve işaretlemeler olmadan başarısız olur. Dâhilî sensör teknolojileri, otel yöneticilerinin otelin içinde ve dışında süregelen operasyonel faaliyetleri izlemesine yardımcı olabilir [29]. Akıllı otel ağı sayesinde gelir yönetimi faaliyetleri büyük veriyle desteklenebilir ve böylece tahminlerin doğruluğu artırılabilir [7].
AKILLI ATIK YÖNETİMİNDE YENİ NESİL TEKNOLOJİLERİN KULLANIM ALANLARI
Otel işletmelerinde uygulanan atık yönetiminin temel önceliği önleme, ardından azaltma ve değerlendirme faaliyetlerinin gerçekleştirilmesidir. Otel işletmeleri açısından atığı azaltmak, depolama alanlarını ve maliyeti optimize etmek için atıkların değerlendirilmesi özellikle önemlidir. Bu nedenle atıklara ilişkin akıllı yönetim önerileri de departmanlar bazında ele alınmaktadır. Çalışma kapsamında NFC, GPS, Beacon, yeni nesil Bluetooth Beacon, akıllı uygulamalar (app), yapay zekâ, Nesnelerin İnterneti, sanal gerçeklik, artırılmış gerçeklik, büyük veri, 3D yazıcılar ve robotlaşma ile ilgili kullanım alanları incelenmiştir. Bu kapsamda belirlenen akıllı atık yönetimi uygulamaları şunlardır;
- Nesnelerin İnterneti teknolojisi kullanılarak, otel işletmesinde gıdanın istenen oranda depolanması, gıdanın izlenmesiyle bozulmanın önlenmesi veya geri dönüştürülebilecek atıkların belirlenmesi gibi, satın alma ve mutfak departmanlarına yönelik pek çok yenilikçi uygulama geliştirilebilir.
- Geleneksel atık yönetim sistemlerinden farklı olarak akıllı atık yönetim sistemleriyle, daha rasyonel kararlar sayesinde verimlilik sağlanır. Otel mutfağı ve depolama açısından, akıllı buzdolaplarının veya diğer cihazların akıllı atık yönetim sistemlerinin bir parçası hâline getirilmesi mümkün olabilir,
- Otel yönetiminin kullandığı diğer akıllı ürünlerin entegrasyonuyla uyarı sistemleri, yapay zekâ ve geri dönüştürülebilir atıkların geri dönüşümü gibi pek çok yenilikçi uygulama hayata geçirilebilir.
- Otelin bahçelerinde ve yeşil alanlarında su israfını önlemeye yönelik akıllı sensörler toprağın nem oranını belirleyebilir. Böylece bitkilere tam zamanında yeterli miktarda su verilebilir. Böylelikle bitki ve su kayıpları önlenebilir,
- Yaş, uyruk, cinsiyet gibi misafir verileri toplanarak büyük veri oluşturulabilir ve rezervasyonlar doğrultusunda algoritmalar aracılığıyla yiyecek ve içecek tüketimi belirlenebilir. Çünkü toplanan bu büyük veriyle analizler yapılabilir ve yeme içme tercihleri önceden belirlenebilir. Misafirlerin demografik özelliklere göre tüketim tercihleri büyük veriyle belirlendiğinde, gıda atıkları daha akıllıca azaltılabilir. Benzer şekilde bu büyük veriyle misafirlerin barlardaki tercihleri belirlenebilir ve barlardaki atıklar azaltılabilir,
- Otel için geliştirilecek bir uygulamayla, belirli saatlerde beacon üzerinden misafirlere iletilen mesajlar aracılığıyla misafirler otel içinde yönlendirilebilir. Böylece yoğun saatlerdeki yoğunluk azaltılabilir.
- Açık büfelerde yemek kaplarının doluluk oranını ölçen sensörler ile mutfak departmanı arasında dijital iletişim sağlanarak büfelerde aynı ürünlerin fazladan sunulması önlenebilir. Benzer şekilde, Nesnelerin İnterneti ile büfedeki yemek kaplarının sıcaklığını izleyen ve ısıtma ile soğutmayı otomatik olarak devreye sokan akıllı sistemler sayesinde otel büfesinde kalan yiyeceklerin saklama süresi uzatılabilir.
- Gün içinde büfelerde hangi yiyecek türlerinin atık olarak ayrıldığına ilişkin veriler toplanarak bu büyük veri algoritmalarla analiz edilebilir ve sonraki yıllarda gıda atıkları azaltılabilir,
- Mutfakta gıdanın hazırlanması, pişirilmesi, servise hazırlanması ve bertarafına ilişkin veriler toplanmalıdır. Çünkü elde edilen büyük veriyle bu atıkların kontrolü ve azaltılması sağlanabilir. Toplanan bu büyük veri ve algoritmalar yardımıyla, atık azaltımı sağlamak üzere mutfak departmanı için yapay zekâ tarafından otomatik menüler oluşturulabilir. Böylece gıda hazırlama ve pişirme sırasında da atık azaltımı sağlanabilir.
- Mutfakta, gıda depolama alanlarında ve büfe alanlarında sensörler nem ve sıcaklığı ölçebilir ve gerektiğinde sistemler Nesnelerin İnterneti ile devreye sokulabilir. Böylece nem ve sıcaklık gibi ortam koşullarından kaynaklanan gıda atığı azaltılabilir,
- Otelin ana çöp ve atık depolama alanlarının ağırlık ve iç sıcaklık bilgileri sensörlerle izlenerek değerler merkezî sunucuya iletilebilir ve atık toplama zamanı Nesnelerin İnterneti aracılığıyla belirlenebilir. Yeni nesil teknolojilerle toplayıcı firmalara doğrudan mesaj göndermek mümkündür. Bu sayede otel işletmesinde maliyetler düşürülebilir ve verimlilik sağlanabilir. Genel atık ve atık toplama alanına yerleştirilebilecek ultrasonik seviye sensörleriyle ilgili departmanlara otomatik uyarı mesajları iletilebilir,
- Nesnelerin İnterneti yazılımı ve güneş enerjisiyle çalışan atık sıkıştırma kutuları, otel içindeki misafir kullanım alanlarına yerleştirilebilir,
- Mutfak, restoran ve barlarda kullanılan atık kutuları için Nesnelerin İnterneti teknolojisiyle otomatik atık sıkıştırma gerçekleştirilebilir,
- Otel odalarındaki akıllı televizyonlar, çocuklara ‘atık ayırıcı’ gibi oyunlar sunarak çocukların atık ve geri dönüşüm eğitimine katkıda bulunabilir. Çocuklara geri dönüşüm eğitimini eğlenceli bir formatta sunan uygulamalara otelin çeşitli alanlarında yer verilebilir,
- Kat hizmetleri, çamaşırların ve genel kullanım alanlarının temizliğinden sorumludur ve otelde önemli miktarda enerji, su ve temizlik kimyasalı kullanmaktadır. Kat hizmetlerinin atıklarla ilgili faaliyetleri öncelikle enerji ve su tasarrufunu, ardından atıkların toplanmasını, ayrıştırılmasını ve odalardan kat ofisine götürülmesini kapsar. Otelde kullanılan çarşaf ve havlu gibi tekstil malzemelerinin kullanımı Nesnelerin İnterneti, büyük veri ve yapay zekâ teknolojileri aracılığıyla izlenerek maliyetler düşürülebilir,
- Otelde kullanılan araçların akü ve elektrik enerji durumu sensörlerle ölçülebilir ve Nesnelerin İnterneti teknolojisiyle teknik departmana otomatik olarak bildirilebilir.
SONUÇ
1800’lü yıllarda ortaya çıkan sanayi devrimi, yıllar içinde gelişen yeni teknolojiler ve yeniliklerle üç kez evrilmiştir. İlk devrimler öncelikle savaşlar için geliştirilmiş olsa da zamanla her endüstride uygulama alanı bulmuştur. Bununla birlikte Endüstri 4.0 ve yeni nesil teknolojiler tüm sektörleri doğrudan etkilemiştir ve teknoloji artık rekabet avantajının anahtarıdır. Turizm endüstrisi de teknolojiden hızla etkilenen ve yeni teknolojileri hızla benimseyen bir endüstridir. Bu nedenle Endüstri 4.0 teknolojileri turizm işletmelerinde kullanılmaya başlamıştır. Otel işletmeleri bu teknolojilere uyum sağlamaya başlamıştır. Otel işletmelerinde yeni nesil teknolojileri kullanmanın hedefleri arasında verimliliği artırmak, misafir memnuniyetini artırmak ve maliyetleri düşürmek yer almaktadır. Bu çalışmada, yeni nesil teknolojilerin otel işletmelerindeki potansiyel kullanım alanları özellikle atık yönetimi kapsamında belirlenmiştir.
Turizm, teknolojik gelişmelerden hızla etkilenen bir sektör olduğundan, otel işletmeleri Endüstri 4.0 ile gelişen yeni nesil teknolojilere uyum sağlamalıdır. Özellikle Z kuşağı turizm hareketine yoğun biçimde katıldığı için, yeni nesil teknolojilere uyum sağlamak rekabet avantajı açısından önemlidir. Oteller, atık yönetimi bağlamında büyük veri ve Nesnelerin İnterneti teknolojilerini kullanabilir. Örneğin, büyük veri ile misafirlerin demografik özellikleri ve büfe atığı miktarı arasında yapay zekâyla kurulacak bir sistem, gıda atığı oranını azaltma potansiyeline sahiptir. Mutfak departmanında toplanan büyük veri ve algoritmalar yardımıyla, atık azaltımı sağlamak üzere yapay zekâ tarafından otomatik menüler oluşturulabilir. Böylece gıda hazırlama ve pişirme sırasında da atık azaltımı sağlanabilir. Sensörler mutfakta, gıda depolama alanlarında ve büfe alanlarında nem ve sıcaklığı ölçebilir ve gerektiğinde sistemler Nesnelerin İnterneti ile devreye sokulabilir.
Çalışma literatür taramasına dayanmaktadır. Yeni nesil teknolojilerin atık yönetiminde nasıl kullanılabileceğini ortaya koymak için otel yöneticileri ve departman müdürleriyle derinlemesine görüşmeler yapılarak ayrıntılı bir çalışma gerçekleştirilebilir.
KAYNAKÇA
[1] Blinder, A. S. (2006). “Offshoring: The Next Industrial Revolution?”. Foreign Affairs, 85(2): 113-128.
[2] Buhalis, D. and Law, R. (2008). Progress in Information Technology and Tourism Management: 20 years on and 10 years after the Internet – the state of eTourism Research. Tourism Management, 29(4): 609-623.
[3] Buhalis, D. and Leung, R. (2018). Smart Hospitality Interconnectivity and Interoperability towards an Ecosystem. International Journal of Hospitality Management, 71: 41-50.
[4] Çelik, P., Yüzbaşıoğlu, N. and Topsakal, Y. (2018). Yeni Nesil Turist Kartları: Antalya Destinasyonu Turist Kartı Önerisi. Uluslararası Antalya Kongresi, 1-3 Mart, Antalya, 1321-1333.
[5] Cotteler, M. and Sniderman, B. (2017). Forces of Change: Industry 4.0. New York: Deloitte Touche Tohmatsu Limited.
[6] Del Vecchio, P., Mele, G., Ndou, V. and Secundo, G. (2018). Creating Value from Social Big Data: Implications for Smart Tourism Destinations. Information Processing Management, 54: 847-860.
[7] El Haddad, R. (2015). Exploration of Revenue Management Practices – Case of an Upscale Budget Hotel Chain. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 27(8): 1791-1813
[8] Gretzel, U. (2011). Intelligent Systems in Tourism: A Social Science Perspective. Annals of Tourism Research, 38(3): 757-779.
[9] Harrison, C., Eckman, B., Hamilton, R., Hartswick, P., Kalagnanam, J., Paraszczak, J. and Williams, P. (2010). Foundations for Smarter Cities. IBM Journal of Research and Development, 54(4): 1-16.
[10] Ivanov, S., Webster, C and Berezina, K. (2017). Adoption of Robots and Service Automation by Tourism and Hospitality Companies. Revista Turismo & Desenvolvimento, 27/28, 1501-1517.
[11] Janicke, M. and Jacob, K. (2009). A Third Industrial Revolution? Solutions to the Crisis of Resource-intensive Growth. Environmental Policy Research Centre, Freie Universitat, Berlin.
[12] Jin, J., Gubbi, J., Marusic, S. and Palaniswami, M. (2014). An Information Framework for Creating a Smart City through Internet of Things. IEEE Internet Things Journal, 1(2): 112-121.
[13] Kim, D. and Kim, S. (2017). The Role of Mobile Technology in Tourism: Patents, Articles, News, and Mobile Tour App Reviews. Sustainability, 9(11): 2082.
[14] Leighton, D.S.R. (1970). The Internationalization of American Business. The Third Industrial Revolution. Journal of Marketing, 34(3): 3-6.
[15] Ok, K., Aydın, M.N., Coşkun, V. and Özdenizci, B. (2010). Exploring Underlying Values of NFC Applications. The 3rd International Conference on Information and Financial Engineering (pp. 290-294). IACSIT Press, Singapore.
[16] Outman, J.L. and Outman, E.M. (2003). Industrial Revolution: Almanac. Thomson Learning, Farmington Hills.
[17] Premier Inn (2014). Hotels, Hub by Premier Inn, Hotel. https://www.premierinn. com/gb/en/hub.html, (28.05.2019).
[18] Ramos, C., Correia, M., Rodrigues, J., Martins, D. and Serra, F. (2015). Big Data Warehouse Framework for Smart Revenue Management. (Ed.). Mastorakis, N. and Corbi, I. Advences in Environmental Science and Energy Planning (pp. 13-22). Spain: WSEAS Press.
[19] Rifkin, J. (2011). The Third Industrial Revolution: How Lateral Power is Transforming Energy, the Economy, and the World. Palgrave Macmillan, New York.
[20] Rojko, A. (2017). Industry 4.0 Concept: Background and Overview. International Journal of Interactive Mobile Technologies, 11(5): 77-90.
[21] Seric, M. and Gil-Saura, I. (2012). ICT, IMC, and Brand Equity in High Quality Hotels of Dalmatia: An Analysis from Guest Perceptions. Journal of Hospitality Marketing Management, 21(8): 821-851.
[22] Sigala, M. and Chalkiti, K. (2014). Investigating the Exploitation of Web 2.0 for Knowledge Management in the Greek Tourism Industry: An Utilisation–Importance Analysis. Computers in Human Behavior, 30: 800-812.
[23] Tien, J.M. (2012). The Next Industrial Revolution: Integrated Services and Goods. Journal of Systems Science and Systems Engineering, 21(3): 257-296.
[24] Topsakal, Y. (2019a). İnsan-bilgisayar Etkileşimi ve Robotlar. İçöz, O and Uysal M. (Ed.). Turizm Ansiklopedisi Türkiye (s. 236). Ankara: Detay Yayıncılık.
[25] Topsakal, Y. (2019b). Büyük Veri ve Turizm. İçöz, O and Uysal M. (Ed.). Turizm Ansiklopedisi Türkiye (s. 66). Ankara: Detay Yayıncılık.
[26] Topsakal, Y., Yüzbaşıoğlu, N. and Bahar, M. (2018). Endüstri 4.0 Çağında ‘Akıllı’ Olma Yolunda Oteller İçin Öneriler. 2. Uluslararası Turizmin Geleceği Kongresi, 27-29 Eylül, Mersin, 252-256.
[27] Tuominen, P. and Ascencao, M. (2016). The Hotel of Tomorrow a Service Design Approach. Journal of Vacation Marketing, 22(3): 279-292.
[28] Xiang, Z. and Gretzel, U. (2010). Role of Social Media in Online Travel Information Search. Tourism Management, 31(2): 179-188.
[29] Yick, J., Mukherjee, B. and Ghosal, D. (2008). Wireless Sensor Network Survey. Computer Networks, 52(12): 2292-2330.
[30] Yüzbaşıoğlu, N., Çelik, P., Topsakal, Y. and Bahar, M. (2018). Endüstri 4.0 ve Akıllı Turizm: Antalya Destinasyonu Akıllı Turist Rehberi Uygulama Geliştirilmesi. Innovation and Global Issues in Social Sciences III, 26-29 Nisan, Antalya, s. 707-718.
[31] Zhang, L., Li, N. and Liu, M. (2012). On the Basic Concept of Smarter Tourism and its Theoretical System. Tourism Tribune, 27(5): 66-73.
İngilizce aslından çevrilmiştir.