Зонгулдактың Килимли ауданынан бүкіл Түркияға: өркениет пен жауапкершілік туралы сауал
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Бір елдің жер астындағы байлығы жер бетіндегі адам өмірінен қымбат бола бастағанда, тек тау-кен ісін ғана емес, сол қоғамның даму туралы түсінігін де сұрақ астына алу қажет.
Жер астында қараңғылық бар. Алайда адамның ең үлкен қараңғылығы жарық жоқ жерде емес, өзі білетін қауіпке көз жұмған жерде басталады.
2026 жылғы 23 қазанда Зонгулдак провинциясы Килимли ауданына қарасты Гелик кентінде болған кен газы (метан) жарылысында 3 кеншіміз қаза тауып, 5 кеншіміз жарақат алды. Жараланғандардың екеуінің жағдайы ауыр екені хабарланды. Олар енді жай ғана жаңалық ішінде аталатын есімдер емес; бұл — қоғамды еңбек өміріне, өндіріс әдебіне және адам өміріне беретін құнын қайта ой елегінен өткізуге мәжбүрлеуге тиіс үш бөлек өмір тарихы.
Тағы да жердің жүздеген метр тереңдігінде басталған оқиға жер бетінде жауабын күткен сұрақтар қалдырды.
Неге?
Бұл сұрақ тек жарылысты тудырған физикалық факторды анықтау үшін ғана қойылмауы керек. Өйткені метан газының неге жарылғанын түсіндіру — бір мәселе; ал адамдардың неге сол жарылыстың ортасында қалғанын түсіну — мүлдем басқа мәселе.
Біріншісі — инженерияның, екіншісі — инженериямен бірге басқарудың, құқықтың, экономиканың, әлеуметтанудың және, түптеп келгенде, қоғамдық ар-ожданның мәселесі.
Әрі Түркия енді бұл екі сұраққа оларды бір-бірінен бөлмей жауап беруі тиіс.
Кен газы: табиғаттың қаупі ме, әлде адам басқара алмаған тәуекел ме?
Кен газы — жерасты көмір шахталарында бөлініп шығатын метан газының ауамен түзетін жанғыш әрі жарылғыш қоспасы.
Метанның түсі де, иісі де жоқ. Ол көмір қабаттарында және оларды қоршаған тау жыныстарында болуы мүмкін. Тау-кен жұмыстары барысында ол босап шығып, шахта ауасына араласады. Ауадағы метан мөлшері шамамен 5–15 пайызға жеткенде және тиісті тұтану көзі болғанда жарылыс орын алуы мүмкін. Бұл тұтану көзі электр доғасы, механикалық ұшқын, қызған бет немесе қолайлы жағдайда пайдаланылатын басқа да энергия көзі болуы ықтимал.
Алайда мұнда маңызды бір ғылыми айырмашылық бар.
Метанның болуы — табиғи геологиялық құбылыс. Ал метанның өлімге әкелетін жарылыс қаупіне айналуы — техникалық және институционалдық шаралармен басқарылуға тиіс үдеріс. Бүгінде тау-кен инженериясы метанның қандай жағдайда жиналатынын, оны қандай әдістермен шығару керегін және қауіпті шоғырларды қалай анықтауға болатынын біледі.
Тиісті желдету, газды үздіксіз өлшеу, автоматты дабыл және электр қуатын ажырату жүйелері, метанды дегазациялау, жарылысқа төзімді жабдықтар және қауіпсіз өндірісті жоспарлау — осы білім қорының іс жүзіндегі қолданыстары.
Шынында да, Түркия Тау-кен инженерлері палатасы (TMMOB) Килимлидегі жарылыстан кейін жасаған мәлімдемесінде метан жарылысы қаупін ғылыми және техникалық әдістермен бақылауға алуға болатынын атап өтті.
Олай болса, негізгі сұрағымыз өзгереді: егер қауіптің қалай пайда болатынын білсек және оның алдын алатын технологияларға да ие болсақ, неге әлі күнге дейін сол қасіреттерді қайта бастан кешіріп жүрміз?
Бұл сұрақтың жауабын тек шахталардың тереңінен іздеуге болмайды. Кейде жауап өндіріс кестесінде, кейінге қалдырылған техникалық қызмет көрсету шешімінде, назарға алынбаған тәуекел туралы хабарламада немесе жұмысшының қарсылық білдіруге батылы жетпейтін еңбек тәртібінде жасырынып жатуы мүмкін. Бұлар — Килимлиде орын алғаны дәлелденген немқұрайлылықтар емес. Бірақ әрбір шахтадағы апатты тергеу кезінде зерттелуге тиіс ықтималдықтар.
Килимли бізге қойып отырған басты сұрақ
Килимлидегі жарылыстан кейін Зонгулдак бас прокуратурасы тергеу бастады; сарапшылар алқасы құрылды. Кәсіпорын иесі мен еңбек қауіпсіздігі жөніндегі маманды ұстау туралы шешім шығарылды. Оқиғаның нақты техникалық себептері мен, егер бар болса, жауапкершілік жалғасып жатқан сот және әкімшілік тексерулер арқылы анықталады.
Бұл үдерісте асығыс үкім шығарудан аулақ болу — әділдіктің талабы.
Алайда тергеудің аяқталуын күту тау-кен жүйесінің құрылымдық мәселелерін талқылауды кейінге қалдыру дегенді білдірмеуі керек.
Килимли бізді мына сұрақты қоюға итермелеуі тиіс: шахтада өндіріс басталмас бұрын барлық тәуекелдер ғылыми әдістермен бағаланады ма?
Газ өлшеу жүйелері тек нормативтік талап етілетін жабдық ретінде ғана тұр ма, әлде қажет болғанда өндірісті тоқтата алатын нақты қауіпсіздік тетігі ретінде жұмыс істей ме?
Жұмысшы қауіп көргенде жұмысынан айырылып қалу қорқынышынсыз жұмысты тоқтату құқығын пайдалана ала ма?
Қадағалау тек белгілі бір күндері жүргізілетін тексеріс пе, әлде шахтаның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі ме?
Әрі, бәлкім, ең маңыздысы:
Кәсіпорынның табысы ол өндірген көмірдің тоннасымен өлшене ме, әлде әр ауысымның соңында үйіне аман-сау оралған адамдардың барлығымен бе? Өйткені шахтадағы нағыз тиімділік — адам өмірін үнемдеу есебінен қол жеткізілген өндіріс өсімі емес.
Нағыз тиімділік — қауіпсіз өндірісті тұрақты етіп орнықтыру.
Сомадан Амасраға дейін: қайталана беретін қасірет жады
Түркияның тау-кен тарихы тек жерасты ресурстарын өндіру тарихы емес. Ол сонымен қатар ұлан-асыр еңбектің, ынтымақтың, техникалық прогрестің және ауыр шығындардың тарихы.
1992 жыл — Козлу, 2014 жыл — Сома, 2022 жыл — Амасра…
Әртүрлі кезеңдер, әртүрлі кәсіпорындар, әртүрлі техникалық жағдайлар және оқиғалардың әртүрлі тізбегі. Осы апаттардың бәрін бір ғана себепке тели салу ғылыми тұрғыдан дұрыс емес.
Алайда олардың бәрі бізге ортақ әрі еш өзгермейтін бір пікірталасты еске салады:
Қоғам басынан өткен апатты есте сақтаумен ғана шектеле ме, әлде сол апаттан институционалдық білім өндіріп, өз болашағын шынымен өзгерте ме?
Әлеуметтануда ұжымдық жады — өткенде болған оқиғаларды жай ғана еске алу емес. Ол — қоғамның осы тәжірибені өзінің ортақ құндылықтарына, институттарына және мінез-құлқына айналдыру тәсілі.
Апаттың жылдығында айырылғандарымызды еске алу, әрине, маңызды. Бірақ нағыз қоғамдық кемелдік сол апаттан кейін қандай тәуекелдің жойылғанынан, қандай қауіпсіздік стандартының жетілдірілгенінен, қандай институционалдық мінез-құлықтың өзгергенінен көрінеді.
Еске алу рәсімдері жадыны тірі сақтайды.
Ал алдын алушы институттар өмірді қорғайды.
Килимлиден алынатын сабақ тек өткендегі апаттарды қайта еске алумен шектелмеуі керек.
Килимли Түркияның шахта қауіпсіздігі саласында жинақтаған тәжірибесін қайта бағалауына себеп болуы тиіс.
Елдің дамуын адам өмірінен бөлек қарастыруға бола ма?
Қазіргі экономика өндірісті көбіне сандар арқылы сипаттайды.
Тонна, қуат, өзіндік құн, инвестиция, өсім, тиімділік…
Мұның бәрі — экономикалық өмірдің қажетті көрсеткіштері.
Алайда адамды тек өндіріс үдерісінің бір элементі ретінде көретін даму түсінігі уақыт өте келе өзінің адамгершілік негізін әлсіретеді. Дамуды адамның нақты бостандықтарының кеңеюімен байланыстыратын экономист әрі философ Амартия Сеннің тұжырымдамасы бұл тұрғыда маңызды ой көкжиегін ашады.
Даму — тек көбірек өндіру емес.
Бұл — адамның неғұрлым қауіпсіз, неғұрлым салауатты, неғұрлым абыройлы әрі неғұрлым болжамды өмір сүре алуы.
Кеншінің жұмыс күнінің соңында отбасына қауыша алуы — экономикалық дамудан тыс жатқан эмоционалдық үміт емес; ол дамудың адамгершілік сапасын көрсететін негізгі өлшемдердің бірі. Өйткені жер астынан өндірілетін көмір жер бетіндегі өмірді жеңілдету үшін керек.
Өмірді қорғай алмайтын өндірістің табысын қаншалықты бағалай аламыз?
Бұл жерде тау-кен ісін жоққа шығаратын көзқарас туралы сөз болып отырған жоқ. Түркияның энергетикалық қауіпсіздігі, өнеркәсіптік өндірісі және жерасты ресурстарын игеру, әрине, маңызды. Бірақ энергетикалық қауіпсіздік пен жұмысшы қауіпсіздігі бір-біріне балама емес.
Керісінше, қауіпсіз тау-кен ісінсіз тұрақты энергетикалық саясатты да құру мүмкін емес.
Экономикалық тұрақтылық пен адам өмірін қорғау бір-біріне бәсекелес емес, бірін-бірі толықтыратын екі негізгі жауапкершілік.
Технология алға басқанда қауіпсіздік неге сондай қарқынмен дамымайды?
Бүгінде біз жасанды интеллект, ақылды қалалар, цифрлық егіздер және автономды жүйелер туралы айтамыз.
Машиналардың ақауларын алдын ала болжай алатын алгоритмдер әзірлеп жатырмыз. Жерасты құрылымдарының үш өлшемді модельдерін жасай аламыз. Датчиктер желісі арқылы температураны, газ шоғырын, ауа ағынын және жабдықтардың жұмыс күйін бақылай аламыз.
Ал осы технологиялық жинақты тау-кен қауіпсіздігіне қаншалықты көшіріп жатырмыз?
Шахтадағы метан датчиктерінің өлшемдері, желдету деректері, өндірістік қозғалыстар және бұрынғы тәуекелдер туралы жазбалар біртұтас жүйеде бағаланса, қауіпті үрдістерді ертерек байқау мүмкін болуы ықтимал.
Жасанды интеллект қолдауындағы жүйелер осы деректердегі әдеттен тыс өзгерістерді анықтауға көмектесе алады.
Алайда бұл жерде технологияға қатысты маңызды бір қате түсініктен сақтану керек.
Жасанды интеллект — қауіпсіздіктің өзі емес; ол дұрыс жобаланған қауіпсіздік жүйесін күшейтетін құрал. Алгоритмнің болжамы газды сенімді өлшеудің, тиісті желдетудің, автоматты қорғаныс жүйелерінің немесе білікті тау-кен инженерінің орнын баса алмайды.
Оның үстіне датчиктер істен шыққанда, деректер толық болмағанда немесе байланыс желілері үзілгенде жүйе қауіпсіз жұмысын жалғастыруы тиіс. Сондықтан Түркиядағы шахта қауіпсіздігінің болашағы тек цифрландыруға ғана емес, қауіпсіздік мәдениетін инженерлік қағидаттармен бірге қайта нығайтуға да негізделуі керек. Технология тек адам өмірін бірінші орынға қоятын басқару түсінігі аясында ғана мәнге ие болады.
Тау-кен ісінде жаңа қауіпсіздік мәдениетін қалай қалыптастыруға болады?
Килимлиден кейін назар аударуды қажет ететін мәселе жаңа нормативтік актіні жариялаудан әлдеқайда кең. Түркия шахта қауіпсіздігінде өлшеуге, бақылауға және үздіксіз жетілдіруге болатын институционалдық құрылымға ден қоюы керек.
Ол үшін бірін-бірі толықтыратын алты негізгі тәсіл алдыңғы қатарға шығады.
Біріншісі — қауіпті өндіріске дейін басқару. Метанды дегазациялау, геологиялық тәуекелдерді талдау, бақылау бұрғылаулары және желдету жобалары өндірісті жоспарлаудың міндетті шарттары болуы тиіс. Өндірістік мақсаттар қауіпсіздік шарттарын айқындамауы керек; керісінше, қауіпсіздік шарттары өндірістің шегін айқындауы тиіс.
Екіншісі — үздіксіз әрі тексерілетін газ мониторингі жүйелері. Газ шоғыры тек белгілі бір аралықтарда ғана емес, тәуекелдің сипатына сай үздіксіз жүйелер арқылы қадағалануы тиіс; сыни шектерге жеткенде дабыл, электр қуатын ажырату және эвакуация рәсімдері сенімді түрде іске қосылуы керек.
Үшіншісі — тәуелсіз әрі мамандандырылған қадағалау. Қадағалау тетіктері тек құжаттардың сәйкестігін ғана емес, шахтадағы нақты еңбек жағдайын да бағалауы тиіс. Анықталған кемшіліктердің жойылуы қадағаланып, қайталанатын тәуекелдер жүйелі түрде талдануы керек.
Төртіншісі — жұмысшының қауіпсіздікке қатысты шешімдерге қатысуы. Жер астындағы қауіпті алғаш байқайтын адам көбіне сол ортада тікелей жұмыс істейтін кенші болады. Жұмысшылардың тәуекел туралы хабарламаларына байыпты қарау, хабарлаушыны қорғау және хабарламаны нәтижесіне дейін жеткізу институционалдық міндет ретінде қарастырылуы тиіс.
Бесіншісі — университет, мемлекет және сала арасындағы ынтымақтастық. Тау-кен инженериясы кафедралары, зерттеу орталықтары, кәсіпорындар және тиісті мемлекеттік мекемелер газ мониторингі, желдету, төтенше жағдайларды басқару және адам факторы бойынша бірлескен зерттеу бағдарламаларын әзірлеуі керек.
Алтыншысы — апаттардан сабақ алатын институционалдық жады. Әрбір елеулі оқиғадан кейін техникалық қорытындылармен тиісті көлемде бөлісу ұқсас тәуекелдері бар кәсіпорындардың алдын алу шараларын қабылдауына мүмкіндік береді. Тергеудің мақсаты тек өткенде не болғанын түсіндірумен шектелмеуі тиіс; ол болашақта дәл сондай оқиғаның алдын қалай алуға болатынын да көрсетуі керек.
Осының бәрінің өзегінде бір ғана қағидат тұруы тиіс: өндірісті тоқтату экономикалық шығынға әкелуі мүмкін. Бірақ адам өмірінен айырылудың орнын ештеңе толтыра алмайды.
Қараңғылықтың әлеуметтануы: жұмысшының үнсіздігі, институттың жауапкершілігі
Шахта қауіпсіздігінің назардан тыс қалатын қырларының бірі — еңбек өмірінің әлеуметтануы.
Ұйымның қауіпсіздік деңгейі тек оның қолындағы құрылғылармен ғана емес, қызметкерлерінің қауіп туралы ашық айту бостандығымен де өлшенеді. Егер жұмысшы тәуекел туралы хабарласа, жазаланамын деп ойласа, ең озық технологияның өзі жеткіліксіз болып қалуы мүмкін.
Инженер өндірісті тоқтату керек екенін айтқанда, оның шешімі институционалдық тұрғыдан қолдау табатынына сенімді болмаса, қауіпсіздік мәдениеті осалдана түседі. Табысты тек тәуліктік өндіріс көлемімен бағалайтын басшы өзі байқамай қауіпті мінез-құлықты көтермелейтін орта қалыптастыруы мүмкін.
Бұл ықтималдықтар белгілі бір кәсіпорынға тағылған айып емес; бұл — ұйымдар әлеуметтануы мен еңбек қауіпсіздігі зерттеулері назар аударатын құрылымдық тәуекелдер.
Әлеуметтанушы Ульрих Бектің тәуекел қоғамы тұжырымдамасын бұл жерде қайта пайымдауға тұрарлық. Қазіргі қоғам тек байлық өндірмейді; өндіріс үдерістері барысында жаңа тәуекелдер де пайда болады. Демек, прогрестің өлшемі — тәуекелдің толық жойылғанын мәлімдеу емес, оны ғылыми біліммен және қоғамдық жауапкершілікпен басқара алу қабілеті.
Тау-кен ісіндегі басты мәселе де осы.
Жер астындағы метанды бақылау — инженердің міндеті.
Бірақ тәуекел жасырылмайтын, ақпарат басылмайтын және қауіпсіздікті экономикалық қысымға қарсы қорғап қалуға болатын еңбек тәртібін қалыптастыру — барлық институттардың ортақ жауапкершілігі.
Шахтаның ең маңызды қауіпсіздік жабдықтарының бірі — қауіп алдында үндемеуге мәжбүр болмайтын адам.
Килимлиден алынатын сабақ: «Енді қайталанбасын» деу жеткілікті ме?
Әрбір үлкен қасіреттен кейін біз бір сөйлемді қайталаймыз:
Енді қайталанбасын. Бұл тілек — адам болудың табиғи әрі шынайы көрінісі. Бірақ тілектің өзі ғана қауіпсіздік жүйесін құрмайды.
Қайталанбауы үшін өлшеу керек.
Қадағалау керек.
Оқыту керек.
Біліммен бөлісу, қателерді зерттеу, қауіпті әдеттерді өзгерту және қажет болғанда өндірісті тоқтата білу керек.
Килимлиде қаза тапқан үш кеншімізден кейін қойылуға тиіс сұрақ тек сол таңертең не дұрыс болмағаны туралы емес.
Неғұрлым терең сұрақ мынау:
Сол таңды мүмкін еткен жағдайлардың қайсысын алдын ала білуге, қайсысының алдын алуға және қайсысын өзгертуге болар еді?
Бұл сұраққа берілетін ғылыми және институционалдық жауап тек Килимли үшін ғана емес, Түркияда жер астында жұмыс істейтін барлық адамдардың болашағы үшін де маңызды. Өйткені қоғамның даму деңгейі оның бетпе-бет келген апаттарының ауқымымен емес, солардан сабақ алу және олардың қайталануына жол бермеу ерік-жігерімен де танылады.
Зонгулдак Түркияның еңбек жадында ерекше орын алады. Көмірдің қарасы сол қаланың тек топырағына ғана емес, әдебиетіне, халық әндеріне, отбасылық әңгімелеріне және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан ортақ жадына да сіңген. Онда тау-кен ісі — жай ғана мамандық емес.
Ол — өмір салты.
Ол — бір ұрпақтың келесі ұрпаққа аманаттаған еңбегі.
Сондықтан Килимлиден көтерілген қасіретті тек аймақтық мәселе ретінде қарастыруға болмайды.
Бұл — Түркияның адамды, еңбекті, ғылымды және дамуды қандай құндылықтар жүйесі аясында біріктіретініне қатысты ортақ сұрақ.
Әрі, бәлкім, бүгін өзімізге қоюымыз керек ең маңызды сұрақ мынау:
Жер астындағы ресурстарды өндіруде танытатын табандылығымызды сол ресурстарды өндіретін адамдардың өмірін қорғауда да таныта аламыз ба?
Өйткені өркениет тек жердің тереңінен қанша байлық шығара алатынымызбен өлшенбейді. Ол сол тереңдікке жіберген адамдарымызды күн сәулесіне қаншалықты аман-есен қайтара алатынымызбен де өлшенеді.
Көмірді қайта өндіруге болады. Өндіріс қайта басталуы мүмкін. Экономикалық шығындардың орны уақыт өте толуы мүмкін. Бірақ адамның үзілген өмірін ешбір өндірістік балансқа қайта қосу мүмкін емес.
Килимлидің бізге қалдырған ең ауыр әрі ең құнды сабағы — осы.
Әрі ұмытпайық:
Елдің нағыз байлығы оның жер астында жасырынған кен байлықтарында емес; сол кендерді күн сәулесіне аман-сау шығара алатын адамдарында.