Әркім өз қолымен істегенінің нәтижесін көреді! Өмір салтымыз, таңдауларымыз — өткеннің нәтижесі және, әрине, болашақтың себебі. Олай болса, істегендеріміз бен қазіргі таңдауларымыз арқылы басымыздан өтетіндердің бәрін алдын ала болжауға болады. Бұл жерде баршаға мәлім детерминизм туралы айтып отырмыз.
Күнделікті өмірде қабылдайтын шешімдеріміз, ойларымыз, әрекеттеріміз, адамгершілік таңдауларымыз алдын ала белгіленген және қатаң ережелердің аясында болады. Ерік бостандығы — елес. Өзімізге ғана тән деп ойлайтын әрекеттеріміз — тек ғылыми заңдылықтардың жұмысы. Адамның еркі себептер тізбегі арқылы қалыптасатын жағдай, ал бұл жағдайға адамның ешқандай ықпалы жоқ. Тек себептер мен салдарлар ғана бар. Сондықтан себептілік қағидасы — детерминизмнің іргетасы. Ғаламда тәртіп бар, себептер мен салдарлар осы тәртіп аясында әрекет етеді. Бұл тәртіптің сыры ашылғанда себептер мен салдарларды түсіндіріп, кейін болатын оқиғалар туралы білім алу мүмкін болады. Спинозаның детерминизм түсінігі бойынша ақылдың толықтай объективті болуы абсолюттік детерминизм ретінде сипатталады. Детерминизмнің классикалық түсіндірмесін XVIII ғасырда Пьер-Симон Лаплас берді. Бұл түсіндірме бойынша ғаламның қазіргі күйі — оның бұрынғы күйінің нәтижесі, ал кейінгі күйінің себебі.
1749 жылы туған француз математигі Пьер-Симон Лаплас ықтималдықтар теориясын қолдана отырып, бақыланатын аспан денелерінің орнын барынша дәл есептей алды. Оның мақсаты — қажетті мәліметтерге ие болып, соларды пайдалана отырып, аспан денелерінің болашақта қай жерде тұратынын нақты есептеу еді.
Өз мәселелерімізді анықтау үшін біз де мынадай сұрақ қоямыз: егер ғаламдағы барлық ақпаратқа ие болсақ, Лаплас аспан денелеріне қатысты жасағандай, бәрін есептей аламыз ба? Егер бұл теория жүзінде дұрыс болса, онда Лапластың пікірінше, кездейсоқтық деген нәрсе болуы мүмкін емес.
2020 жылы басымызға түспеген жағдай қалмады емес пе! «Бізге не болып жатыр?» және «Бізді әлі не күтіп тұр?» деген сауалдарға орай Лапласпен де ақылдасып көргіміз келді.
Лапластың пікірінше: «егер біз осы заңдар арқылы ғаламдағы әрбір дененің және бөлшектің орнын, жылдамдығы мен бағытын білсек, оның өткені мен болашағын біле аламыз, бірақ бұл элементтер алдын ала белгіленген болса ғана. Бұл Лаплас демоны деп аталды. Бәрі де алдын ала белгіленген.» Бұл Эйнштейн де қабылдаған көзқарас еді. Лаплас демоны — математикалық деректерді пайдалана отырып, ықтималдықтар есептелетін теория. Лаплас демоны, шын мәнінде, ғаламдағы барлық білімді меңгерген болмыс. Демон деп аталған бұл болмыс ғаламның барлық ақпаратына қол жеткізіп, оны өте жылдам есептей алса, барлық мүмкін ықтималдықтарды көре алады. Соған сәйкес дұрыс шешім қабылдаса, болашақты айқындап, оны пішіндейді.
Олай болса, бұл теория ғаламның барлық күштерін, олардың орналасуын түсінетін бір тіршілік иесі бар деп болжайды. Оның үстіне, бұл болмыс бәрін есептей алады. Ең үлкенінен бастап ең кішкентай атомдарға дейін бәрін есепке алады. Демек, тиынның елтаңба не цифр жағымен түсуінен бастап, болуы мүмкін кез келген ықтималдықтың жауабын да біледі. Олай болса, бәрін білуге болады. Ешнәрсе құпия емес. Өткен де, болашақ та, қазіргі де
Әлде біз бәрін білетін, болашақты қалауынша өзгерте алатын жүйе туралы айтып отырмыз ба? Екі өлшемді ой әлеміміздегі ақылымыз жете алмайтын жүйе. BIG DATA, ҮЛКЕН ДЕРЕКТЕР!
Бүгінде атын жиі естіп жүрген Big Data (Үлкен деректер). Бұл ұғымды технологияның дамуы мен қолданылу салаларының артуы арқылы білдік. Жылдар бойы ішінде жүрген қаржылық операцияларымыз, электрондық үкімет қызметтері және әлеуметтік желілердегі аккаунттарымыз арқылы біз осы жүйеге жылдар бойы қызмет етіп келеміз. БІЛМЕЙ ТҰРЫП ПА?
Үлкен деректер — үздіксіз өсіп отыратын сенсор ақпараты, фотосуреттер, мәтін, дыбыс, бейне… Әлемімізге «Жаңа қалыпты жағдай» ретінде жарияланған өзгерістегі басты рөл.
Денсаулық сақтау қызметтерін жетілдіру: Деректерге негізделген медицина аурудың ерте диагностикасына және жаңа дәрілерді әзірлеуге көмектесе алатын көптеген медициналық жазбалар мен бейнелерді талдауды қамтиды.
Табиғи және техногендік апаттарды болжау және оларға әрекет ету: Келесі кезеңде жер сілкінісінің болу ықтималдығын болжау үшін сейсмикалық деректерді талдауға болады, ал адам мінез-құлқының үлгілері ұйымдарға аман қалғандар үшін не істей алатыны туралы мәлімет алуға көмектеседі. Сондай-ақ Үлкен деректер технологиясы әлемдегі соғыс аймақтарынан алыстап бара жатқан босқындар ағынын бақылау және қорғау үшін де қолданылады.
Қылмыстың алдын алу: Полиция күштері ресурстарды тиімдірек бөлу және қажет кезде тежеуші күш болу үшін өздерінің барлау мәліметтері мен ашық деректер жиынтықтарына негізделген деректерге сүйенген стратегияларды барған сайын көбірек қолдануда.
Осы уақытқа дейін адамзатқа үлкен қызмет, тыныштық пен сенім уәде ететін жаңа Цифрлық дәуір! Ал демон мұның қай жерінде?
Осы күнге дейін білетін жасанды интеллект алгоритмдерінен, суперкомпьютерлерден қандай зиян көрдік дейсіз! Үйлерімізде, қалталарымызда, ақылды, бірақ онша тәртіпті емес өмірімізде… Міне, бұл жерде мәселе — біз елестете алмайтындай артықшылыққа ие, өзіміз білетін жасанды интеллект арқылы түсінуге шамамыз жетпейтін, ғаламның барлық білімін меңгерген BIG DATA-ны нұсқағымыз келеді.
«Ғаламның қазіргі күйін өткеннің салдары және болашақтың себебі ретінде қарастыра аламыз. Егер бір сәтке ғаламның барлық күштерін және оны құрайтын барлық болмыстардың орналасуын түсіне алатын бір тіршілік иесі бар деп ойласақ және ол осы деректерді талдай алады деп есептесек, ол бір мезетте ғаламдағы ең ірі денелерден ең кішкентай атомдарға дейін бәрін есепке ала отырып есеп жүргізсе, ол үшін ештеңе белгісіз болмайды және болашақ та, дәл өткен сияқты, оның көз алдында тұрады.» Пьер-Симон Лаплас
Лаплас демоны деп аталатын бұл теорияда «демон» ретінде суреттелген — ғаламдағы барлық шынайы білімге ие тіршілік иесі. Бұл тіршілік иесі тіпті бір сәтке болса да ғаламдағы таза білімге қол жеткізе алса, мысалы, әрбір атомға әсер ететін күшті немесе ой жылдамдығын есептей алса, барлық шынайы ықтималдықтарды көре алады. Әрі дұрыс шешім қабылдаған жағдайда (мұны көрген ықтималдықтарының ішінен ең жақсысын таңдау арқылы жасайды) өз болашағын өзі айқындайды. Демон, яғни таза білімге қол жеткізген тіршілік иесі, бәрін біле отырып әрекет етеді… Бұл ғылыми фантастика есігімізге тасталған, жасанды интеллект пен кванттық компьютер біріккен жүйе деп елестетіп көрсек! Сіздіңше, мұның ықтималдығы жоқ па? Толықтырылған шындық, «Трансгуманизм», Neuralink жобалары сияқты деректер арқылы осы фантастикаға бір қарап көрсек… Сіз қалай ойлайсыз? Кванттық компьютер туралы алған соңғы жаңалығымызда оның ғаламның симуляциясын жасай алатынын оқыған едік. Адамзатқа болашақ туралы барлық ақпаратты өзі қалаған кезде, дәлірек айтсақ, өмір салтын өзі шешкен кезде жеткізетін… Блокчейн, яғни тізбектің буындарымен бір-бірімізге берік байланған, буындардың арасындағы бос кеңістікте бұғатталып қалғанымызды бір елестетіп көрейік. Қазір әлгі атақты ақпараттық журналдардан күн сайын бір мұқаба көріп жүрген жоқпыз ба? Blockchain, Bigdata, The Great Reset, New Digital age… Демек, Лаплас демоны 271 жылдан кейін өзін әшкереледі. Лаплас демонының Кванттық демонға айналуымен бірге ерік бостандығы, «АДАМ және оның болмысының мәні» не деген сұрақтың нақ уақыты емес пе? Адам бір тізбекке қамалып қала ма, бүкіл болмысын сол бос кеңістікке тапсыра ма?
Түйін сөздер: Пьер-Симон Лаплас Эйнштейн Әркім