Тансел Терджан, PhD
12 қазан 2026
Қонақүй бөлмесінің есігін ашқанда сізді алдымен қарсы алатын нәрсе – сізге дейінгі өмірдің іздерінің өшірілгені. Төсек дайындалған, стақан тазаланған, перде түзетілген. Бөлмені алғаш пайдаланып отырған сіз емессіз; бірақ сізге онда еркін өмір сүре алатындай бір бастау ұсынылған.
Бұл бастаудың артында көбінесе сіз жүзін көрмеген біреудің еңбегі тұр. Сіз кеткеннен кейін сол бөлме басқа бір адамға дайындалады.
Қонақүй ісінде күн сайын қайталанатын осы қарапайым көрініс адамзаттың ең үлкен мәселелерінің бірін өз бойында арқалайды: қысқа уақыт пайдаланатын дүниені бізден кейін келетіндерге қандай күйде қалдырамыз?
2026 жылғы 9–20 қараша аралығында Анталияда өтетін COP31 әлемнің болашағын талқылау үшін мыңдаған адамды бір жерге жинайды. Алайда болашақты талқылайтын адамдардың көпшілігі алдымен қонақүйге орналасады. Кілт алады. Бір бөлменің уақытша пайдаланушысы болады. Бәлкім, келіссөз залына кірмес бұрын қолдарындағы сол кілтке тағы бір рет қарап алулары керек шығар.
Өйткені климат мәселесі – біраз дәрежеде уақытша пайдалану құқығын шексіз меншік деп қабылдағанымыздың хикаясы.
Адам бір нәрсені көз алдынан алып тастаса, оның өз өмірінен де шыққанын ойлауға бейім. Қоқыс қапшығын есік алдына қоямыз да, есікті жабамыз. Біз үшін мәселе бітті. Ал есіктің жабылуы заттың сапарын тоқтатпайды. Біз лақтырған нәрсе бір жаққа барады. Топыраққа, суға, тірі ағзаға, басқа бір адам өмір сүретін ортаға… Кейде бүгін көре алмайтындай алыс уақытқа.
Ғаламшарда жауапкершілігімізді тастап кете алатын «сырт» жоқ.
Антрополог Мэри Дуглас «Тазалық пен қауіп» еңбегінде кірдің тек заттың қасиетімен ғана емес, оның тұрған орнымен және біз орнатқан тәртіппен байланысты екенін баяндайды. Егістікте береке саналатын топырақтың ас үстелінің үстінде кір саналуы осы ойды айқын көрсетеді.
Бұл көзқарасты қоршаған орта мәселесіне ауыстырғанда жаңа сұрақ туады: пайдалануды тоқтатқан затты неліктен жауапкершілігіміздің де шегінен шығып кетті деп есептейміз?
Ас үйдегі көкөніс қабықтарының қандай жолға түсетіні тек олардың не екеніне ғана байланысты емес. Олардың қалай сұрыпталатынына, қандай жүйенің ішінде өңделетініне, кәсіпорынның қандай шешім қабылдайтынына да байланысты.
Бұл тұрғыда қалдық – тек тұтынудың қалдығы емес. Ол – шешімдеріміздің материалдық пішіні.
Климат дағдарысының бәрін қалдық мәселесіне әкеліп тіреуге болмайды. Бірақ атмосфераны шексіз бостық сияқты пайдалану әдетіміз жауапкершіліктен дәл сондай ажыраудың ауқымды көрінісі. Өндірістің пайдасын бүгін жинай отырып, оның салдарының бір бөлігін басқа өңірлерге және болашақ ұрпақтарға қалдырамыз.
Қалдық кейде зат емес, басқаға аударып жіберген төлемақымыз.
Анадолының «дүние – бір керуен сарай» деген сөзі өмірдің өткіншілігін еске салады. Бірақ бұл сөздің ішінде көбіне жете ойланбайтын бір жауапкершілік те бар. Керуен сарайдан кететін болуымыз оны қорғау міндетін жоймайды. Өткіншілік немқұрайдылықтың сылтауы бола алмайды. Өйткені біз қысқа уақыт пайдаланатын нәрсе басқа біреудің бүкіл өмірі болмақ.
Өзен біз үшін демалыс күнгі көрініс болуы мүмкін; ал оның жағасында тұратын бала үшін ол – ішетін су, күнкөріс көзі және туған жер. Орман инвестициялық есепте жер телімі болып көрінуі мүмкін; басқа бір тіршіліктің тілінде ол – көлеңке, ұя және жалғастық. Аманат ұғымының тереңдігі осы жерден басталады.
Аманат – бір нәрсені пайдаланғанда оның тек бізге ғана тиесілі емес екенін білу. Өз қажетімізді өтей отырып, басқаның өмір сүру мүмкіндігін кемітпеуге тырысу. Сондықтан жақсы қонақ болу үнсіз келіп, үнсіз кетумен шектелмейді. Ол біз тұрған жерге көрсететін ықыласымызбен байланысты.
Дүниеден кететініміз – бәріне белгілі ақиқат. Негізгі адамгершілік сұрақ – кетер алдында дүниеге қалай қарайтынымыз. Қонақүй ісінде қонақтың шағымы құнды. Ол ақсап жатқан қызметті көрінетін етеді. Бөлменің тазалығы, тағамның сапасы, берілген уәденің орындалған-орындалмағаны қонақтың үні арқылы қайта бағаланады. Бірақ кейбір қонақтар шағымдана алмайды.
Бүгінгі шешімдеріміздің салдарын бастан кешетін адамдардың бір бөлігі әлі дүниеге келген жоқ. Олар өз талаптарын жеткізе алмайды, жиналыстарға қатыса алмайды, қарсылықтарын хаттамаға енгізе алмайды. Болашақтың адамы бүгінгі есептерде көбінесе сұхбаттас ретінде емес, тек сан ретінде ғана кездеседі.
Ханс Йонастың «Жауапкершілік қағидаты» еңбегінде дамытқан ойы адамгершілік назарымызды осы алыстыққа бағыттайды: іс-әрекеттеріміздің салдарын болашақта адам өмірінің жалғасуы тұрғысынан да бағалауға міндеттіміз. Бұл ойдың қонақүй ісінде өте қарапайым баламасы бар.
Қабат қызметкері өзі дайындаған төсекке кім жататынын білмейді. Ол адамның атын, елін, хикаясын танымайды. Бәлкім, оның алғысын да естімейді. Соған қарамастан ақжайманы түзейді, стақанды тексереді, бөлмені өмір сүруге жарамды етеді.
Оның ісінің адамгершілігі алдындағы адамның көзге көрінуіне байланысты емес.
Болашаққа деген жауапкершілік те осындай ыждаһатты талап етеді. Әлі кездеспеген адамның өмірін бүгінгі жайлылығымыз секілді шынайы деп қабылдай білу… Өркениет алғысын ести алмайтын адамдарға көрсеткен ықыласымызбен де өлшенеді.
Заманауи әлем салғанды жақсы көреді.
Жаңа ғимараттар, жаңа нысандар, жаңа жобалар… Салынған нәрсе көзге көрінеді. Оның ашылуы өтеді, суретке түсіріледі, үстіне атау жазылады. Ал күтіп-бақудың жарнамасыз, сәнсіз уақыты бар. Сол бір шүмекті тексеру, сол бір жүйені тазалау, сол бір топырақты қорғау, сол бір қатенің қайталануына жол бермеу… Күтіп-бақу көбінесе жетістік ретінде жаңалыққа айналмайды. Өйткені жақсы орындалғанда ол өмірдің әдеттегі ағысы сияқты көрінеді.
Ал ол әдеттегі ағыс өздігінен жалғаспайды.
Қонақүйдің фойесі өз дизайнымен әсер етуі мүмкін. Бірақ қонақтың өмірін күн сайын қауіпсіз әрі жайлы ететін – жұмыс істеп тұрған жүйелер және оларды ұстап тұрған адамдар. Ғаламшарға да осыған ұқсас ыждаһат қажет. Ауқымды мақсаттармен қатар жалғастық, жөндеу және күтіп-бақу мәдениеті… Алайда бүкіл жауапкершілікті көзге көрінбейтін қызметкерлердің иығына арту да әділетсіз. Қалдықты сұрыптайтын қолдың еңбегі дұрыс сатып алу шешімдерімен, жеткілікті инфрақұрылыммен, айқын стандарттармен және есеп беретін басқарумен қолдау табуы тиіс.
Климат этикасын тек қызметкерден ыждаһат талап ету арқылы құру мүмкін емес. Ол шешім қабылдаушыдан жауапкершілік талап етуді де қажет етеді.
Әр қонақүйде ауысым журналы болады.
Қандай жұмыс аяқталды? Қандай мәселе әлі шешілмей тұр? Кімге қандай уәде берілді? Келесі топ нені білуі керек? Бұл журналдың құндылығы оның әдемі сөйлемдерінен емес, шындықты жасырмауынан туады. Ұрпақтар да бір-біріне ауысым тапсырады.
Бізден кейінгі адамдарға тек жолдар, ғимараттар мен технологиялар ғана қалдырмаймыз. Тозған топырақтарды, қорғалған суларды, шешілген мәселелерді немесе кейінге қалдырылған төлемдерді де қалдырамыз.
Өлшеудің адамгершілік мәні осы жерде ашылады. Есеп жүргізу тек кәсіпорынды басқару емес; басқаның шындықты білу құқығын құрметтеу. Бір саммиттің, бір елдің, бір қонақүйдің экологиялық мәлімдемесі де осы адалдықпен сыналуы тиіс. Не тұтынылды? Не болдырылмады? Не қайта өңделді? Қандай мәселе әлі шешілмеді?
Болашақ алдындағы ең ауыр кінәлардың бірі – қалдырған зиянымызды жетістік тілімен бүркемелеу.
Анталияда жайылатын дастарқандарды, дайындалатын бөлмелерді, тазаланатын залдарды саммиттің идеясынан бөлек қарастыруға болмайды. Қонақжайлық – айтылған қағидалардың күнделікті өмірде көрініс табатын орны. Туризм саласы бұл көріністі қалыптастыруда маңызды жауапкершілік арқалайды. Өйткені қонақжайлық біз үшін дерексіз ұғым емес; күн сайын атқаратын кәсібіміз. Бірақ кәсіби білім өздігінен адамгершілік артықшылық бермейді. Ол білгенімізді қолданған, қолданғанымызды өлшеген және кемшіліктерімізді ашық мойындаған дәрежеде ғана мағынаға ие болады.
Бір күні бәріміз де кілтті тапсырамыз.
Сол күні артымызда қалған дүние ниеттерімізден де айқынырақ сөйлейді. Суымен, топырағымен, ауасымен және өмір сүру мүмкіндігімен бізді баяндайды. Бізден кейін келетін адамның бүгін есігімізді қағып, шағымдануы мүмкін емес.
Бұл үнсіздік – келісім емес.
Әлі дүниеге келмеген адамның айта алмай тұрған «Маған не қалдырдыңдар?» деген сұрағын бүгін ести білу – бәлкім, адамдығымыздың ең маңызды сынағы шығар.
Тансел Терджан, PhD
Бұл мақала алғаш рет 5gvirusnews.com сайтында жарияланды.