Қонақүй индустриясындағы қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тәжірибелерін талдау

ТАНСЕЛ ТЕРДЖАН
(Докторант, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан & Rixos President Astana, бас менеджер, tansel.tercan@rixos.com)

Аңдатпа

Бұл жұмыстың мақсаты – қонақүй индустриясындағы қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тәжірибелерін тереңдетілген сұхбаттар арқылы зерттеу. Бес халықаралық желілік қонақүйдің сатып алу менеджерлерімен, атқарушы шеф-аспаздарымен және F&B менеджерлерімен тереңдетілген сұхбаттар жүргізілді. Қалдықтарды азайтуда ескерілетін үш фактор «жарамдылық мерзімі», «қаптама» және «көтерме жеткізілім» екені анықталды. Тағам қалдықтарының пайда болуының үш негізгі себебі бар: үлкен порциялар, жарамдылық мерзімі және қонақтардың өздері. Қонақүйлерде ең жиі пайда болатын қалдық – қағаз. Зерттеу нәтижелері географиялық орналасудың қайта өңдеу үшін маңызды кедергі екенін көрсетті, өйткені кейбір өңірлерде экологиялық таза жеткізушілер мен қайта өңдеу компаниялары жеткіліксіз.

Түйін сөздер: қалдықтарды басқару, қайта өңдеу, қонақүй индустриясы.

1. КІРІСПЕ

Әдебиетте берілген анықтамаларды ескерсек, қалдықтың субъективті ұғым екені назар аудартады. Кейбір зерттеу нәтижелеріне сәйкес, бір адам үшін жойылуға тиіс өнім екінші біреу үшін пайдалануға болатын бір нәрсенің көзі болуы мүмкін (Pongracz, 2002). Gilmour және Manns (2001) бойынша қалдықтар екіге бөлінеді: бақыланатын және бақыланбайтын қалдықтар. Бақыланатын қалдықтар – өнеркәсіптік, тұрмыстық, коммерциялық және клиникалық қалдықтар. Ал өңделмеген қалдықтар – тау-кен және ауыл шаруашылығы қалдықтары.

Тиімді әрі жүйелі қалдықтарды басқару барлық қалдықтардың бақылаулы түрде жойылуын, қайта өңделуін, табиғат пен адамға келтірілетін зиянның барынша азайтылуын және жойылған өнімдердің қайта өңделуін қамтамасыз етеді. Қалдықтар дұрыс басқарылмаса, денсаулыққа елеулі қатер төндіруі мүмкін (Miller, 2000). Сондықтан қалдықтарды басқару тиімді шешімдерді талап ететін маңызды мәселе болып табылады. Көптеген елде қалдықтар үшін полигонға көму немесе өртеу маңызды әдіс ретінде қолданылады. Осы әдістерге қарамастан, қатты қалдықтарды басқару көптеген ел үшін әлі де күрделі мәселе. Экономикалық өрлеу ретінде қарастырылатын материалдық тұтыну ынталандырылған кезде, сатып алып, кейін лақтыру салдарынан қатты қалдықтардың үлкен көлемі пайда болады (Read, 1999). Қайта өңдеу мәселесі – тиімді әрі өнімді қатты қалдықтарды басқару жүйесінде жиі кездесетін тақырып (Hoo, 2002). Қайта өңдеу – бұрын жиналған, өңделген, қайта өндірілген және пайдаланылған материалдардан тұратын үдеріс (Schultz және т.б., 1995).

Әлемнің көптеген бөлігінде алдағы бірнеше жылда қызмет көрсету саласында айтарлықтай өсім күтілуде. Осы өсімге байланысты қонақүй кәсіпорындарында пайда болатын қалдықтардың көлемі мен түрлері артады (Pirahi және Arafat, 2014). Мысалы, қонақүйдің бір клиенті күніне орта есеппен 2,28 кг қалдық тудырады (Phu және т.б., 2018). Бұл көлем бүкіл әлемдегі қонақүй клиенттерін ескергенде жылына миллиондаған тонна қалдық пайда болатынын білдіреді (IHEI, 2002). Халықаралық қонақүйлерде әртүрлі қалдықтар қарқынды түрде пайда болады (Ball және Taleb, 2010). Қызмет көрсету саласындағы қонақүй кәсіпорнында пайда болуы мүмкін қалдықтар өз ішінде қағаз, пластик, шыны, металл, тағам сияқты әртүрлі сыныптарға бөлінеді (Owen және т.б., 2013). Танымал халықаралық қонақүй желісі үшін тиімді қалдықтарды басқару жүйесі құрылмаса, бұл қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерімен қатар туристер мен клиенттерге тигізетін жағымсыз әсері салдарынан кәсіпорынның беделін түсіруі мүмкін (Shaalan, 2005).

Қызмет көрсету саласында пайда болатын қалдықтар арасында маңызды орын алатын тағам қалдықтары (Owen және т.б., 2013) қарқынды түзілетін салалардың бірі – тамақтану кәсіпкерлігі (Creedon және т.б., 2010). Crosby (1993) бойынша тағам қалдықтары қонақүйлерде пайда болатын басқа қалдықтар ішінде елеулі үлеске ие. Қонақүй кәсіпорындарында пайда болатын жалпы қалдықтың үштен екісі (2/3) тағамды дайындау және ұсыну кезінде түзілетін тағам қалдығы екені анықталған (Shanklin және Pettay, 1993). Қайта өңделетін қалдықтар – қонақүй кәсіпорындарынан шығатын қалдықтың тағы бір түрі. Қонақүй нысандарының пластик, металл, шыны, қағаз және тағамдық қатты қалдықтарды қайта өңдеу үшін бөліп, сұрыптауы табиғи ортаны қорғау тұрғысынан аса маңызды. Қайта өңдеуде тиімділікке қол жеткізу үшін бағдарламаны әзірлеу, қызметкерлер мен клиенттердің қатысуын қамтамасыз ету қажет (Enz және Siguav, 1999).

Trung және Kumar (2005) өз зерттеуінде жұлдыз санына қарай қонақүйлердің қалдық санаттарын және осы қалдықтарды жою әдістерін қарастырған. Қонақүйлердің шамамен 60%-ы тағам қалдықтарының (ылғалды қалдықтар) мал азығы ретінде жергілікті жинаушыларға сатылатынын, қатты қалдықтардың шамамен 10-30%-ы сұрыпталып, қайта өңдеу мақсатында жергілікті жинаушыларға сатылатынын көрсеткен. Жалпы қалдықтың 10-30%-ына сәйкес келетін қайта пайдалануға жарамды құрғақ қалдықтар пластик, қағаз, картон, қаңылтыр банкі, шыны және металл болып сыныпталады (Trung және Kumar, 2005). Туризм индустриясын өз өнімдері мен қызметтері аясында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тәжірибелері үшін табиғи зертхана ретінде қарастыруға болады. Соңғы жылдары қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тақырыбындағы зерттеулердің көбейгені байқалады; алайда туризм индустриясына қатысты зерттеулер аз. Сондықтан бұл жұмыстың мақсаты – қонақүй индустриясындағы қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тәжірибелерін тереңдетілген сұхбаттар арқылы зерттеу.

2. ҚОНАҚҮЙЛЕРДЕГІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ ЖӘНЕ ҚАЙТА ӨҢДЕУ ЗЕРТТЕУЛЕРІ

Hu (2005) Швециядағы шағын қонақүйлерге арналған зерттеуінде қонақүйдің ең аз зиянды тәжірибелері қандай екенін зерттеген. Ол тәжірибеде көптеген қиындықтар бар екенін және мәселелерді шешуде кәсіпорын иелеріне маңызды міндеттер жүктелетінін атап өткен. Сонымен қатар шағын қонақүйлер үшін айтарлықтай қаржы ресурстары қажет екенін көрсеткен. Барлық қиындықтарға қарамастан, Bastedalen Herrgard-тағы қонақүй жаңартылатын энергияны пайдалануға және қалдықтарды тасымалдау мәселесін шешуге қол жеткізген. Осылайша шағын қонақүй кәсіпорындарының алға жылжуы үшін көбірек қолдау қажет деген қорытындыға келген. Бұл зерттеудегі мысал қонақтардың айтарлықтай көмек көрсете алатынын көрсеткенімен, осы қонақүй кәсіпорнының табысы көзделген нәтижеге жетуге жеткіліксіз болған.

Chan (2009) Гонконгтағы ISO 14001 сертификаты бар үш қонақүйдегі жасыл шараларды анықтаған. Сапалық және сандық деректер жиналып, талданған. Осы сұрақтарға берілген жауаптардың шамамен жартысында энергия үнемделмегені анықталған. Сонымен қатар су мен электр тұтынуға қатысты энергия шығыны жоғары, ал газ отынын тұтынуға қатысты энергия үнемдеу төмен. Molina-Azorin және т.б. (2009) кластерлік талдау мен регрессиялық талдауды пайдалана отырып, испан қонақүй кәсіпорындарындағы экологиялық тәжірибелер мен компаниялардың нәтижелілігі арасындағы байланысты зерттеген. Зерттеуге сәйкес, қонақүйлер өздерінің экологиялық жауапкершілігін арттырса, орналасқан жерінің табиғи құрылымы мен ресурстарын сақтай отырып, тұрақтылықты қамтамасыз етеді; қонақүйлер жүзеге асыратын экологиялық менеджменттің шығынын азайтып, нәтижелілік деңгейін көтеру арқылы табысын арттырады.

Америка Құрама Штаттарында жасыл қонақүйлерде тұрған клиенттермен Leea және т.б. (2010) интернет арқылы байланысқа шыққан. Бұл зерттеудің мақсаты – когнитивтік ұғымдарды пайдалана отырып, жасыл қонақүй имиджі мен брендін қалай дамытуға болатынын зерттеу еді. Нәтижелер когнитивтік имидж құрамдас бөліктерінің (атаулар мен сапалық сипаттар) жасыл қонақүйлердің жалпы имиджіне оң әсер ете алатынын растады. Сонымен қатар қонақүйдің клиентке әсер ететін сапалық сипаттарының (қонақүйдің таза, жайлы, гигиеналық талаптарға сай, әсерлі болуы, тағамның балғын әрі пайдалы болуы) және қонақүй құндылығының (қонақүйден алынатын пайда, қонақүйге төленген бағаның өтемі) әсері күштірек екені анықталған.

Day және Cai (2012) туризм, энергетика және қоршаған орта арасындағы байланысты зерттеген. Зерттеу нәтижесінде жүйе әлеуетін қалыптастыру, технологияны дамыту және бейімдеу, жеке адамдардың мінез-құлқындағы өзгерістерді қолдау, жүйе ішіндегі тепе-теңдіктер мен өзара әрекеттестіктерді түсіну және туризм жүйесіндегі осы қиындықтарға пәнаралық тәсілдерді қабылдау сияқты мәселелерге қатысты ұсыныстар берілген. Radwan және т.б. (2012) Ұлыбританиядағы жасыл және жасыл емес қонақүйлердің қатты қалдықтарды басқару тәжірибелерін (Geern Dragon Environmental Standard Rad) зерттеп, олар үшін Қатты қалдықтарды басқару моделін әзірлеген. Нәтижелер шағын қонақүйлердің қатты қалдықтарды жою үшін полигонға көмуді жоғары деңгейде пайдалануға бейім екенін және қатты қалдықтарды басқарудың неғұрлым тұрақты баламаларын енгізуге теріс көзқараспен қарайтынын көрсеткен. Керісінше, шағын жасыл қонақүйлер қоқыс полигонын соңғы амал ретінде пайдаланатыны және мүмкіндігінше қалдықтар иерархиясының көзделген басқа нұсқаларын таңдайтыны анықталған.

Shieh (2012) экологиялық таза жасыл тәжірибелердің Тайваньдағы қонақүй индустриясына тигізетін қаржылық әсерін зерттеген. Зерттеуде Тайваньдағы 68 халықаралық қонақүйдің шығын тиімділігі 7 кезеңді жасыл қонақүй өлшемшарттары бойынша анықталған. Алынған деректер жасыл тәжірибелердің қонақүйдің шығын тиімділігімен теріс әрі мәнді байланыста екенін көрсеткен. Басқаша айтқанда, жасыл тәжірибелер қонақүйдің қаржылық шешімдерінде әсерсіз болып шыққан.

Minthapala және Mudadeniya (2013) соғыстан кейінгі кезеңде Шри-Ланкадағы қонақүйлердің экологиялық таза тұрақтылық тәжірибелерін клиент тұрғысынан зерттеген. Клиенттерден алынған нәтижелерге сәйкес, экологиялық таза тұрақты тәжірибелер сән-салтанат емес және қонақүйлер үшін қарапайым ережелерді қамтиды (бренд қалыптастыру, мақсатты позициялау, жұртшылықпен байланыс, жарнама, баға белгілеу, қызметкерлерді іріктеу және персоналды оқыту және т.б.). Kallbekken және Saelen (2013) қонақүй мейрамханаларында ыңғайсыздық туғызбайтын екі қарапайым әдісті қолдану арқылы тағам қалдықтарының көлеміндегі өзгерісті байқаған. Бұл екі қарапайым әдіс – тәрелке көлемін кішірейту және әлеуметтік белгілерді пайдалану. Осы әдістер қолданылғанда қонақүйдегі тағам қалдықтарының көлемі шамамен 20%-ға азайғаны байқалған.

Mensah (2014) Гананың Аккра қаласындағы қонақүйлердің экологиялық нәтижелілігіне әсер ететін бірінші және екінші дәрежелі факторларды зерттеген; сонымен қатар қонақүй көлемінің оның экологиялық нәтижелілігіне әсер ететін-етпейтіні де қарастырылған. Зерттеу соңында қонақүйлердің экологиялық нәтижелілігіне клиенттер мен басшылық бірінші дәрежеде, ал қонақүй көлемі екінші дәрежеде әсер ететіні анықталған. Sealey және Smith (2014) бір жылға созылған пилоттық жоба арқылы Багам аралдарында қатты қалдықтарды азайту жолындағы кейбір қиындықтар мен кедергілерді анықтаған. Бұл қиындықтар – логистика мен жұмыс күші, арал жағдайында қайта өңдеуге арналған ауқым үнемдеуі және соңында білім беру қажеттіліктері.

Nayak және Rao (2014) Үндістанда жүргізген зерттеуде жасыл қонақүйлердің тұтынушы мінез-құлқына әсері зерттелген. Зерттеу қонақүйлердің қонақтардың таңдауына қаншалықты ықпал ететініне негізделген. Мінез-құлықтық ниет қатынастық адалдық ретінде кеңінен мойындалғанымен, нарықтағы көрсеткіштер мен қонақжайлылық әдебиетіне қарасақ, қонақүй клиенттері көбірек ақша төлейтін қонақүйлерді таңдауға бейім емес. Басқаша айтқанда, тұтынушылардың әдетте азырақ төлеп, жасыл қонақүйлерде тұруға бейім екені хабарланады. Бұл нәтиже тұтынушы мінез-құлқында жасыл қонақүйлердің сонымен бірге үнемді де екенін көрсетеді.

Phu және т.б. (2018) қонақүйлердің қалдық түзу көрсеткіші бір қонаққа шаққанда күніне 2,28 кг екенін және бұл қонақүйдің сыйымдылығына, бөлме бағасына және мейрамхана деңгейіне қарай өзгеруі мүмкін екенін көрсеткен. Қонақүйлердің қалдық түзу көрсеткіштеріндегі айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан мәнді. Қонақүйлердің қалдық құрамы: 58,5% биологиялық ыдырайтын қалдық, 25,8% қайта өңделетін өнімдер және 15,7% басқалары. Қонақүйлердің сыйымдылығы мен бөлме саны артқан сайын қайта өңделетін қалдықтың үлесі азаяды.

3. ӘДІСТЕМЕ

Әлеуметтік ғылымдарда сандық зерттеу әдістері көбінесе позитивистік зерттеулерде қолданылады. Ал сапалық зерттеу болжамдардан, кеңірек көзқарастан, теориялық тәсілдерді барынша пайдаланудан, әлеуметтік немесе жеке мәселелерге және тиісті тұлғалар мен топтарға бағытталған зерттеу мәселелерінен басталады (Creswell, 2007). Сонымен қатар сандық әдістерден өзгешелігі – сапалық зерттеу әдістері түрлі тәсілдерге сүйенеді және зерттеушіге зерделенетін құбылысты терең талдау мүмкіндігін береді (Marvasti, 2004).

Бұл жұмыстың мақсаты қалдықтарды басқару мен қайта өңдеуге назар аудару және қонақүй кәсіпорындарындағы бөлім менеджерлерінің пікірлерін, қабылдауын және тәжірибесін түсіну болғандықтан, сапалық зерттеу әдістері орынды деп шешілді. Өйткені сапалық зерттеуде зерттеушілер құбылыстарды табиғи ортасында зерделей отырып, адамдардың құбылыстарға беретін мағынасын түсінуге тырысады. Сапалық зерттеулер үдерістер мен мағыналарға баса назар аударатыны, шындықтың әлеуметтік тұрғыда құрылған табиғатын, зерттеуші мен зерттелуші арасындағы тығыз байланысты және зерттеуді пішіндейтін жағдаяттық шектеулерді алға шығаратыны, сондай-ақ әлеуметтік тәжірибенің қалай қалыптасып, мағынаға ие болатынын айқындайтын сұрақтарға жауап іздейтіні айтылады (Denzin және Lincoln, 1994). Сапалық тәсіл қолданыстағы теориялардың механизмдері мен тұжырымдарын бағалау, балама ұсыныстар жасау және жаңа теория құру үшін өте қолайлы әдіс деп есептеледі (Ragin және т.б., 2004).

Сапалық зерттеуде теорияның деректерден ашылуы негізделген теория (grounded theory) ретінде анықталған (Glaser және Strauss, 1967). Сапалық зерттеу әдістеріне негізделген негізделген теория зерттеулерінде зерттеушілер көбінесе гипотезадан бастамайды немесе алдын ала қалыптасқан идеяларды дәлелдеуге не жоққа шығаруға тырыспайды (Strauss және Corbin, 1998; Mills және т.б., 2006). Негізделген теория тәсілінде зерттеушілер зерттеуге қатысушылармен өзара әрекеттесе отырып, олардың үнін естіртуге мүмкіндік бере отырып, деректерді салыстырмалы талдауды, сыныптауды және кодтауды жүзеге асырады (Corbin және Strauss, 2008). Теориялық негіз деректер аясында пайда болады, және нәтижесінде негізделген теория тәсілі түсінуді жеңілдетеді, көзқарастар ұсыну арқылы әрекетке мәнді бағдар береді (Strauss және Corbin, 1998). Қорытындысында зерттеу ұсынысын қолданыстағы зерттеу мен қонақүй кәсіпорындарындағы бөлім менеджерлерінің пікірлері негізінде жүзеге асыруға болатыны анықталды.

Зерттеудің мақсатына сай тереңдетілген сұхбат әдісі қолданылды. Сұхбат сапалық зерттеулерде жиі қолданылатын деректер жинау әдісі ретінде белгілі (Denzin, 2001). Адамдардың сезімдері, ойлары мен дүниетанымын бақылау мүмкін болмағандықтан, сұхбаттар маңызды деп саналады (Merriam және Tisdell, 2015). Бұл зерттеуде деректер 5 жұлдызды бес халықаралық қонақүй желісінің F&B менеджерлерінен, сатып алу менеджерлерінен және атқарушы шеф-аспаздарынан сұхбат формасы арқылы жиналды (әр қонақүйде 3 сұхбат, барлығы 15 сұхбат). 1-кесте зерттеуге енгізілген қонақүйлердің демографиялық сипаттамаларын көрсетеді.

Қонақүй	Ел	Бөлме саны	Төсек-орын саны	Қызметкерлер саны (2018)	Толымдылық % (2018)
H1	Түркия	1094	2378	853	62
H2	БАӘ	316	638	387	95
H3	Қазақстан	184	368	268	46
H4	Мысыр	783	1145	820	35
H5	Ресей	114	228	161	57

Қатысушылардың профильдері 2-кестеде берілген. Зерттеуге әр қонақүйден 3 қатысушы (сатып алу менеджері, F&B менеджері және атқарушы шеф-аспаз), барлығы 15 қатысушы қатысты. Бұл қатысушылар P1-P15 деп белгіленді.

№	Қазіргі қонақүйдегі жұмыс тәжірибесі (жыл)	Туризмдегі жалпы жұмыс тәжірибесі (жыл)	Лауазымы	Жасы	Білімі
P1	1	14	Сатып алу менеджері	31	Орта мектеп
P2	5	34	F&B менеджері	43	Бакалавр
P3	5	22	Атқарушы шеф-аспаз	49	Бастауыш мектеп
P4	1	12	Сатып алу менеджері	35	Бакалавр
P5	7	16	F&B менеджері	39	Бакалавр
P6	6	13	Атқарушы шеф-аспаз	37	Орта мектеп
P7	15	15	Сатып алу менеджері	36	Бакалавр
P8	15	15	F&B менеджері	35	Бакалавр
P9	13	29	Атқарушы шеф-аспаз	49	Орта мектеп
P10	3	12	Сатып алу менеджері	37	Бакалавр
P11	5	25	F&B менеджері	43	Бакалавр
P12	5	25	Атқарушы шеф-аспаз	48	Бакалавр
P13	1	7	Сатып алу менеджері	30	Бакалавр
P14	6	21	F&B менеджері	38	Бакалавр
P15	2	16	Атқарушы шеф-аспаз	31	Бакалавр

2-кестеден көрініп тұрғандай, қатысушылардың жасын ескерсек, олардың туризм индустриясында тәжірибелі екенін айтуға болады. Қатысушылардың тек біреуі ғана бастауыш мектепті бітірген, ал 11 қатысушының бакалавр дәрежесі бар. Қонақүйлер әртүрлі елдерде жұмыс істейтіндіктен, деректер онлайн сұхбат формалары арқылы жиналды. Тиісті әдебиетте атап өтілгендей, онлайн сұхбаттар да сапалық зерттеулерде деректер жинау үшін қолдануға болатын сұхбат түрлерінің бірі (Creswell, 2007).

4. НӘТИЖЕЛЕР

Алдымен сатып алу менеджерлеріне қойылған 10 сұраққа берілген жауаптар талданды. Қонақүйлердің сатып алу бөлімдерінде ең жиі пайда болатын қалдық – қағаз қалдығы. Басқа қалдықтардың қатарында батареялар, пластик қаптамалар, кеңсе тауарлары, картридждер, пластик су бөтелкелері, қағаз стақандар, тағам қалдықтары, металл және тұрмыстық қалдықтар бар.

Қонақүйдің азық-түлік сатып алу кезеңінде тағам қалдықтарына қалай назар аударылатыны туралы сұрақтың нәтижесінде төрт қонақүйдің сатып алу менеджерлері «жарамдылық мерзімі» мен «қаптама» мәселесіне назар аударды. Қонақүйлер тағам қалдықтарын азайту үшін сақтау кезінде жарамдылық мерзіміне мән береді. Қонақүйлерде FIFO әдісі қолданылады. Сыртқы қоймадағы азық-түлік өнімдерінің жарамдылық мерзімдері апта сайын тұрақты түрде тексеріледі. Осылайша азық-түлік өнімдерінің жарамдылық мерзімінің сақтау кезеңінде өтіп кетуінің алдын алынады. Қонақүйлерде сатып алу кезеңіндегі сәйкессіздік пен жоспарлау қателіктерінен тағам қалдығы пайда болғанда, қателікке себепші болған жеткізуші компаниялармен бірлескен шешім қабылданады. Сатып алуда, егер шығын тым көп өспесе, қайта өңделген өнімдерге басымдық беріледі. Демек, шығын факторы қонақүйлердің қайта өңделген өнім сатып алу туралы шешіміне ықпал етеді деп айтуға болады. Жалпы алғанда фритюр майы, бөлме сабыны, электр шамдары мен кеңсе жабдықтары үшін қайта өңделген өнімдер сатып алынады.

Сатып алынатын өнімдердің бір бөлігі өнеркәсіптік қаптамада алынғанымен, жеткізу тізбегінің шектеулі болуына байланысты қаптамалы өнімдер де көбірек пайдаланылады. Дегенмен бұл қаптама материалдарын қонақүйлер осындай материалдарды жинайтын қайта өңдеу компанияларына тапсырады. Қонақүйлер қалдықтарды азайту үшін тамақ пен сусын өнімдерін шағын қаптамада емес, үлкен қаптамада және көтерме түрде сатып алады. Сұхбаттардың нәтижесінде сатып алу кезеңіндегі маңызды кедергі – жеткізу тізбегінің шектеулілігі деп айтуға болады. Зерттеуге енгізілген қонақүйлердің сатып алу менеджерлері қонақүйдің орналасуы, қонақтардың қанағаттануы және шығын сияқты себептерге байланысты кейбір өнімдерді шектен тыс қапталған күйде сатып алатындарын айтты.

Зерттеу аясында сатып алу менеджерлерінен қонақүйде сатып алу үдерісінде пайда болатын қалдықтардың алдын алуға қатысты ұсыныстары, жоспарлары мен жобалары сұралды. Берілген жауаптар мынадай:

• «Өнімдерді үлкен қаптамада және көтерме түрде сатып алуға мән беріледі. Жеткізушілерімізден экологиялық менеджмент жүйесінің сертификатын талап етеміз және шектен тыс көп қалдық тудыратын өнімдерден аулақ боламыз» (P1)
• «Өнімдерді тауар қабылдау аймағында немесе өнімдер өңделетін болса, тиісті аймақтарда сұрыптап, оларды қайта пайдалануды қамтамасыз етуіміз керек» (P4)
• «Дұрыс көзден алынған дұрыс өнім / дұрыс сапа / дұрыс өлшем қалдықтың алдын алады» (P7)
• «Сатып алу жасамас бұрын жеткізушіні бағалаймыз. Осыған сәйкес үнемі мәселе туындайтын компанияларға ескерту жасалады, мәселе жалғаса берсе, не жеткізушіні, не өнімді ауыстырамыз» (P10)
• «Жұмыс істейтін компанияларды мұқият таңдауымыз керек, және өлшемшарттардың бірі қалдықтарды азайту болуы тиіс. Өнімнің пайдалану мерзіміне барынша назар аудару қажет» (P13)

Маусым кезінде күніне орта есеппен қызмет көрсетілетін адам саны H1 үшін 8000, H2 үшін 3000, H3 үшін 1000, H4 үшін 775 және H5 үшін 170. Маусымнан тыс кезде күніне орта есеппен тамақ ұсынылатын адам саны H1 үшін 1000, H2 үшін 3000, H3 үшін 800, H4 үшін 550 және H5 үшін 103. Күніне орта есеппен пайда болатын тағам қалдығының мөлшері H1 үшін 486 кг, H3 үшін 20 кг және H4 үшін 174 кг. Күнделікті орташа тағам қалдықтарының басқа қалдық түрлері ішіндегі үлесі H3 үшін 15%, H4 үшін 23%. Күнделікті тағам қалдығының мөлшерін төсек-орын сыйымдылығына бөлгенде (толымдылық деңгейін ескере отырып), бір төсек-орынға шаққандағы күнделікті тағам қалдығы H1 үшін 3,03 кг, H3 үшін 8,46 кг және H4 үшін 3,89 кг. Шыны бөтелкелер, пластик бөтелкелер, қаңылтыр банкілер, қағаз, тәрелкеде қалған тағамдар мен картон қаптамалар қонақүйлердің қызмет көрсету және бар бөлімдерінде ең жиі пайда болатын қалдықтар. Олардан кейін қағаз майлықтар, көкөністер, жемістер, сусын түтікшелері, пластик стақандар мен қағаз стақандар тұр. F&B менеджерлерінің пікірінше, тағам қалдығының ең маңызды екі себебі – «жарамдылық мерзімі» және «үлкен порциялар». Бір F&B менеджері «қонақтар швед үстелінен тым көп тағам алады да, оның бәрін жеп тауыса алмайды» деді. Қонақүйлердің тағам қалдықтарының алдын алуға арналған қолданыстағы рәсімдері мынадай:

• Стандартты рәсімдер және ISO 9001
• Жоспарлау және ұйымдастыру
• Қызмет көрсетуші персоналдың тапсырыстарды бақылауы
• A la carte мәзірінде тағам порцияларының көлемін азайту

F&B бөлімінде қайта өңделетін қалдықтар мынадай: швед үстелінен қалған тағамдарды қызметкерлер асханасында пайдалануға болады, шыны қалдықтардың ішіндегі сұйықтықтар бөлек ыдыстарға құйылып жиналады, бос бөтелкелер мен шырын қораптары бөлек жиналып, түрлі түсті арнайы қоқыс контейнерлеріне тасталады. Бір қонақүйде қағаз стақан астарлары пайдаланылып, кейін лақтырылады. Қалған үш қонақүйде қағаз стақан астарларының орнына тұрақты астарлар қолданылады. Қант, тұз және тұздық сияқты тағам өнімдері қайта пайдаланылатын ыдыстарда ұсынылады. Барларда стақан таңдау бардың көрсететін қызметіне қарай өзгереді. Негізгі барларда шыны стақандар, ал жағажай барларында пластик және картон стақандар пайдаланылады. Пластик және картон стақандар бөлек-бөлек жиналып, сұрыпталады.

Қызмет көрсетуден кейін клиенттерден қайтарылған / тәрелкелерінде қалған тағам қалдықтары органикалық қоқысқа жиналып, қайта өңдеуге пайдаланылады. Қалдық мөлшері ұлтқа байланысты артады (Таяу Шығыс, Қытай және жергілікті қонақтар). Зерттеу аясында F&B менеджерлерінен F&B аймақтарында қалдықтардың алдын алуға қатысты ұсыныстары, жоспарлары мен жобалары сұралды. Берілген жауаптар мынадай:

• “Оқыту және көбірек бақылау. Тапсырыстарды қонақтың талабына сай дайындау» (P2)
• «“Бәрі қамтылған” жүйесінің орнына HB немесе B&B ұсыну» (P5)
• «Бар мен мейрамхана қызметкерлерінің әрқайсысына оқыту жүргізілуі керек. Қоқыс аймағында стюардпен бірге жұмыс істеп, қалдықтарды сұрыптайтын қызметкер ұстауды жоспарлап отырмыз» (P8)
• «Қонақүйдің толымдылығы төмен болғанда швед үстелін ұйымдастырмаймыз; ысырапты болдырмау үшін қонақтарға a la carte немесе сет-мәзір ұсынамыз» (P11)
• «Қапталған өнімдер қайта өңделетін болуы керек. Шыны және поликарбонат өнімдерді пайдалануды ынталандыру қажет. Біздің қонақүйде пластиктің орнына шыны өнімдерге басымдық беріледі» (P14)

Атқарушы шеф-аспаздарға қойылған 24 сұраққа берілген жауаптар талданды. Қонақүйлердің ас үй бөлімдерінде байқалған қалдықтар – шыны, тағам қалдығы, пластик, картон, өндірістік шығын қалдығы, металл, қағаз сүлгі және пайдаланылған май. Екі қонақүйде ас үй бөлімінде экологиялық таза тәжірибелерді бақылайтын қызметкер жоқ, ал қалған екі қонақүйде экологиялық таза тәжірибелерді бақылайтын қызметкерлер – бас стюардтар. Төрт қонақүйдің ешқайсысында ас үйге қатысты экологиялық сертификат жоқ. Сол сияқты төрт қонақүйде де ас үй бюджетінен экологиялық таза тәжірибелерге бөлінген белгілі бір үлес жоқ. Демек, қонақүйлер экологиялық таза тәжірибелерге қатысты сертификаттау бағдарламаларына мән бермейді деп айтуға болады. Қызмет көрсетуден артылып, қауіпсіз жағдайда сақталған тағамдар әдетте қызметкерлер асханасында пайдаланылады. Қызмет көрсетуден артылған тағамдар сапалы болса, өндірілген уақыты ескеріліп, швед үстелдерінде қайта пайдаланылады.

Төрт қонақүйдің ешқайсысы швед үстелі желілерінде сәндік пластик және қағаз тәрелке астарларын пайдаланбайды. Осылайша мұндай қалдықтардың алдын алынады. Қонақүйлердің швед үстелдерінде тағамды ыстық күйде ұстау үшін бір реттік өнімдерді пайдаланбайтыны анықталды. Оның орнына швед үстелдерінде электр және көбінесе индукциялық жылытқыштар қолданылады.

Ас үй бөлімінде пайдалану мерзімі біткен шкафтар мен плиталар металл сынықтарын жинаушыларға сатылады. Аз мөлшердегі батарея қалдықтары қайта өңдеу компаниясына тапсырылады. Принтер картридждері қайта толтырылады. Қонақүйлердің

ас үй бөлімдерінде әр бөлімшеде қайта өңдеуге арналған қалдық жәшіктері бар. Алайда атқарушы шеф-аспаздар қайта өңдеуді дұрыс жүзеге асыру мүмкін болмай отырғанын айтады. Мұның себебі – олар жұмыс істейтін өңірде тиісті қайта өңдеу инфрақұрылымының болмауы. Демек, қонақүйлер жұмыс істейтін өңірде қайта өңдеу инфрақұрылымы нысандарының бар-жоғы да қонақүйлердің қайта өңдеу қызметіне әсер етеді деп айтуға болады.

Төрт қонақүйдің барлығында ас үйдегі тоңазытқыштар энергия үнемдеу қағидатына сай орналастырылған. Осылайша ықтимал энергия шығынының алдын алуға болады. Ас үйлерде түтінге сезімтал дабыл жүйелері бар. Алайда сорғыш қақпақ қозғалтқыштары үшін таймер және сенсор жүйелері сияқты технологиялар пайдаланылмайды. Бақылау қажеттілікке қарай қолмен жүргізіледі. Төрт қонақүйдің барлығында ас үйде су үнемдейтін шүмек саптамалары, таймерлі және тізе арқылы басқарылатын қол жуғыштар бар. Демек, қонақүйлердің ас үй бөлімінде энергия тәжірибелерінен гөрі су ысырабына қарсы тәжірибелер басым деп айтуға болады.

Ас үйде қуыру үшін пайдаланылатын май қалдығының мөлшері маусымға қарай өзгереді. Бұл май қалдықтарын қонақүйлерден лицензиялы компания алып кетеді. Ас үйде пайда болатын тағам қалдықтары (қате дайындалған тапсырыс және т.б.) жарамдылығына қарай қызметкерлер ас үйінде қайта пайдаланылады. Өндіріс кезінде пайда болатын тағам қалдықтары үй жануарларын қоректендіруге жұмсалады. Ашық швед үстелінде тұтынылмаған тағам қалдықтары (салаттар, пісірілген ет, балық, тауық еті, қуырылған тағамдар) да қызметкерлер ас үйінде қайта пайдаланылады. Сол сияқты швед үстелінен қалған тағам қалдықтары, егер пайдаланылмайтын болса, үй жануарларын қоректендіруге жұмсалады.

Жарамдылық мерзімі аяқталуға жақын өнімдерді ағымдағы іс-шараларға сәйкес пайдалану жоспарланады және бұл өнімдер қызметкерлер ас үйінде ұсынылады. Жарамдылық мерзімі аяқталуға жақын кейбір өнімдер компанияларға қайтарылады. Жарамдылық мерзімі өткен өнімдерге акт жасалып, жою үшін тиісті органдарға тапсырылады. Жарамдылық мерзімі өткен өнімдер шығынды бақылау есебімен жойылады. Басқаша айтқанда, кәдеге жаратылады.

Ас үй мен қызмет көрсетуден келетін тағам қалдықтары төрт қонақүйдің барлығында бөлек қоқыс жәшіктеріне жиналады. Тағам қалдықтары пайдалануға жарамсыз болса, жойылады. Пайдаланылатын тағам қалдықтары үй жануарларын қоректендіруде немесе мал фермаларында пайдалану үшін уәкілетті компанияларға тапсырылады.

Ас үй қызметкерлеріне қалдықтарды басқару бойынша тұрақты түрде оқыту өткізіледі. Атқарушы шеф-аспаздар осы оқытулар арқасында қалдық мөлшерінің азайғанын айтады. Төрт қонақүйдің барлығында кейбір көкөністер мен жемістер шектеулі мөлшерде безендіру үшін пайдаланылады. Безендіру үшін пайдаланылған көкөністер мен жемістер лақтырылады. Тағамдарды сапасы төмен өнімдермен дайындау тағамның дәмін кетіріп, азырақ тұтынылуына әкелетіндіктен, оның аз мөлшерде жеуіне себеп болады. Сапасы төмен өнімдер тағам дайындау үдерісінде де тағам қалдығын көбейтеді. Қонақүйде тұратын қонақтар санына, қолданыстағы мәзірлерге (іс-шаралар мен банкеттерді қоса алғанда), сондай-ақ қонақтар таңдайтын тұтыну деңгейіне қарасақ, өнімдердің жоғары тұтынылуы азық-түлік қауіпсіздігіне кедергі келтіруі мүмкін.

Зерттеу аясында атқарушы шеф-аспаздардан ас үйде қалдықтардың алдын алуға қатысты ұсыныстары, жоспарлары мен жобалары сұралды. Берілген жауаптар мынадай:

• «Жоғары сапалы өнімдермен олардың сәйкестігін қайта қарау, тәжірибелі қызметкерлерді даярлау немесе табу және осы жүйенің оқытуы мен инфрақұрылымын қалыптастыру маңыздырақ» (P3)
• «Консерві банкілерін, шыны құмыраларды, нан қалдықтарын, пластик қалдықтарды, балғын көкөністерді, қамыр өнімдерін, бұршақ дақылдарын және картон қораптарды қайта өңдеуге болады» (P6)
• «Жеткілікті тапсырыс, жеткілікті өндіріс, тиісті жағдайда сақтау және тұрақты бақылау қажет» (P9)
• «Ең бастысы – қалдықтарды басқару және хабардарлық бойынша оқудан өту» (P12)
• «Winnow қосымшасында қайта пайдалану және қайта өңдеу жүйесін қолданамыз. Қонақтардың болжамды тұтынуына сәйкес тағамның дұрыс мөлшері дайындалуы керек» (P15)

5. ҚОРЫТЫНДЫ

Сатып алу бөлімінің менеджерлерімен жүргізілген сұхбаттарды жалпы бағалағанда, қалдықтарды азайтуда ескерілетін үш фактор «жарамдылық мерзімі», «қаптама» және «көтерме жеткізілім» екені анықталды. Қалдықтарды азайту мен қайта өңделген өнім сатып алу жолындағы ең үлкен кедергілер – «шығын» және «жеткізуші таңдауының аздығы». Bacot және т.б. (2002) және Maclaren мен Yu (1997) зерттеулері бұл нәтижелерді қолдайды, өйткені бұл зерттеулер қонақүй кәсіпорындарының қайта өңдеуге қатысты кездесетін түрлі кедергілері шығын, уақыт және кеңістік екенін көрсеткен. Сондықтан шығын мәселесі қонақүйлердегі қайта өңдеу тәжірибелері үшін маңызды. Қайта өңделген өнім сатып алу қонақүйлер үшін кейде қосымша шығынды білдіруі мүмкін. Қонақүйлердің қайта өңделген өнім сатып алуы үшін қайта өңделген өнім өндірушілеріне ынталандыру шаралары берілуі мүмкін.

Нәтижелерге сәйкес, қайта өңдеу тәжірибелерінің жеткіліксіз болуындағы ең үлкен кедергі – қонақүй жұмыс істейтін өңірде жеткілікті «қайта өңдеу нысандары мен инфрақұрылымының» болмауы. Қолданылатын тәжірибелер мен қайта өңделетін материалдардың түрі нысанның географиялық орналасуына қарай өзгереді (Shanklin және т.б., 1991). Зерттеу нәтижелері географиялық орналасудың қайта өңдеу үшін маңызды кедергі екенін көрсетті, өйткені кейбір өңірлерде экологиялық таза жеткізушілер мен қайта өңдеу компаниялары жеткіліксіз. Қонақүйлер шоғырланған өңірлерде жергілікті билік пен үкімет тарапынан қайта өңдеу және қалдық нысандарына арналған ынталандыру шаралары қамтамасыз етілуі тиіс.

F&B бөлімдерінде тағам қалдықтарының үш негізгі себебі бар: үлкен порциялар, жарамдылық мерзімі және қонақтардың өздері. Phu және т.б. (2018) бойынша қонақүйдің бір клиенті күніне орта есеппен 2,28 кг қалдық тудырады. Нәтижелерге сәйкес, бір төсек-орынға шаққандағы күнделікті тағам қалдығы H1 үшін 3,03 кг, H3 үшін 8,46 кг және H4 үшін 3,89 кг. Қонақүй иелері өз қонақүйлерінде тағам қалдығын нөлге жеткізуде қиындық көреді, өйткені бұл қонақүй саласының ортақ ерекшелігі (Sandaruwani және Gnanapala, 2016). Таяу Шығыстан және Қытайдан келген қонақтардың көбірек тағам қалдығын тудыратыны айтылады. Бұл нәтижені тағам қалдығы клиенттің келген еліне қарай өзгеретінін көрсеткен Linh (2018) қолдайды. Тағамды тұтынуда ысырапты болдырмау үшін қонақтардың ұлттық құрамына талдау жасалуы керек.

F&B менеджерлерінің пікірінше, тағам қалдығының ең маңызды екі себебі – «жарамдылық мерзімі» және «үлкен порциялар». Бір F&B менеджері «қонақтар швед үстелінен тым көп тағам алады да, оның бәрін жеп тауыса алмайды» деді. Бұл нәтижені порциялардың тым үлкен болуына байланысты тәрелке қалдығының көп екенін көрсеткен Giorgi (2013) қолдайды; бұл жайтты оның зерттеуіндегі қонақүй менеджерлері де байқап, кейін тағам порцияларын қайта қарауға келіскен. Сонымен қатар Kallbekken мен Saelen (2013) қонақүй иелерінің кішірек тәрелке пайдаланып, тағам порцияларын азайту арқылы тағам қалдығын 19,5%-ға қысқарта алғанын анықтаған.

Singh және т.б. (2014) бойынша қонақүйлер ең жиі қайта өңдейтін өнімдер – құрғақ өнімдер (картон, қағаз және т.б.). Зерттеу нәтижелері шыны, пластик және картон өнімдердің мейрамхана, негізгі бар және жағажай бары сияқты көрсетілетін қызметке қарай пайдаланылатынын көрсетті. Қағаз және пластик өнімдер бөлек жиналып, қайта өңделеді.

Әдебиет тағам қалдықтарын қайта өңдеуге және мал азығы ретінде пайдалануға әлеуетті түрде болатынын көрсеткен (Farrell, 2000). Нәтижелерге сәйкес, ас үй бөліміндегі тұтынуға жарамсыз өнімдер үй жануарлары мен мал фермалары үшін уәкілетті компанияларға тапсырылады. Швед үстелдерінде тұтынылмаған тағамдардың жағдайға қарай қызметкерлер ас үйінде қайта пайдаланылатыны анықталды. Сол сияқты жарамдылық мерзімі аяқталуға жақын өнімдер мен қате дайындалған өнімдер қызметкерлер асханасында пайдаланылады. Бұл мәселеге қатысты түрлі сындар болғанымен, швед үстелінен қалған әрі тиісті жағдайдағы тағамдарды

қызметкерлер асханасында пайдалану жалпы алғанда қалыптасқан саясат. Маңыздысы – швед үстелінде қажетінен артық тағамның болмауы. Сондықтан дайындалатын тағам мөлшері мұқият айқындалуы тиіс.

Атқарушы шеф-аспаздармен жүргізілген сұхбаттарды жалпы бағалағанда, қалдықтарды азайтуда ескерілетін үш фактор «оқыту», «сапалы өнім пайдалану» және «көкөніс пен жемісті безендіру үшін пайдаланбау» екені анықталды. Barclay және т.б. (2006) қонақүйдің қалдықтарды азайту бағдарламасының табысы үшін қызметкерлердің адалдығы аса қажет екенін атап өткендей, қызметкерлерді оқыту қалдықты азайтатыны анықталды. Сондықтан барлық бөлімдердегі барлық қызметкерлерге қалдықтарды азайту және қайта өңдеу бойынша оқыту мерзімді түрде өткізілуі керек. Сонымен қатар ас үй және F&B сияқты бөлімдерде қалдықтарды басқаруға жауапты уәкілетті қызметкер белгіленуі тиіс.

Зерттеуде деректер бес түрлі елде жұмыс істейтін халықаралық желілік қонақүйлердің F&B менеджерлерінен, атқарушы шеф-аспаздарынан және сатып алу менеджерлерінен алынды. Болашақ зерттеулер үшін сауалнама арқылы және бөлім менеджерлерінің көбірек қатысуымен зерттеулер жүргізу ұсынылады.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Bacot, H., McCoy, B. and Plagman-Galvin, J. (2002). Municipal commercial recycling: Barriers to success. American Review of Public Administration, 32(2): 145-165.

Ball, S. and Taleb, M. A. (2010). Benchmarking Waste Disposal in the Egyptian Hotel Industry. Tourism and Hospitality Research, 11: 1-18.

Barclay, S.J., Buckley, C.A. and Lundbo, K. (2006). The importance of training in promoting cleaner production. Proceedings of the International Waste Management Biennial Congress & Exhibition (Wastecon 2002), 30 September – 4 October 2002, Durban, South Africa, pp. 347-354.

Chan, W. W. (2009). Hotels’ Environmental Management Systems (ISO 14001). International Journal of Contemporary Hospitality Management, 21(5): 542-560.

Corbin, J. and Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research (3rd edition). Sage, Thousand Oaks, CA.

Creedon, M., Cunningham, D. and Hogan, J. (2010). Food Waste Prevention Guide Ireland. Clean Technology Center, Cork Institude of Technology.

Creswell, J. W. (2007). Qualitative Inquiry & Research Design: Choosing Among Five Approaches (2nd Edition). Sage Publication, Thousand Oaks, CA.

Crosby, M.A. (1993). “Composting: Recycling Restaurant Waste Back to its Root”. Restaurants USA, 10-11.

Day, J. and Cai, L. (2012). “Environmental and energyrelated challenges to sustainable tourism in the United States and China”. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 19(5): 379-388.

Denzin, N. K. (2001). The Reflexive Interview and a Peformative Social Science. Qualitative Research, 1(1): 23-46.

Enz, C. A. and Siguav, J. A. (1999). Best Hotel Environmental Practices. Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 40(5): 72-77.

Farrell, M. (2000). Recycling residuals into animal feed. BioCycle, 1: 50-53.

Gilmour, B. and Manns, H. (2001). A practical guide to waste management for Universities and colleges. Environmental Association for Universities & Colleges: UK

Giorgi, S. (2013). Understanding out of home consumer food waste. WRAP, Brook Lyndhurst, London.

Glaser, G. B. and Strauss, L. A. (1967). The Discovery Of Grounded Theory: Strategies For Qualitative Research. Aldine Publication, Chicago

Hoo, Y. (2002). Recycling As A Sustainable Waste Management Strategy for Singapore: An Investigation to Find Ways to Promote Singaporean’s Household Waste Recycling Behaviour. Unpublished Thesis, Lund University, Sweden.

Hu, X. (2005). Environmental Management at Small Hotels – A Case study at Bastedalen Herrgard, Sweden. Unpublished Thesis, Sweden.

IHEI (2002). Hotels Care: Community Action and Responsibility for the Environment. London, UK: International Hotel Environmental Initiative.

Kallbekken, S. and Saelen, H. (2013). Nudging Hotel Guests to Reduce Food Waste As Win-win Environmental Measure. Economics Letters, 119(3): 325-327.

Leea, J., Hsub, L., Hanc, H. and Kim, Y. (2010). “Understanding How Consumers View Green Hotels: How A Hotel’s Green Image Can Influence Behavioural Intentions”. Journal of Sustainable Tourism, 18(7): 901-914.

Linh, K.N. (2018). Food waste management in the hospitality industry case study: Clarion Hotel Helsinki. Bachelor’s Thesis, University of Applied Science, Finland.

Mac1aren, V.W. and Yu, C.C. (1997). Solid waste recycling behaviour of industrial- commercialinstitutional establishments. Growth and Change, 28, 93-110.

Marvasti, A. B. (2004). Qualitative Research in Sociology: An Introduction. Sage Publications, United Kingdom

Mensah, I. (2014). “Stakeholder Pressure and Hotel Environmental Performance in Accra, Ghana”. Management of Environmental Quality: An International Journal, 25(2); 227-243.

Merriam, S. B. and Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed). Jossey-Bass, San Francisco, CA

Miller, G.T. (2000). Living in the Environment: Principles, Connections, and Solutions. Belmont, California, USA: Brooks/Cole, Thomas Learning.

Mills, J., Bonner, A. and Francis, K. (2006). The development of constructivist grounded theory. International journal of qualitative methods, 5(1): 25-35.

Minthapala, S. and Mudadeniya, D. (2013) “Responding to Trends: Environmentally- friendly Sustainable Operations (ESO) of Sri Lankan Hotels”. Worldwide Hospitality and Tourism Themes, 5(5): 442-455.

Molina-Azorin J.F., Claver-Cortes E., Pereira-Moliner J. and Tari J.J. (2009). Environmental Practices and Firm Performance: an Empirical Analysis in the Spanish Hotel Industry. Journal of Cleaner Production, 17, 516-524.

Nayak, N. P. and Rao, A. K. (2014). “Customer’s Awareness of Environment-Friendly Initiatives in Hotels”. First Middle East Conference on Global Business, Economics, Finance and Banking, Dubai, 10-12.

Owen, N., Widdowson, S. and Shields, L. (2013). Waste Mapping Guidance for Hotels in Cyprus: Saving Money and Improving the Environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative.

Phu, S.T.P., Hoang, M.G. and Fujiwara, T. (2018). Analyzing solid waste management practices for the hotel industry. Global of Journal of Enviromental Science Management, 4(1): 19- 30.

Pirahi, S.I. and Arafat, H.A. (2004). Review on Solid Waste Management in Hotel Industry in India. Journal of Environmental Management, 146: 320-336.

Pongracz, E. (2002). “Evolving the Theory of Waste Management Academic Dissertation”. Re-Defining the Concepts of Waste and Waste Management Conference, Faculty of Technology, University of Oulu, Linnanmaa.

Radwan, H. R. I., Jones, E. and Minoli, D. (2012). “Solid Waste Management in Small Hotels: A Comparison of Green and Non-Green Small Hotels in Wales”. Journal of Sustainable Tourism, 20(4): 533-550.

Ragin, C., Nagel, J. and White, P. (2004). Workshop on Scientific Foundations of Qualitative Research. Washington, DC: National Science Foundation

Read, A. D. (1999). “A Weekly Doorstep Recycling Collection”. Resources, Conservation and Recycling, 26: 217-249.

Sandaruwani, J. A. and Gnanapala, W. K. (2016). Food wastage and its impacts on sustainable business operations: a study on Sri Lankan tourist hotels. Procedia Food Science, 6(2015): 133-135

Schultz, P.W., Oskamp, S. and Mainieri, T. (1995). “Who Recycles and When? A Review of Personal and Situational Factors”. Journal of Environmental Psychology, 15: 105-121.

Sealey, K.S. and Smith, J. (2014). Recycling for small island tourism developments: Food waste composting at Sandals Emerald Bay, Exuma, Bahamas. Resources, Conservation and Recycling, 92: 25-37

Shaalan, I.M. (2005). “Sustainable Tourism Development in the Red Sea of Egypt Threats

Shanklin, C. W., Petrillose, M. J. and Pettay, A. (1991). Solid Waste Management Practices in Selected Hotel Chains and Individual Properties. Hospitality Research Journal, 15(1), 59-74.

Shanklin, C.W. and Pettay, A. (1993). An Analysis of the Type (and) Volume of Waste Generated in the Food and Beverage Operations of Two Selected Mid-Scale Hotel Properties. Annual Conference of the Council of Hotel, Restaurant and Institutional Educators

Shieh, H. (2012). “The Greener, the more Cost Efficient? An Empirical Study of İnternational Tourist Hotels in Taiwan”. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 19(6): 536-545.

Singh, N., Cranage, D. and Lee, S. (2014). Green strategies for hotels : Estimation of recycling benefits. International Journal of Hospitality Management, 43:13-22.

Strauss, A. L. and Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory. Sage, Thousand Oaks, CA.

Trung, D.M. and Kumar, S., 2005. Resource use and waste management in Vietnam hotel industry. Journal of Cleaner Production, 13: 109-116.

Ағылшын тіліндегі түпнұсқасынан аударылған.