Эрен Бүлбүлдің шейіт болғанына тоғыз жыл толғанда, бір ананың сөзінен қалған ой-толғамдар…
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Кейде бір ананың сөздері тарихтың барлық кітаптарынан да салмақты болып шығады. Эрен Бүлбүлдің анасы перзенті туралы айтқанда ұзақ сөйлемдер құрған жоқ; дабыралы сөз сөйлемеді, батырлық туралы әдемі әдебиет жасамады.
Тек бір ғана егжей-тегжейді, ең қарапайым, ең күнделікті бір көріністі айтты: «Эрен өмірге өкпелі кетті. Сол есіктің алдында шейіт болған күні аяғына киген қара кебістің біреуі басқа еді. Біреуі басқа. Ол қара кебіс тым үлкен еді.»
Адам бұл сөйлемнің алдында тоқтап, ойлануға мәжбүр болады. Өйткені бір ұлттың тоғыз жылдан бері айтып келе жатқан, жоқтау шығарған, атына мектептер, саябақтар, әндер арнаған баланың бүкіл тарихы, шын мәнінде, аяғындағы екі сыңар емес кебісте жасырынып жатыр. Біреуі басқа. Әрі үлкен.
Философия адамды көбіне «өлшем» арқылы анықтап келді. Көне ойшылдық «адам — барлық нәрсенің өлшемі» дегенде, адамның өзіне лайықтаған өмірінің де белгілі бір өлшемі болуы керектігін меңзеген еді. Ал Эреннің аяғындағы кебіс оның өлшеміне сай емес еді; үлкен еді. Яғни бұл дүние оның өлшеміне қарай пішілмеген еді.
Он бес жасар баланың аяғы өз өлшеміндегі өмірді емес, өзінен әлдеқайда үлкен тағдырды басып тұрды. Бір баланың бармақтай денесі тұтас бір елдің жүгін көтеруге мәжбүр болды. Ол кебіс үлкен еді, өйткені өмір оған тар келмеген, керісінше, өмір оған әрдайым кең келген еді; өсуіне, сол кебістің ішін толтыруына уақыт қалдырылмады.
Ойлап көріңізші: балалық шақ — адамның аяқ киімі үлкен болатын жалғыз кезеңі. Аналар балаларына бір өлшем үлкен аяқ киім алады, «бәрібір өседі, аяғы сыяды» деп. Үлкен аяқ киім — бір үміт; болашақ шаққа жазылған қолхат. Баланың бір күні сол аяқ киімді толтыратынына, ол бос кеңістіктің уақыт өте жабылатынына деген үнсіз келісім. Эреннің аяғындағы ол үлкен кебіс те, мүмкін, сондай бір уәде болған шығар. Бірақ ол уәде орындалмады. Аяқ аяқ киімді ешқашан толтыра алмады. Бос орын бос күйінде қалды. Енді сол бос орынды тұтас бір ел толтыруға тырысуда; бірақ бір ұлттың қасіреті де бір баланың аяғы қалдырған сол кішкентай бос орынды толтыруға жетпейді.
«Біреуі басқа» дейді анасы. Бұл — жоқшылықтың ең үнсіз, ең ар-намысты сипаттамасы.
Жоқшылық айқай салмайды; көбіне осылайша, сыңары жоқ бір жұп кебісте, бір-біріне сәйкес келмейтін екі сыңарда тіл қатады. Қара теңіздің тік беткейлерінде, тау етегінде бір баланың аяғындағы бір-біріне ұқсамайтын екі кебіс… Бұл елдің бір беті де осы. Батырлық хикаялары әрқашан жарқырап суретке түседі, бірақ шындық көбіне балшықты соқпақта, бір-біріне сәйкес келмейтін екі кебісте жасырынып жатады. Эрен сол сыңары жоқ кебістермен өз тағдырына қарай жүрді. Оны ұлы еткен де осы емес пе? Кішкентай нәрселердің ішінен шығып, ұлы есімге айналу.
Анасы тағы бір нәрсе айтады, бәрінен де ауыр сөзді: «Өмірге өкпелі кетті». Бұл үш сөз тұтас бір дәуірдің ар-ожданына түсірілген жазба секілді. Өкпелі кету… Яғни татуласпай, есеп айыраспай, өз хақын алмай кету. Бір баланың өмірге өкпелейтіндей көп нәрсені көріп үлгеруі — шын мәнінде, біздің, яғни артта қалғандардың оның алдындағы қарызымыздың аты. Біз оның алдында неден қарыздар болып қалдық? Мүмкін, бейбіт балалық шақтан. Мүмкін, аяғына дәл келетін бір жұп аяқ киімнен. Мүмкін, таудың емес, мектеп ауласының саясынан. Қоғамның кемелдігі балаларын өмірге өкпелетпей өсіре алу қабілетімен өлшенеді. Егер Эрен өкпелі кетсе, бұл өкпеде бәріміздің де үлесіміз бар.
Тоғыз жыл өтті. Әр 11 тамызда оның есімі қайта аталады, қабірінің басында дұға оқылады, «ұмытқан жоқпыз» деп айтылады. Ұмытпау — игі іс; еске алу — ұлттың ең адами рефлексі. Бірақ еске алудың да өз өлшемі болуы керек. Эренді тек бір символға, бір туға, бір ұранның ішіне орналастырып, көңіл жұбату — жеңіл жол. Оны шынайы еске алу — сол «біреуі басқа» кебістерді еске алу. Егер бүгін бұл елде әлі де аяғына сыңары сәйкес кебіс кие алмайтын, өмірге өкпелеуі мүмкін балалар болса, Эренді еске алудың ең шынайы жолы — сол балалардың аяғына дәл келетін өмір құруға ұмтылу. Жоқтау айту оңай; ең қиыны — жаңа жоқтаулар айтылмайтын елді қалыптастыру.
Батырлар мәрмәр мүсіндерде емес, дәл осылай, аналарының аузынан шыққан бір жұп сыңары жоқ кебісте өмір сүреді.
Ол қара кебіс тым үлкен еді. Бәлкім, сондықтан да ешқайсымыздың аяғымыз сол бос орынға дәл келмейтін шығар. Бәлкім, ол бос орын толтыру үшін емес, оның алдында бас иіп ұялу, еске алу және уәде беру үшін тұрған шығар. Бір баланың табанының ізі — бір ұлттың ар-ожданының дәл ортасында.
Рухы шат, жатқан жері жәннат болсын.
Енді ешбір бала өмірге өкпелі кетпесін.
Эрен Бүлбүл (2002–2017) мен бас сержант Ферхат Гедиктің (1976–2017) рухына арналады
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/o-kara-lastik-cok-buyuktu-h1935.html