Бәрін бір кемеге мінгізетін заманға қарсылық бар!
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Нұхтың кемесіне жалғыз балық қана алынбады!
Мұратхан Мунганның «Жаз өтеді» кітабындағы «Бақтақ пен сиам балығы» өлеңінде адамның санасына бір орнаса, қайта шықпайтын екі жол бар: Нұхтың кемесіне жалғыз балық қана алынбады.
Ақын сол сәтте-ақ балықтың онсыз да қауіптің дәл ортасында, өз суында екенін еске салады.
Заманымызды түсіну үшін дәл осы жерде аялдау керек шығар.
Нұхтың кемесі туралы әңгімені ғасырлар бойы құтқарылу тұрғысынан оқыдық. Топан су келе жатыр, су деңгейі көтеріліп барады, өмір жалғасуы үшін тіршілік иелері кемеге алынады. Алайда әңгіменің ең шетінде ешкім қоймаған, жалғыз күтіп тұрған бір сұрақ бар:
Балық қайда?
Балық кемеде емес. Өйткені бәрі үшін апат болған су — балықтың өмірі.
Бұл кішкентай ғана деталь саясат теориясынан білім беруге, технологиядан адам құқықтарына дейін созылатын өте үлкен сұрақты алдымызға тартады: адамды құтқару үшін оны міндетті түрде өз кемемізге мінгізуіміз керек пе?
Бір топан су, түрлі тағдыр
Қазіргі әлем ұзақ уақыт бойы теңдікті «бірдейлік» арқылы орнатуға тырысты.
Бірдей білім беру моделі. Бірдей табыс өлшемі. Бірдей даму түсінігі. Бірдей қала. Бірдей тұтыну мәдениеті. Бірдей өмір сүру деңгейі. Бірдей ойлау тәсілі. Бірте-бірте бірдей сөздер, бірдей бейнелер, бірдей талғамдар, бірдей реакциялар.
Ал адамзат бірдей емес.
Адамдар бір қоғамда өмір сүрсе де, бірдей жадтан, бірдей мәдениеттен, бірдей қабілеттен, бірдей қажеттіліктен, бірдей өмір тәжірибесінен шықпайды.
Демек, нағыз теңдік — бәрін бірдейлендіру емес. Әділдік — бәріне бір нәрсені беру емес, әркімнің өз болмыс мүмкіндігін сақтай алуы.
Балыққа қанат беру — жақсылық емес. Құсты су астында өмір сүруге мәжбүрлеу — теңдік емес.
Ал бәрін бір кемеге мінгізу — әділдік емес.
Заманымыздың көзге көрінбейтін кемелері
Бүгінгі кемелер ағаштан жасалмайды. Бүгінгі кемелер көзге көрінбейді.
Біздің идеологияларымыз бар. Саяси тиесілілігіміз, экономикалық жүйелеріміз, институттарымыз, компанияларымыз, әлеуметтік ортамыз, цифрлық платформаларымыз, алгоритмдеріміз бар.
Әрқайсысы адамға үнсіз ғана бір сөйлемді айтады: «Осында болғың келсе, бізге ұқсауың керек».
Осылайша қазіргі адам бірте-бірте тек өзіне ұқсайтындардың арасында өмір сүре бастайды. Өзі сияқты ойлайтынға еріп, өзі сияқты сөйлейтінді тыңдап, өзі сияқты өмір сүретінмен араласады. Ал өзі сияқты ойламайтынды алдымен түсінуден бас тартады, кейін жатсынады, ақырында қауіп ретінде көреді.
Осылайша қоғам ортақ өркениет кеңістігі болудан қалып, қатар тұрған тұйық кемелерге айналады. Әр кеменің өз ақиқаттары, өз батырлары, өз жаулары, өз тілі және өз шындық жүйесі қалыптасады.
Нағыз топан су, бәлкім, дәл осы жерден басталатын шығар.
Өйткені өркениет — бір-біріне ұқсайтын адамдардың бірге өмір сүруі емес. Өркениет — бір-біріне ұқсамайтын адамдардың бірін-бірі жоймай өмір сүре білу өнері.
Алгоритмнің кемесі
Оның үстіне XXI ғасырда бұл мәселе тек саяси немесе мәдени ғана емес. Ол — цифрлық мәселе.
Алгоритмдер нені оқитынымызды, кімге еретінімізді, қай жаңалықты көретінімізді, қай музыканы тыңдайтынымызды барған сайын көбірек айқындап отыр. Адам өзі таңдап жатырмын деп ойлайды; ал шын мәнінде көбіне алдына бұрыннан іріктеліп қойылған нұсқалардың ішінен таңдайды.
Осылайша тарихта, бәлкім, алғаш рет кеменің капитанының өзі көзге көрінбейтін болып барады. Бағытты адам емес, дерек белгілейді.
Ал алгоритмнің ең жақсы көретін адамы — болжауға болатын адам.
Өйткені болжауға болатынды өлшеуге болады. Өлшеуге болатынды жіктеуге болады. Жіктеуге болатынды бағыттауға болады.
Осы жерде бостандықтың жаңа сұрағы туады: бізге ұсынылған нұсқалардың бірін таңдау шын мәнінде таңдау ма? Әлде бостандық кейде нұсқалардың шеңберінен шыға білу батылдығы ма?
Балық дәл осы жерде қайта алдымыздан шығады. Өйткені балық — кеменің жолаушысы емес. Ол өз суының ішінде.
Сыныптың кемесі
Дәл осы мәселе білім беруге де қатысты.
Балаларды бірдей парталарға отырғызамыз. Бір уақытта бірдей сабақтар өтеміз. Бірдей сұрақтар қоямыз. Содан кейін бірдей жауап беруін күтеміз.
Ал бір бала музыкада ерекше дарынды, екіншісі — математикада. Біреуінің әлеуметтік интеллекті мықты. Біреуі қолымен ойлайды, біреуі сөзбен. Біреуі үнсіз, бірақ терең; біреуі сөйлеу арқылы үйренеді.
Жүйе көбіне бәріне бір сұрақ қойып, берген жауабына қарай олардың «үлгерімді» немесе «үлгерімсіз» екеніне шешім шығарады. Бәлкім, білім беруде істеуіміз керек нәрсе — балаларды бір кемеге мінгізу емес, әр балаға өз суын табуға көмектесу шығар. Өйткені білім берудің мақсаты — адам өндіру емес. Адамның бойындағы мүмкіндікті ашу.
Ұлы сынақ
Қуатты қоғам — айырмашылықтар жойылған қоғам емес. Керісінше, айырмашылықтар ортақ құқық, әділдік және тиесілілік сезімі аясында өмір сүре алатын қоғам.
Өркениет ешкімге «маған ұқса» демеуі керек. Ол мынаны айта білуі керек: «Сен өз болмысыңмен осында өмір сүре аласың».
Бұл — өркениет тарихындағы ең қиын сөйлемдердің бірі. Өйткені төзу бір басқа, бірге өмір сүру бір басқа. Төзімділікте жасырын үстемдік бар; ал бірге өмір сүруде өзара болмыс құқығы бар.
Мұнда бір айырмашылықты да ажыратып алу керек: кеме жаман емес. Кеме қажет; ол топан су алдында өмірді қорғайды. Мәселе кеменің бар болуында емес, кемені жалғыз мүмкін өмір деп сенуде.
Адамзат тарихындағы көптеген ұлы ойлар мен жүйелер алғашында адамды құтқару мақсатымен пайда болды. Кейін олардың кейбірі ең үлкен қателікке ұрынды: өздерінің құтылу рецептерін бәріне міндетті етті. Ал ешбір өркениет тұжырымдамасы адамның алуан түрлілігін жою арқылы баянды бола алмайды.
Өмір стандарттау арқылы емес, алуан түрлілік арқылы жалғасады.
Табиғат бізге мұны миллиондаған жылдан бері айтып келеді. Орманда жалғыз ағаш түрі болмайды. Теңізде жалғыз балық болмайды. Көкте жалғыз құс ұшпайды.
Мұнда маңызды бір сұрақ бой көрсетеді: адам табиғатта тамсана тамашалайтын алуан түрлілікті қоғамда неге қауіп ретінде қабылдайды?
Ендеше балық неге алынбады?
Енді бастапқы сұраққа оралайық.
Балық ұмытылып қалғандықтан кемеге алынбады ма?
Жоқ! Бәлкім, керісінше: оның не екені белгілі болғандықтан алынбаған шығар. Өйткені нағыз даналық — кімді құтқару керектігін білу ғана емес. Кімнің құтқарылуға мұқтаж еместігін де білу.
Кейде көмектесу — араласпау. Кейде қорғау — еркіне жіберу. Кейде теңдік — бірдей нәрсе бермеу. Кейде әділдік — өзгеше болғанның өзгеше болып қалуына жол беру.
Ал кейде құтылу — кемеге міну емес, өз суыңда қала білу. Мунганның бірнеше жолға сыйғызған сол балығы сондықтан тек өлеңнің балығы емес.
Ол балық — өз ойын сақтайтын адам. Тобыр бет алған жаққа баруға міндетті емес екенін білетін адам. Өзіне ұсынылған ақиқаттарға күмәнмен қарай алатын адам. Өз үнін өзгелердің у-шуынан ажырата алатын адам.
Және, бәлкім, ең маңыздысы — өзіне тынбай «бері кел, біздің кемеге мін, құтылу осында» дейтіндерге мына сұрақты қоя алатын адам:
«Ал егер менің өмірім сіздің кемеңізде болмаса ше?»
Ғасырдың ұлы мәселесі, бәлкім, жаңа кемелер жасау емес шығар. Адамзатқа бұдан да үлкен, бұдан да технологиялық, бұдан да жылдам кемелер жетпеуі де мүмкін.
Басты мәселе — кеменің сыртында да өмір бар екенін есте ұстай алатын өркениет ақылын дамыту. Өйткені болашақтың қоғамы бәрін бір кемеге мінгізетін қоғам болмайды. Болашақтың нағыз өркениеті — кемедегіні қорғайтын, жағадағыны көретін, көктегі құстың қанатына тиіспейтін және судағы балықты судан шығармайтын өркениет болмақ.
Сол балықтың бізге қалдырған ең ауыр сұрағы да, бәлкім, осы шығар: топан судан құтылу үшін қаншама адамды өз суынан шығардық?
Ал, бәлкім, одан да ауыры: оларды құтқарып жатырмыз деп ойлап, қаншасын өзімізге айналуға мәжбүрледік?
Ол балық кемеге алынбады.
Бәлкім, алынбағандықтан да аман қалған шығар!
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/nuhun-gemisine-balik-neden-alinmadi-h1942.html