Адамзат болашақта қалай басқарылады?

Жаңа әлемдік тәртіп келе жатыр ма, әлде ескі әлем тек бағдарламалық жасақтамасын жаңартып жатыр ма?

Авторы: д-р Нурфер Терджан

Генри Киссинджер өмірінің соңғы ірі еңбегі «Әлемдік тәртіпте» сыпайы, бірақ тебірентерлік бір мойындау жасайды: тарих бойы шын мәнінде ортақ келісімге келген бірыңғай әлемдік тәртіп ешқашан болған емес. Қытай өз орталығында «аспан астындағы тәртібін» құрды. Ислам өркениеті өзінің саяси және адамгершілік әлемін тұрғызды. Еуропа Вестфалия арқылы егеменді мемлекет идеясын қасиетті санады. Ал Ресей кең-байтақ жерінің берген сенімімен әрдайым өз ережелерін өзі жазды.

Басты мәселе – бұл тәртіптердің алғаш рет бір үстелге отыруы.

Оның үстіне, үстелдің төрінде ешкім отырмаған дәуірде өмір сүріп отырмыз.

Киссинджердің алаңдаушылығы дәл осы еді: ортақ төреші жоқ, ортақ конституция жоқ, ортақ ар-ождан да барған сайын әлсіреп барады. Сондықтан тәжірибелі дипломат романтикалық көрінбесе де, шынайы бір ем ұсынды: күштер бір-бірін теңестіруі тиіс. Өйткені күш өз еркіне жіберілгенде адамгершілік тудырмайды; тек одан да көп күш тудырады.

Кітап сөрелерде тұрған кезде, дәл сол сұраққа мүлдем басқа бір сала жауап бере бастады.

Астрологтар.

Әлеуметтік желілерде 2026 жылғы тамыздың «жаңа әлемдік тәртіптің бастауы» екені зор шабытпен айтылып жатыр. Ғаламшарлар бір сызыққа тізіліп, ескі дәуір жабылып, жаңа энергия басталып жатыр-мыс.

Геосаясатты Меркурийдің кері қозғалысына сеніп тапсыратындай батыл емеспін.

Бірақ заманымыздың ирониясы дәл осы жерден басталады.

Бір жақта жарты ғасырлық дипломатиялық тәжірибесімен Киссинджер…

Екінші жақта телефон экранында айналып тұрған түрлі-түсті аспан анимациясы…

Ал екеуі де бір сөйлемді айтады:

“Сіз білетін әлем аяқталып келеді.”

Бірі мұны ескертпелермен айтады.

Екіншісі – эмодзилермен.

Сол сәтте Никарагуадан шағын, бірақ дауысы қатты бір жаңалық жетеді.

Президент Даниэль Ортега елде бұдан былай сайлау өткізілмейтінін жариялайды.

Демократияның ең қымбат шығыны сайлау екені анықталған болса керек.

Сайлау жәшігін алып тастасаң, сайлау нәтижесіне де кепілдік беріледі.

Статистика ғылымы тұрғысынан аса табысты әдіс.

Оның үстіне, Ортеганың хикаясы – тарихтың өз алдына бір ирониясы.

Бір кездері диктатураға қарсы тауға шыққан революционер…

Бүгін билікті отбасылық компанияның ұқыптылығымен басқаратын президент.

Жұбайы – «тең президент».

Өкілеттік мерзімі ұзартылған.

Сайлаулар күнтізбеден алынып тасталған.

Ал демократия мұражайға тапсырылған.

Тарихтың әзіл-оспаққа деген түйсігі шынымен күшті.

Өйткені кейде революциялар биліктің тек тегін ғана өзгертеді.

Алайда Ортеганы экзотикалық ерекшелік ретінде көру көңілге демеу болғанымен, адастырады.

Бүгін әлемнің көп жерінде сайлау жәшіктері тұр.

Плакаттар ілінуде.

Митингілер өтуде.

Науқандар жүргізілуде.

Нәтижелер жарияланып жатыр.

Бірақ енді басты сұрақ мынау:

Сайлау бар ма, әлде тек сайлаудың көрінісі ғана бар ма?

XXI ғасырдың ең ұлы өнертабысы, бәлкім, сайлауды жою емес…

Сайлауды сақтап, бәсекені азайту шығар.

Институттар орнында тұр.

Конституциялар сөрелерде.

Соттар ашық.

Парламенттер жұмыс істеп тұр.

Тек мазмұндары ғана жаңартылған.

Компьютерлердің «интерфейс өзгерді» деген ескертуі сияқты.

Демократия кейде жойылмайды.

Үнсіз жаңартылады.

Киссинджер «күштер тепе-теңдігі» деп атаған теңдеу бүгін басқа актерлермен қайта жазылуда.

Бұрын мемлекеттер бәсекелесетін.

Енді алгоритмдер де бәсекелеседі.

Бұрын шекаралар қорғалатын.

Бүгін деректер қорғалады.

Бұрын мұнай стратегиялық ресурс еді.

Бүгін назар аудару ұзақтығы құндырақ.

Бұрын тыңшылар ақпарат жинайтын.

Енді адамдар ақпаратты тегін тапсырады.

Бәлкім, жаңа дәуірдің ең қуатты әскері танктерден емес, серверлерден тұратын шығар.

Қару зауыттарының қасында деректер орталықтары бой көтеруде.

Карталардың орнын желі карталары басуда.

Соғыстар майдандарда басталмас бұрын экрандарда жеңіске жетуге тырысады.

Сонда әлем шынымен қайда бара жатыр?

Бәлкім, бір полюсті әлемнен көп полюсті әлемге емес…

Көп қабатты әлемге.

Мемлекеттер бар.

Компаниялар бар.

Жасанды интеллект бар.

Жаһандық қаржы желілері бар.

Әлеуметтік желі платформалары бар.

Ықпал етушілер бар.

Крипто қауымдастықтары бар.

Ал осының бәрінің ортасында барған сайын жалғыздана түскен жеке адам бар.

Енді тек елдер ғана бір-бірімен бәсекелеспейді.

Шындықпен орнатқан қарым-қатынасымыз да бәсекеге түседі.

Ақиқат пен алгоритм арасында көзге көрінбейтін таңдау жасаймыз.

Күн сайын.

Байқамастан.

Бәлкім, болашақтың ең үлкен мәселесі демократия болмас.

Шындық болар.

Өйткені бір оқиға үшін ондаған түрлі шындық жасап шығаруға болады.

Бір елде төңкеріс деп аталатын нәрсе басқа елде революция деп аталады.

Бір жерде бостандық ретінде ұсынылатын нәрсе басқа жерде хаос ретінде баяндалады.

Енді тек шекаралар ғана емес…

Ақиқаттың өзі де бөлшектенуде.

Ал бөлшектеніп жатқан тек ақпарат емес; ортақ ақыл.

Сондықтан жаңа әлемдік тәртіп, бәлкім, бір орталықтан басқарылатын алып жүйе болмайды.

Ол көбінесе бір-біріне сенбейтін күштер бірін-бірі үздіксіз бақылайтын орасан зор күту залы болады.

Ешкім толық жеңе алмайтын…

Ешкім толық жеңілмейтін…

Бірақ бәрі бір-біріне күдікпен қарайтын ұзақ аралық кезең.

Бәлкім, тарихшылар кейін мұны «белгісіздік дәуірі» деп атайтын шығар.

Содан кейін қайтадан Никарагуаға көз саламыз.

Шын мәнінде мәселе Ортегада емес.

Басты мәселе – оның сөзінің адамдарды бұрынғыдай таңғалдырмайтыны.

Көшбасшының «бұдан былай сайлау болмайды» деуі секілді, мұны естіп, иығын қиқаң еткізіп, күнделікті тіршілігін жалғастыра беретін әлемнің үнсіздігі де ойлануға тұрарлық.

Бәлкім, жаңа әлемдік тәртіп дәл осы шығар.

Бостандық бір түнде жоғалатын емес…

Адамдар оның жоқтығына баяу үйренетін тәртіп.

Киссинджер тепе-теңдік іздеді.

Астрологтар жаңа дәуір уәде етуде.

Ал Ортега сайлау жәшігін алып тастап жатыр.

Бәлкім, осы дауыстардың бәрінің арасында шын мәнінде естілуі тиіс сұрақ әлі сол күйі: