Авторы: д-р Нурфер Терджан
Адамзат ұзақ уақыт бойы өзін тәртіп ішінде өмір сүріп жатырмын деп ойлады.
Ал шын мәнінде бізге ұсынылған нәрсе тәртіп емес, бақыланатын белгісіздік еді.
Бір кездері адамдар болашағын жоспарлай алатын.
Ертең не боларын білмесе де, жүйенің түгелдей күйремейтініне сенетін. Ал қазір таңертең оянсақ болды, жаңа соғысқа, жаңа экономикалық дағдарысқа, жаңа індет қаупіне, жаңа энергетикалық хаосқа немесе жаңа цифрлық айла-шарғыға тап боламыз.
Әлемді енді дағдарыс тудырмай басқару мүмкін емес.
Өйткені қазіргі заманның жаңа басқару тәсілі — қорқыныш.
Ал қорқыныш хаоспен бәрінен жақсы қоректенеді.
Адамдар енді еркін тұлғалар ретінде емес, үнемі сақадай сай күйде ұсталуы тиіс психологиялық тобыр ретінде қарастырылады. БАҚ күн сайын жаңа үрей толқынын таратады. Экономика қорқынышпен пішінделеді. Саясат белгісіздіктен күш жинайды. Ал жаһандық жүйе адамзатты үнемі «төтенше жағдай психологиясында» ұстау арқылы бағыттауға тырысады.
Бір кездері детерминизм үстемдік етті.
Батыс әлемі бәрін есептеуге болады деп сенді. Қоғамдарды басқаруға, соғыстарды жоспарлауға, экономиканы бақылауға, адам мінез-құлқын модельдеуге болатын еді. Лапластың механикалық әлем туралы түсінігі тек физиканы ғана емес, мемлекеттерді, бюрократияны және қазіргі саясатты да қалыптастырды.
Бірақ кейін жүйе өз тәкаппарлығымен бетпе-бет келді.
Өйткені өмір зертхана емес еді.
Адам да машина емес еді.
Хаос теориясы жай ғана математикалық тәсіл емес-тін; ол заманауи ақыл-ойдың күйреуіне берілген алғашқы соққылардың бірі болды. Эдвард Лоренц санды дөңгелектеудегі кішкентай бір қатемен ашқан ақиқат мынау еді:
Кішкентай бір өзгеріс бүкіл жүйені құлатуы мүмкін еді.
Бүгін біз бастан кешіп отырғанымыз дәл осы.
Бір вирус бүкіл әлемді тоқтатты.
Бір банк дағдарысы құрлықтарды шайқалтты.
Бір энергетикалық соғыс миллиондаған адамды кедейлендірді.
Бір әлеуметтік желі алгоритмі қоғамдардың психологиясын өзгертті.
Біз енді ештеңе тұрақты емес дәуірде өмір сүріп жатырмыз.
Ал ең қауіптісі мынау:
Адамзат хаосқа үйреніп барады.
Үздіксіз дағдарыс кешкен қоғамдар біраз уақыттан кейін ойлауды доғарады. Шаршаған қоғам қауіпсіздікті аңсайды. Ал қауіпсіздікті аңсаған қоғам бостандығынан бас тарта бастайды. Міне, қазіргі жүйенің ең үлкен жетістігі осы жерде көрінеді: адамдарға бұғауды бостандық деп ұсына білу.
Пандемия кезеңі мұның ең айқын мысалы болды.
Адамзат тек денсаулық дағдарысын ғана бастан өткерген жоқ; сонымен бірге жаһандық ауқымдағы қорқынышты басқару тетігіне тап болды. Адамдар бір-бірінен алыстатылды, жалғыздыққа итерілді, цифрландырылды және үнемі бақылауда болатын өмір салтына жедел бейімделді.
Біз бүгінге дейін сол кезеңнің психологиялық салдарынан арыла алмай келеміз.
Өйткені мәселе енді тек ауруда емес; мәселе — сананы бақылауда.
Хаос енді өздігінен пайда болатын құбылыс емес.
Экономикадан саясатқа дейін, БАҚ-тан қоғамдық қозғалыстарға дейін көптеген салада хаос билік басындағылардың ең ықпалды құралдарының біріне айналды.
Қоғам үздіксіз ауысып отыратын күн тәртібімен есеңгіретіледі.
Бір оқиғаның күйзелісі басылмай жатып, екіншісі басталады. Адамдардың ойлануына, сұрақ қоюына және жадын сақтауына мүмкіндігі қалмайды. Осылайша ақиқат өз орнын «сәттік қабылдауларға» береді.
Бүгін адамзат ақпарат дәуірінде емес, айла-шарғы дәуірінде өмір сүріп отыр.
Ал ең қасіреттісі мынау:
Адамдар енді ақиқатты емес, өздеріне азырақ қорқыныш сыйлайтын өтірікті таңдайды.
Алайда хаостың басты қаупі — ретсіздік емес.
Басты қауіп — адамның ақиқатты жоғалтуы.
Өйткені ақиқатты жоғалтқан қоғамдар алдымен бағытын, содан соң ар-ожданын, ең соңында болашағын жоғалтады.
Және бәлкім, бүгін адамзаттың алдында тұрған ең үлкен сұрақ әлі де сол күйінде:
Біз шынымен хаостың ішінде өмір сүріп жатырмыз ба…
Әлде біреулер хаосты әдейі ушықтырып жатыр ма?
Желді қаланың көгінен жазбалар…