Ислам өнеріндегі фракталдық өлшем және тәртіпті қабылдау

https://www.intechopen.com/online-first/86254

Аңдатпа

Бұл мақалада адамның басқа тіршілік иелеріне деген туа біткен эмоционалдық жақындығының, байланыстық тұтастығының және жасампаздық қасиетінің, сондай-ақ бірге өмір сүрудің себептілігінің сана, философия және сәулет өнері үштігінде қалай түсіндірілетініне назар аударуды мақсат етемін. Табиғатқа деген эстетикалық сүйсіну – адамның негізгі бейімділіктерінің бірі және ол адам болмысына биологиялық тұрғыда кодталған. Табиғаттағы құрылымдардың адамға эстетикалық әсер етуінің бастапқы қызметі – тіршілікті жалғастыру. Биологиялық пішіндердің фракталдық түзілу мен масштабтық инварианттылық сияқты геометриялық қасиеттерімен қатар симметрия, өзіне-өзі ұқсастық және күрделі иерархия да адамды жанама түрде табиғи элементтердің өрнектерімен және ерекшеліктерімен байланыстырады. Адамдар мен кеңістіктер арасындағы қатынас кеңістіктік бөліністерде емес, көзқарастар арасындағы ауысуда көрініс табады. Бұл мақалада мен Әлхамра сарайының сәулеттік, философиялық және көркемдік үштігі байланыстық тұтастық, биофилия және фрактал ұғымдарына сәйкес келе алатын ұлы еңбек екенін алға тартамын.

Түйін сөздер

• ислам өнері
• биофилия
• фрактал
• геометриялық синтез
• сана философиясы
• когнитивтік ғылым
• қабылдау

1. Кіріспе

Мәдени динамикалардың өзара әрекеттесуі мен түрленуі нәтижесінде әр дәуір өз экологиясын қалыптастырады. Ой, сезім және мінез-құлық қалыптастыра алатын адам миы өзінің бірегейлігімен, шығармашылығымен, қиял-ғажайып қуатымен, әрбір жаңа білім арқылы өзін түрлендіру әлеуетімен және коммуникация желісі мен өрнегін жасай білу қабілетімен теңдесі жоқ байланыстылыққа ие. Қоғамның кемел коммуникация тілін өмір деп анықтауға болады. Философия, өнер, сәулет және ғылым осы тілді түсінеді; ескі ақиқаттардың үстіне қосылатын жаңа ақиқаттарды тәжірибеден ашады, өмірлерге және жаңа «одан да көп ақиқатқа» мән береді. Білімнен тұратын өмірдің өзара байланыстылық желісі адам санасында философия, өнер, сәулет және ғылым арқылы модельденеді. Болмыс желісінің бұл аясы философияның, өнердің, сәулет пен ғылымның бастауымен белгілі бір тәжірибелер арқылы қайтадан «жаратылады». Табиғаттың болмысын зерттегенде, жапырақтың жүйкеленуінен бастап, өзендердің тоғысып, айырылатын иірімдеріне дейін, найзағай туғызатын көріністерден гүлдердің шеберлікпен жасайтын нәзік өрнектеріне дейін; таулардың күрделі пішінінен бастап нақты болжай алмайтын сызықтық емес ауа райының мінезіне дейін түрлі құбылыстар мен әрекеттерге кезігеміз. Адам куә болатын осы өндіру тіліне назар аударсақ, бірнеше қарапайым қадамнан тұратын үдерістің, қаншалықты күрделі көрінсе де, қайталанған кезде қалайша ұлы түзілімдерге айналатынын талдай аламыз. Табиғат жасаған пішіндерде және байқалатын мінез-құлықтарда фракталдықтың бар екені және оның байлығы назар аудартады. Байланыстылық геометрияда да жасырын. Геометрия «жерді өлшеу» немесе «жер бетіне қатысты өлшемдер» деп аударылады. Геометрия барлық пішіндердің бөліктерін, бөліктің бүтінмен және құрылыммен байланысын айқындайды. Бар нәрсенің бәрінің бірегей құрылымының негізін құрайтын геометрия бүтінмен орнатылған байланыстың киелілігін, ғаламдағы өзара байланыстылықты және барлық нәрсемен құрған желілері арқылы үздіксіз өзара әрекеттесуін бізге тынымсыз еске салады. Табиғи аналогтар табиғаттың органикалық, жансыз және жанама ассоциацияларымен айналысады. Табиғаттағы тірі ағзалар, материалдар, түстер, пішіндер, тізбектер мен өрнектер салынған ортада өнер туындысы, әшекей, жиһаз, безендіру және тоқыма ретінде көрініс табады. Гүл мен жапырақ өрнектеріне еліктеу, табиғи ортадағы түстерді таңдау немесе органикалық пішінде жобаланған жиһаз табиғатпен жанама байланыс орнатуға мүмкіндік береді.

Адам – табиғаттың бір бөлшегі және өмір сүру үшін азық-түлік, киім-кешек және дәрі-дәрмек сияқты ресурстар тұрғысынан табиғатқа материалдық жағынан тәуелді. Бұдан бөлек, табиғат адамның эмоционалдық, когнитивтік, эстетикалық және рухани дамуына ықпалы тұрғысынан да айрықша маңызды. Теорияда да, тәжірибеде де адамның тәндік, ақыл-ой және рухани саулығы табиғи ортамен өзара әрекеттесудің сапасы мен үздіксіздігіне байланысты. Бұл өзара әрекеттесу қауіпсіз әрі мағыналы өмір сүру әлеуетін арттырады. Адамның табиғи ресурстарға тәуелділігі, табиғатпен қарым-қатынастан алатын қанағаты, жаңалық ашу мен дағдылардың дамуы, табиғаттың сыртқы келбетінің жан тыныштығы мен шабытқа әсері, өсімдіктермен және жануарлармен орнатылатын эмоционалдық байланыстар әртүрлі тақырыптар аясында зерттелген. Адамзаттың басты зерттеу аясы – жер бетіндегі тіршілік және оған қатысты білімнің ғылымға, өнерге және күнделікті өмірге берілуі. Адамның тіршіліктің қалған бөлігімен байланыстары әлі толық түсінілмеген және жаңа ғылыми зерттеулер мен батыл эстетикалық түсіндірулерді қажет етеді. Зияткерлік тұрғыдан әлдеқайда берік әрі сенімді экологиялық этика қалыптастыру қажет.

Табиғаттың символдық тәжірибесі коммуникация мен ойлауды жеңілдету үшін табиғатты пайдалануды білдіреді. Адамның ақыл-ой және тәндік эволюциясы жарық, дыбыс, иіс, жел, су, өсімдіктер және жануарлар сияқты қоршаған ортаның ерекшеліктерімен бірге жүрді. Табиғатқа қатысты символдарды қолдану сөйлеу тілінің дамуынан көрініс тапты. Мәселе шешу, сыни ойлау және қол шеберлігі табиғатпен ғасырлар бойғы өзара әрекеттесуден туған. Табиғи элементтерге жақындық адам болмысына биологиялық тұрғыда кодталған. Тарихи ғимараттар мен кеңістіктерде байқалатын жануарлар мен өсімдіктер бейнелерінің сәулет өнерінде сәндік және символдық әшекей ретінде ежелден қолданылып келгені белгілі. Әр дәуірде әртүрлі түрде қолданылған бұл табиғи тақырыптардың жүйелілігі биофилиялық дизайнның жаңа құбылыс емес екенін көрсетеді. Керісінше, тарих қалалық түр ретіндегі қазіргі адамның сау әрі қуатты болмысын сақтап қалуы үшін табиғатпен байланыстың өмірлік маңызы бар екенін растайды.

Биофилия және биофилиялық дизайн тәндік және ақыл-ой саулығының біздің шегімізден тыс, адам экологиялық тұрғыдан бөлшегі болып табылатын табиғатпен қарым-қатынасымыздың сапасына байланысты екенін баса көрсетеді. Биофилиялық дизайн тәсілі адамдардың күн сәулесі, жануарлар, ағаштар, гүлдер, ағын су, құстар және табиғи үдерістер бар ортада өздерін жақсырақ сезінетініне негізделеді. Ежелгі дәуірлерден бізге жеткен ғимараттардағы табиғатпен үздіксіз байланыста болған жобалау түсінігі биофилия гипотезасы заманауи ұғым болғанымен, жаңа көзқарас емес екенін көрсетеді. Жергілікті материалдардан баспана салған бұрынғы қауымдар өз құрылыстарын тарихи тұрғыда биологиялық бейімділіктер мен жақын қоршаған ортасы мен санасының кеңістікті ұйымдастыру үдерістері арқылы жасаған. Баспана, қорғаныс және ғибадат үшін қолда барын пайдалана отырып, олар игілік сезіміне қажетті білімді, пішінді және мағынаны беретін құрылыстарды түйсік арқылы салған. Демек, жобалау шешімдері адамды тірі әрі адам ететін неврологиялық үдерістердің табиғи жалғасы ретінде жүзеге асқан. Заманауи сәулет өнерінің жобалау негіздемесі табиғатты қамтитын және қоршаған ортамен байланысты талап ететіндей түрде әлі дамымаған. Соған қарамастан, тарихи ғимараттарға қатысты қазіргі бағалаулар адамдардың бұрын емдік-сауықтырушы қасиеттерді жақсырақ қабылдағанын және оларды жақын ортасына енгізгенін көрсетеді.

Урбандалу үдерістері басталған кезеңдерден бастап адамдар баспаналарын биологиялық бағдармен салған; барлық қоғамдарда бақ, аула, атриум және ішкі бақ сияқты шешімдер қолданылып, табиғатпен байланыс қамтамасыз етілген. Табиғатпен қарым-қатынасы болмысқа негізделген адамзат табиғатқа байланысты мифологиялық және діни оқиғаларды дамыта отырып, бұл бақтарға киелілік сипат берген. Ислам өркениетінде азаматтық және қоғамдық ғимараттарда табиғатпен және жеке өмірдің оңашалығымен байланыс орнататын аула жобасы ислам сәулет өнері мен қалаларының дамуын айқындаған ең маңызды элемент болды. «Мың бір түн» ертегілерінде суреттелген, әлемнің жеті кереметінің бірі ретінде сипатталатын ғажайып сарайдың бағы – су ойындары түрлі өсімдіктер мен ағаштармен шебер үйлестірілген ежелгі қауымдарда табиғаттың емдік, тазартушы және руханиландырушы әсері дәлелденген ең маңызды мысал. Бүкіл ислам өнері мен Андалусия сәулеті үшін үлкен мақтаныш көзі болған бұл сарай – Әлхамра сарайы (Қасру-л-Хамра). IX ғасырда Андалусия Омейядтары Испанияның Гранада (Ғарната) қаласында өзендерге қарап тұрған төбенің үстіне әскери мақсатпен салған бұл құрылыс мұнаралармен, бір-бірімен жалғасқан бөлмелермен, аулалармен және аула бақтарымен кеңейтіліп, ұлы сәулеттік туындыға айналдырылды. Араб тілінде «қызыл» дегенді білдіретін және атауын өлкенің өзіне тән қызыл сазды топырағынан алған Әлхамра сарайы – XIII ғасырдағы Андалусия кезеңінің ұлы, бірақ қарапайым сәулеттік туындысы.

2. Биофилия және фракталдық геометрия сияқты сәулеттік ұғымдар арқылы сана философиясына жақындау

Әсіресе табиғатпен байланыста жобаланған кеңістіктердегі әшекей элементтерінің жүйке жүйесіне тікелей әсер ететін геометриялық композициялар екені анықталды. Дәстүрлі ою-өрнектер, түстер, буындасқан беттер және кеңістіктік құрылым табиғатпен байланысты дизайнды айшықтайды [1].

Табиғи пішіндер мен өрнектердің композициясы ретінде қалыптасқан сәулеттік кеңістіктер мен адамның туа біткен тәуелділіктері арасындағы диалог дәстүрлі сәулет өнерінде көрініс тапты. Осы диалогты орнатуға бағытталған нақты стратегиялардың қатарында күн жарығына, таза ауаға, өсімдіктер мен жасыл аймақтарға тікелей қолжетімділік бар [2]. Грек сәулет өнерінде атриум мен перистильді қолдану сапалы тұрғын кеңістік жасау және табиғи элементтерді ғимарат жоспарына енгізу үшін жарық пен табиғатты құрылысқа қосудың ең қолайлы тәсілі ретінде қарастырылған. Осыған ұқсас көзқарас аула жүйелері мен аркадалы дәліздер қолданылған ислам сәулет өнерінің дәстүрлі ғимараттарында да байқалады. Қоғамдық және азаматтық сәулетте әртүрлі түрде қолданылған аула жүйесі айналасындағы бөлмелер үшін орталық жиналыс кеңістігін, табиғи желдетуді, күн жарығын және көгалдандыруды қамтамасыз ете отырып, табиғаттан алынған бақ қызметін атқарады [3].

Дәстүрлі сәулет өнеріндегі тартымдылықты органикалық, тірі, тұтас, жайлы, қолжетімді, эгосыз, өзіне сенімді және көбіне «мәңгілік» қасиеттер ретінде сипаттауға болады; оларды биофилиялық құндылықтар деп те атауға болады. Осы қасиеттеріне байланысты олар мәңгілік сезімін бейнелейді және «уақыттан тыс сәулет» деп аталады. Кристофер Александр тарихи ғимараттардың уақыттан тыс құрылыс тәсілі екенін атап өтіп, уақыттан тыс сәулетті адам табиғатымен үйлеспейтін ішкі қайшылықтар болмағандықтан мазасыздық емес, жайлылық сезімін сыйлайтын кеңістіктер ретінде анықтайды [4].

Ол мұны осы ғимараттарды тәжірибеде сезінген адамдардың өздерін жайлы сезінетін, өзімен үйлесімде әрі күйзеліссіз өмір сүретін уақыттан тыс тәжірибе ретінде сипаттайды. Бұл ғимараттардағы пропорция мен геометрия құрылыс құрамдас бөліктерінің масштабымен және айналадағы ғимараттарға қатысты орналасуымен байланысты; өйткені уақыттан тыс кеңістіктердің негізгі қағидаттарының бірі – олардың өздері орналасқан салынған ортаға сәйкес орналасуы мен пішін алуы [5]. Киелі геометриялық қағидаттардың мінсіз өрнектелуі және өмір сүруге үйлесімді салынған орта ретінде жобалануы себепті олардың адамдарға физиологиялық және психологиялық әсері бар деп саналады [6]. Салынған ортада саналы табиғи бейнелерді құрастыруда фракталдық пішіндердің табиғи текстуралар мен түстермен композициясы биофилиялық тәсіл ретінде анықталады. Емдік кеңістік туралы пікірталаста сәулетшілер пайдаланушыларға ұсынатын биофилиялық дизайн шынайы табиғат емес және басқаша әсер етеді деген көзқарастар да бар. Алайда эксперименттік зерттеулер адам санасының табиғатпен жанама түрде өзара әрекеттесетінін және айрықша пішіндер мен беттермен жанасқанда табиғатта болғанға ұқсас әсерлерді бастан кешетінін көрсетті. Табиғи ортаны және табиғи пішіндерді, детальдарды, иерархиялық бөліністі, фракталдық өрнектер мен түстерді қамтитын салынған орта туа біткен реакциялардың пайда болуына ықпал етеді және игілік сезімін оятады.

Физика және биология ғылымдары көне заманнан бері әшекейлерде кездесетін фракталдық геометрияны дәуірдің тарихи және мифологиялық тұрғыдан дәл символдық оқиғалары мен геометриялық композицияларын модельдеу үшін пайдаланған. Кейінірек фракталдық геометрия эстетикалық мақсаттарға қызмет етіп, өнер мен табиғат арасында байланыс орнату үшін қолданылды; осылайша зерттеушілер фракталдық өрнектердің жергілікті өсімдік жамылғысымен байланысты екенін анықтады [7]. Осы тұрғыда соңғы зерттеулер кеңістіктердегі фракталдық өрнектер мен көпөлшемділіктің парасимпатикалық жүйке жүйесіне әсер ететінін және босаңсу мен тынышталуға түрткі болатынын дәлелдеді [8]. Табиғатпен байланыста жобаланған кеңістіктердегі әшекей элементтерінің жүйке жүйесіне тікелей әсер ететін геометриялық композициялар екені анықталды. Дәстүрлі ою-өрнектер, түстер, буындасқан беттер және кеңістіктік құрылым табиғатпен байланысты дизайнды айшықтайды [1].

Табиғи тіршіліктің логикасын салынған ортамен ұштастыратын, кеңістіктерге «өмір» тілін әкелетін және осылайша пайдаланушыларға неврологиялық қорек беретін тарихи, киелі және зайырлы кеңістіктерде адамдардың осы көрнекі/ақыл-ойлық дискурстан туындайтын және жоғары деңгейде бастан кешетін ақыл-ой мен тән қозуының тәжірибелері – бүгінде биофилиялық дизайн деп аталатын, бірақ шын мәнінде сәулет өнерінің сәулеті болып табылатын нәрсе. Бұл пайда болғаннан бері ықпалды болып келе жатқан «емдейтін сәулет» ұстанымының ғимаратқа дарытқан қасиеттерімен байланысты екенін көрсетеді.

Теориялық та, практикалық та білім берілген аулалы медреселердің құрылыс пішіні уақыт өте келе дамып, судың, көлеңкенің, күн жарығының, түстің, текстураның қолданылуы мен қоршаған орта күштерінің әсерімен сипатталған, төрт жағында айуандары бар, аркадамен қоршалған ауласы бар, шаршы және тіктөртбұрышты геометрия басым пішінге айналды. Батыс сәулет өнерінің мүсіндік тұрпатына қарағанда, дәстүрлі ислам медреселерінің сыртқы және ішкі кеңістіктерінің табиғи элементтермен үйлесімді тұтасуы және құрылыста табиғи материалдар мен геометриялық пішіндердің үйлесімді қолданылуы бүгінгі сәулет саласында табиғатқа жанашыр дизайн ретінде аталады [9].

Адам мен табиғат арасындағы қатынасты түсіндіретін үш негізгі экологиялық этика тәсілінің бірі – адамға бағдарланған (антропоцентристік) этика – Көне Грекия дәуірінен бері табиғатты адамға пайдалы болған шамада ғана құрметтейтін, қоғамның табиғат үстінен үстемдігіне негізделген және экономикалық даму адамның игілігі үшін басты шарт деп санайтын тәсіл. Екінші негізгі тәсіл – тіршілікке бағдарланған (биоцентристік) этика – адамнан басқа тірі ағзалардың да өзіндік құндылығы бар екенін мойындайды және адамның басқа барлық тірі ағзалармен тең жағдайда екенін қолдайды. Тұрақты өмір салты және табиғи ресурстарды саналы тұтыну арқылы табиғи ортаға келтірілетін зиянды барынша азайту үшін экологиялық азаматтық моделін қалыптастыру қажет. XVII ғасырда ғылымның негізін құраған механикалық ғалам көзқарасының орнына табиғатты тірі организм ретінде қабылдау табиғатты түсінуімізге және оны тірі болмыс ретінде мойындауымызға мүмкіндік береді. Табиғаттың ең ірі тұтынушысы болып табылатын адамда экологиялық сананы қалыптастыру және дамыту үшін технология мен өнеркәсіптің бар екенін мойындап, осы шындыққа сай жаңа тәсілдер әзірлеу керек. Қарқынды экономикалық және технологиялық даму экожүйеге орны толмас зиян келтірді, осы тұста адамдар шешімді Жерден тыс мінсіз өмір сүру орталарын іздеуден тапты. Алайда Жердің тіршілік үшін ұсынатын мінсіз тепе-теңдігі мен шексіз мүмкіндіктері ғаламның басқа ешбір жерінен әлі табылған жоқ. Осы тұрғыда экологиялық мәселелердің шешімі – табиғатпен ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан бұрыс қарым-қатынастарымызға сауал қойып, табиғатпен үйлесімді даму түсінігін қабылдап, оны іске асыру.

«Өмір» мағынасын беретін «bio» және шын ықылас-сүйіспеншілік мағынасын беретін «philia» сөздерінің бірігуінен жасалған биофилия сөзі барлық адамдардың өмірге және өмірге қатысты нәрселерге деген түйсіктік сүйіспеншілігін білдіреді. «Биофилия» термині сөзбе-сөз мағынасында «өмірге немесе тірі жүйелерге деген сүйіспеншілік» дегенді білдіреді. Оны алғаш рет Эрих Фромм тірі әрі өмірлік маңызы бар барлық нәрсеге тартылу түріндегі психологиялық бейімділікті сипаттау үшін қолданған. Адамның «мені» мен басқа тіршілік иелері арасында туа біткен байланыс бар деген Эрих Фромм «биофилия» ұғымын алғаш рет 1964 жылы некрофилияның қарама-қарсысы ретінде қолданды. Ол өмір мен өлімге қатысты өмірлік маңызды нәрселерден әсерленудің психологиялық құмарлық екенін алға тартып, биофилияны «тірі нәрсенің бәріне деген шектен тыс қызығушылық пен тартылыс» деп анықтады. [10] Уилсон биофилия ұғымын өмірге және өмірлік үдерістерге назар аударуға деген туа біткен бейімділік ретінде анықтады. Ол басқа тірі ағзаларды түсінген сайын табиғатты да, өзімізді де көбірек бағалайтынымызды алға тартты. Сол кітабында Уилсон адамның өмірмен және табиғи үдерістермен байланыс орнатуға бейімділігі өмірмен байланыс құруға деген ұмтылысты да қамтитын биологиялық қажеттілікті білдіруі мүмкін екенін атап өтті. Демек, ол табиғатқа деген бұл қажеттілік даму үдерісінде тәндік және ақыл-ой өсуі үшін қажет деп санады. Уилсон сондай-ақ биофилия гипотезасы адамның табиғатқа тәуелділігін көрсететінін; бұл байланыстардың тек материалдық және физикалық күнкөріс сияқты қарапайым мәселелерден әлдеқайда асып, эстетикалық, зияткерлік, когнитивтік, тіпті рухани мағына мен қанағатқа деген сағынышқа дейін жететінін алға тартады. Осылайша технология ұсынатын жасанды орталарда адамдардың белгісіз болашақ туралы оймен саябақтарды, хайуанаттар бақтарын және сумен жанаса алатын орталарды таңдауы заңдылық [11]. Адамдар табиғатпен қызығушылық, үстемдік, ізденіс және қорқыныш сияқты сезімдер арқылы байланыс орнатады. Уилсон мен Келлерт «The Biophilia Hypothesis» (1993) атты кітабында биофилияны растайтын және оған қарсы дәлелдерді ұсынып, бұл бейімділіктердің эволюциялық үдерісте қалай дамығанын және қазіргі заманда неліктен әлі де айқын екенін түсіндірді.

Ғалам екі өлшемді және оны мидың бағдарламалық жасақтамасы үш өлшемді ретінде қабылдайды. Голографиялық ғаламның тілі – математика/геометрия. Шексіз өрнектер пішіннен пішінге ауысып, бір-біріне айналады; ең кішкентай буындағы өрнек ең үлкенінде де айқын көрінеді; бәрі бір-бірімен астасып, өзара байланысқан. Біздің симуляцияның ішінде өмір сүріп жатқанымыз туралы түсінік бүгінде кеңінен айтылып, күн өткен сайын ғылыми тұрғыда дәлелденуде. Басқаша айтқанда, өмір біздің миымыздың проекциясынан, ал біздің миымыз әмбебап бағдарламаның математикалық өнімі болып табылатын бағдарламалық жасақтамадан ғана тұрады [12]. Биофилияның түрлі формалары биомәдени эволюция үдерісіндегі мәдениеттерде айқын көрінеді. Ішкі бейімділіктер білімнің, мәдениеттің және тәжірибенің бағыттаушы әсерімен қалыптасады. Биологиялық негізі бар табиғатпен байланыс орнатуға бейімділік мінез-құлық ретінде ойлар мен сезімдерді қамтиды. Олардың әрқайсысы адами құндылықтар мен көріністерді бейнелейтін, табиғатқа қатысты наным-сенімдер мен бейімділіктердің өрнегі. Бұл бейімділіктер өздерін тікелей немесе жанама түрде көрсетеді. Олар адам туындыларында, тәжірибе мен түсініктің ашық немесе жасырын күйлерінде байқалады. Мазмұны, қарқындылығы және бағыты тұрғысынан табиғатпен байланыс орнату бейімділігінде қоғамның рөлі өте зор. Биофилияның түрлі формалары біздің биологиямыздың тереңінде жатыр және тек түйсіктік бейімділіктерге ғана саймай, жеке тәжірибе мен мәдени ықпалдар арқылы да қалыптаса алады.

Адамның ақыл-ой және тәндік эволюциясы жарық, дыбыс, иіс, жел, су, өсімдіктер және жануарлар сияқты қоршаған ортаның ерекшеліктерімен бірге жүрді. Мәселе шешу, сыни ойлау және қол шеберлігі табиғатпен ғасырлар бойғы өзара әрекеттесуден туған. Адамның табиғи элементтерге жақындығы адам болмысына биологиялық тұрғыда кодталған. Келлерттің пікірінше, адамдардың бүгінгі эмоционалдық, тәндік және ақыл-ой саулығы мен өнімділігі олардың табиғатпен жақын қарым-қатынасына байланысты. Сондықтан заманауи салынған ортада бұл қарым-қатынасты қалай сақтап қалу керектігін зерттеу және оны іс жүзіне асыру қажет деп танылды. «Biophilic Design» атты кітапта академиялық және ғылыми зерттеулер Стивен Келлерттің жетекшілігімен жинақталған.

3. Ғылыми зерттеулер қоршаған ортаның санаға қалай әсер ететінін көрсетеді

Баспанаға деген негізгі қажеттілікке байланысты адамды кеңістіктен бөлек қарастыру мүмкін емес және ол өзі тұрған ортамен тәні мен жаны тұрғысынан ажырамас тұтастық ретінде үздіксіз өзара әрекеттесуде [13]. Адамның табиғаттан алыстауы, сөзсіз, отырықшы өмірді қабылдап, қауым болып тұру үшін қалалар салуынан басталды. Қала мен адам арасындағы қатынас әсіресе өнеркәсіптік революциямен бірге үзілу шегіне жетті. Урбандалудың адам денсаулығына тигізетін теріс әсерлері ортақ мәселе болғандықтан, көптеген ғылым салаларының зерттеулері осы тақырыпқа шоғырланды. Экологиялық психология дегенді білдіретін «экопсихологияны» 1992 жылы тарихшы Теодор Рошак кеңінен таратып, адам мінез-құлқы мен қоршаған орта арасындағы байланысты зерттеді [14]. Экопсихология күнделікті өмір тәжірибесіндегі психология мен мінез-құлық және олардың ортасы арасындағы байланысты зерттейді. Ағартушылық дәуірі түсінігінің жалғасы ретінде адамның табиғат үстінен үстем билігі көзқарасымен дамыған сәулет саласы бүгінгі тіршілік кеңістіктері болып табылатын қалаларды жобалау үдерістерінде адам мен орта арасындағы байланысты елеусіз қалдырып салды. Теорияда табысты нәтижеге жеткендей көрінген бұл жұмыстар іс жүзінде әлеуметтілік барынша азайған, экологиялық тұрғыдан немқұрайлы әрі денсаулыққа зиянды кеңістіктер тудырды. Адамдардың күнделікті өмірде өз ортасын қалай қабылдайтынын және салынған ортамен және табиғатпен өзара әрекеттесуін зерттейтін экопсихология салынған ортаға әлеуметтік, мәдени және табиғи өлшемдерді енгізудің маңызды фактор екенін айтады [15].

Адам мен оның ортасы арасындағы қатынасқа қатысты зерттеулердің көпшілігі өміріміздің айнымас шындығы ретінде денсаулыққа зиянды кеңістіктерге айналған қалаларға шоғырланған. 1994 жылы Роде мен Кендл қалалық және жасыл аймақтардың адам психологиясына оң әсерлерін бес тақырып бойынша қарастырды: эмоционалдық, когнитивтік, даму, мінез-құлықтық және әлеуметтік; олар адамдардың күйзелісі мен ақыл-ой шаршауын азайтады, әсіресе балалардың ақыл-ой қабілеттерін дамытады, әртүрлі көңіл күйлерді теңестіре отырып өзіне деген сенімін нығайтады, әлеуметтенуді және қарым-қатынасты арттыра отырып адам денсаулығына оң әсер етеді [16]. Ульрих (1993) табиғи ортаның әсерін көрмей, тек қалалық ортада өмір сүруге үйреніп қалған адамдардың күйзеліс реакциялары кейбір когнитивтік жоғалтуларға әкелетінін атап өтті. Ежелгі адамдардың өмірінен айырмашылығы, физиологиялық тітіркендіргіштер мен өмір сүру үшін күрес жоқ қалалық ортада ақыл-ой күйзелісінің факторлары мазасыздыққа әкеледі және қала өмірінде оң және теріс табиғи тітіркендіргіштер болмаған жағдайда бұл тұйық шеңберге айналады [17].

Қалалық ашық кеңістіктермен қатар адамдар үнемі жанасып отыратын жабық кеңістіктерде табиғи элементтерді пайдалану да адам денсаулығына, игілігіне және өнімділігіне әсер ететін маңызды фактор. Биофилия, тұрақтылық, экопсихология және адам мен табиғат байланысы туралы басқа зерттеулер адамзат түрінің табиғатты қамтитын пішіндерге, үдерістер мен өрнектерге оң жауап беретінін аңғартады. Осы тұрғыда Хирваген (2009) табиғатқа бейімділігіміз туралы білімді пайдалана отырып жобаланған кеңістіктер денсаулық пен игілікті арттыруда табиғатпен байланысты жұмыс орталары әрі өнімдірек, әрі жайлырақ, үйлер адам табиғатымен үйлесімдірек әрі тұруға қолайлырақ, ал қоғамдық кеңістіктер инклюзивтірек орындарға айналады деп санайды [18].

4. Биофилиялық дизайн параметрлері

Биофилиялық дизайн зерттеулерінен кейін зерттеушілер анықталған биофилиялық элементтерді қолдануға болатындай кейбір жобалау параметрлеріне назар аударды. Эпплтонның (1975) еңбектері [19] негізінде таңдаулы табиғи орталардағы физикалық элементтер мен кеңістіктік ерекшеліктер жұмбақтық, қауіп, пана мен бақылау, күрделілік пен тәртіп ретінде жіктелді [20] (1-кесте).

Негізгі өлшем	Сапалар мен ерекшеліктер
Көрініс (алысты көре білу)	Көру аясындағы жарықтық (терезелер, жарық қабырғалар) Көрнекі қашықтық Жақсырақ көру үшін алыс нүктеге жете білу Көкжиек/аспан бейнелері (күн, алыстағы таулар, бұлттар) Стратегиялық шолу нүктелері Көру дәліздері
Пана (жабықтық немесе қорғалу сезімі)	Күнқағар әсері (төмендетілген төбелер, перделеу, бас үстіндегі бұтақты еске салатын пішіндер) Жарық деңгейлеріндегі әралуандық (қараңғылық пананы еске салады) Қоршайтын беттер (қабырғалар, қалқалар, ширмалар) Сыртты көруге мүмкіндік беретін өткізгіш кедергілер мен беттер
Су (ішкі кеңістікте немесе көру аясында)	Жылтырайтын немесе шағылыстыратын бет (таза суды еске салады) Қозғалыстағы су (ол да таза, ауамен қаныққан суды еске салады) Судың символдық формалары
Биоалуантүрлілік	Іште және сыртта әралуан өсімдік жамылғысы (үлкен ағаштар, өсімдіктер, гүлдер) Табиғат көріністерін қамтитындай жобаланған және орналастырылған терезелер Бай өсімдік жамылғысы мен жануарлар мекендейтін ашық табиғи аймақтар
Сенсорлық өзгермелілік	Қоршаған ортаның түсінде, температурасында, ауа қозғалысында, текстурасы мен жарығында уақыт пен кеңістік ішіндегі өзгерістер мен құбылмалылық
Биомимикрия	Табиғаттан алынған дизайн Табиғи өрнектерді, пішіндер мен текстураларды қолдану Фракталдық қасиеттер (дәл қайталанудың орнына негізгі белгілердегі кездейсоқ құбылмалылықпен әртүрлі масштаб деңгейлеріндегі өзіне-өзі ұқсастық)
Ойын сезімі	Басты мақсаты қуандыру, таңғалдыру және көңіл көтеру болып табылатын безендіру, туынды, зат және кеңістіктерді енгізу
Тартымдылық	Ашылатын күрделілік Зерттеуге ынталандыратын ақпарат молдығы, ақпаратты бірте-бірте көзге ашатын қисық беттер

1-кесте.

Хирваген мен Хейз әзірлеген биофилиялық ғимараттар ерекшеліктерінің жіктемесі [21].

Хирваген мен Хейз (2001) табиғат қағидаттарын сәулет өнері мен қала құрылысы дизайнында қолдану мүмкіндігіне қатысты білім мен тәжірибе артқан сайын биофилиялық ғимараттардың сапасы мен санын айқындайтын ерекшеліктердің кеңейетінін айтқан.

Компьютерлік технологиялардың дамуымен табиғаттағы пішіндердің алгоритмдері көптеген итерациялар арқылы қайта жасалып, пішіннің фракталдық өрнегі модельденуде. Сәулет, медицина, дизайн, цифрлық инсталляция, кино және анимация сияқты түрлі пәндерде фракталдарды жасаудың әртүрлі әдістері қолданылады. Сонымен қатар өткеннің өнер туындылары – абстрактілі геометриялық өрнектер қолданылған күрделі бедерлер, қыш-плиткалар, ағаш бұйымдары, гипс әшекейлер және мәрмәр бағаналар компьютерлік бағдарламалар арқылы зерттелгенде, олардың өз дәуірінен әлдеқайда озық жоғары математика, алгоритм, симметрия және геометрия білімін қамтитыны байқалады. Табиғаттың эстетикалық тілінің фракталдығы әлі толық түсінілмеген, терең таңданыс тудыратын және эстетикалық құндылығы бар пішіндердегі өрнектерге назар аудартады. Өнер туындысында жоғары математика білімі жасаған фракталдықтың ар жағында пішіннен мәнге, ойлау жүйесіне, материядан мағынаға жетелейтін көрініс бар. Әрбір туынды өзі тұрған мәдени ахуалдың бір бөлшегі және суретшінің ой әлемінің айнасы. Жоғары математика білімі көркемдік мәнерге айналғанда, ой әлемінде ғалам болмысын бөліктен бүтінге қарай түсіндіреді. Фракталдық өрнектерімен назар аударатын әшекейлердің, дизайндардың, сәулеттік пішіндер мен нақты элементтердің ар жағында сопылық философия меңзейтін ғаламдық сана жатыр.

Бір-бірінен тәуелсіз тербелетін бірнеше мода болған жағдайда қозғалыс хаостық емес; алайда бір-бірімен байланыста тербелетін бұл модалардың біріккен байланыстары кем дегенде үштік топтар түрінде өзара әрекеттессе, әрқайсысындағы өзгерістерден белгілі бір сәтте олардың барлығы әсерленіп, хаос пайда болады. Сызықтық құбылыстарда қайталану мүмкін болғандықтан, бұрынғы тәжірибеге сүйеніп болжам жасауға болады. Ал сызықтық емес құбылыстарда бастапқы нүктені анықтаудың мүмкін еместігі, бастапқы шарттардағы кішкене өзгерістердің үлкен айырмашылықтарға айналуы және аналитикалық шешімнің болмауы хаостың себептері болып табылады. Хаос белгісіздік үстемдік ететін барлық ғылыми салаларда бар. Хаос теориясы хаостың тәртібімен айналысады. Хаос теориясында ретсіз, күрделі және ұйымдаспаған құрылымдардың ішінде ретті, әдемі әрі берік құрылым бар. Фракталдық құрылымдар хаостың тәртібін түсіндіреді. Хаос пайда болған жерде өлшемдер фракталдық сипатқа ие болады, ал жүйелер тәртіптен хаосқа өткенде фракталдық құрылымдар пайда болады. Хаос теориясының ең кең таралған қағидаттары: бастапқы күйге сезімтал тәуелділік, итерация, хаос өрнектері, фрактал және өзіне-өзі ұқсастық, сызықтық еместік, бөгде аттракторлар, турбуленттілік, өзін-өзі ұйымдастыру және өзін-өзі жаңарту. Хаос пен белгісіздік барлық ғылым салаларына тән. Мұның себебі – кез келген құбылыс туралы болжам жасау үшін қажетті айнымалылар санының тым көп болуы және оның барлық айнымалыларын қамтитын жүйе құрудың мүмкін еместігі.

Серпинский үшбұрышы мысалындағыдай (1-сурет), фигуралардың, пішіндердің немесе жүйелердің итерациялары арқылы түзілетін хаостық құрылым хаостың бір мысалы болып табылады.

Ауқымды зерттеу саласы фракталдық геометрияның бөлік пен бүтін арасындағы қатынасын зерттейді. Ара ұясынан жапырақтың жүйкеленуіне дейін, есептелімділік пен болжауға келмейтін ауа райы құбылыстарынан таулардың күрделі пішіндеріне дейін, мидың байланыстылығынан ғаламның модельденген энергия өрістерінің желілік құрылымына дейін, статистикадан қалалық көлік желісіне дейін – бәрі фракталдық геометрияның талдау аясы. Табиғаттың фракталдық өрнегін зерттегенде қарапайымдылыққа, эстетикаға, функционалдылыққа және «жоғары дизайнға» куә боламыз. Бүтіннің әрбір бөлігі бүтіннің мәндік ақпаратын тасиды. Бір ғана адам жасушасының немесе өсімдік тұқымының ДНҚ тізбегіндегідей, микроғаламнан макроғаламға дейін мәнде бар ақпарат әрбір бөлікте өзін қайталайды. Табиғаттың фракталдық тіні (2 және 3-суреттер) іштен сыртқа қарай дамиды. Бұл даму үдерісінде мәнге қатысты ақпарат кішірек пропорцияларда өзін қайталайтын өндіру әдісі байқалады және тіршіліктің бұл өндіру алгоритмі өзіне тән пішін мен эстетикалық тұтастыққа ие. Ең әсерлі фракталдық өрнек – «әдемі» деп аталатын қабылдауды және эстетиканың математикасын ашатын, «1,61804» мәнін беретін және «алтын қима» деп те белгілі «Фи саны». Италиялық математик Леонардо Фибоначчи ұсынған бұл пропорция «фракталдың шыңы» ретінде де белгілі. Фракталдық геометрия XX ғасырдың соңында анықталды десек те, ойшылдардың, сәулетшілердің, ғалымдардың, дизайнерлер мен суретшілердің табиғаттың бұл өндіру тіліне бөтен болмағаны байқалады.

«Табиғаттың фракталдық нысандарының өрнек қайталаулары».

«Табиғаттың фракталдық геометриясы».

4.1 Табиғаттың фракталдық геометриясы

Анаксагордың б.з.д. 500 жылы меңзеген сөзі мынау: Әр нәрседе бәрінен бір бөлшек бар, барлық нәрсе белгілі бір дәрежеде бәрінің ішінде болады; бұл сөз бізді фракталдық өрнектер жеткізетін бөлік пен бүтін арасындағы қатынасқа жетелейді. Бүгінде ең ауқымды әрі жүйелі деректерді пайдаланатын неврологиялық зерттеулер мидың қабатты құрылымының өзгеше математикалық жүйесі бар екенін, осы математикалық жүйеге сай жүзеге асатын коммуникация желісі жеке адамға тән байланыстылық картасын құрайтынын және бұл картаның әрбір жаңа білім арқылы өзгере алатынын көрсетуде. Неврология саласындағы жаңалықтар мен бөлік пен бүтін қатынасына ұсынылған «байланыстық тұтастық» әдіснамасы мидың коммуникация желісінен ғаламға дейін, ғылымнан өнерге дейін, жеке өмірден мәдени құрылымға дейін бәрінің тұтастықта екенін айқындап отыр. [22]

Жасалған теңдессіз фракталдық өрнектердің эстетикасы мен математикасы ішімізде терең сүйсіну мен таңдану сезімін оятса, бұл символизм меңзейтін мағынаға тас бөлшегінде, ағашта, қыш-плиткада, әдебиетте, музыкада және бейнелеу өнерінде кезігеміз. Өрнектердегі бізді көптіктен бірлікке шақыратын символдардан бөлек, сәулеттік ұйымдастыру да фракталдықтың көрінісі ретінде бағалануы мүмкін. Көптеген ислам сәулет туындыларының салтанатты порталдарының жобасында немесе аулаларының ұйымдастырылуында кездесетін түсінік ислам сопылық философиясымен байланысты «батин мен захир», басқаша айтқанда «мән мен қабық» ұғымдарына сілтеме жасайды.

Табиғаттың егжей-тегжейіне назар аударғанда, табиғаттың фракталдық пішіндерін ашу сырттан көрінетіннен гөрі, шын мәнінде, макродеңгейдің көрінісі екенін көре аламыз. Өйткені сырттың онтологиялық қайнары – іште, мағынасы – іште. Қарапайым папоротникке жіті қарасақ, оның кішірек пропорцияларда өзін қайталайтынына және әрбір жаңа бұтақта өзіне-өзі ұқсастықты бейнелейтініне куә боламыз. Сол сияқты, бір тұқымның дәнінде бұтақтарымен, жапырақтарымен, гүлдерімен және жемістерімен бірге тұтас ағаштың болуы сырттың қарапайымдылығы сияқты мәннің тереңдігін де білдіреді. Материя, тән немесе тән торы деп аталатын қабықтың, яғни пішіннің сырт ретінде сипатталатын герметикалық құрылымы іш деп аталатын бір мәнді, бір рухты, бір мағынаны қамтиды. Қабықтан ішке қарай жол ілгерілеген сайын ашылған жаңалықтар, қызығушылық пен таңданыс дамудың іштен сыртқа қарай жүретіні туралы білімді меңзейді. Бұл «зарф-мазруф» (ыдыс пен ішіндегі) қатынасы іш пен сырттың қарама-қайшылығын емес, «синтезді, тұтастықты және үйлесімді қолдайтын қағидаттар деңгейін» ұсынады [23].

Сызықтық емес мінез көрсететін жүйелерде бастапқы параметрлердегі нәзік өзгерістер жүйе мінезінде болжауға келмейтін нәтижелер тудыруы мүмкін. Дауылдардың пайда болуы, ауа райы құбылыстары, тұманның ауадағы жолы және қаладағы көлік ағыны сияқты есептеуге келмейтін мінез-құлық өрнектері хаос теориясы баса көрсететін белгісіздік пен болжаусыздықты айқындайды. Соған қарамастан, пайда болған мінез-құлық өрнегі бүтіннің ықтималдықтары арасында жүзеге асатын жағдай. Сол сияқты, өрнек жобалағанда шексіз нұсқалар жасау әлеуеті бар. Алайда ықтималдықтар теңізінен шыққан фракталдық өрнек бәрібір бүтінге қатысты. Сопылықта түсіндірілген бұл қатынас көрінетіннің ар жағында оны да қамтитын білім жүйесінің бар екенін меңзейді.

Сопылық «өткінші әрі өзгермелі нәрседен гөрі, мәнде бар тұрақты қағидаттарды іздеуге» бағытталған. Бұл мағынада сопылық білімге жету тұсында әдіснама мен түсіндіру моделін ұсынатын ойлау тәсілі болып табылады. Сопылықта өнер – ақиқатқа сапар, ал ақиқат пікірдің дұрыстығы дегенді білдірмейді. Тереңірек мағынада ол – жасырынның ашылуы, болмыстың мөлдірлігі [24]. Бұл мағынада ғажайып фракталдық өрнектерден тұратын геометриялық өрнектер мен оюлар арқылы білдірілетін мағына және меңзелетін ақиқат бар. Әлхамра сарайының, Тәж-Махалдың, Дивриги Дарүш-Шифасы порталының, Қоныядағы Мәулана кесенесіндегі «дырахт-и жан» (өмір ағашы) оюының және Сивастағы Гөкмедресенің жұлдыз детальдарының фракталдық өрнектері де өлкенің өзіне тән көркемдік және мәдени мұралары мен символдарының ар жағында ислам сопылығы баса көрсететін бірлік түсінігін меңзейді. Фракталдық өрнектердің меңзейтін мағынасы андалусиялық Ибн Арабидің шығармаларындағы айна метафорасына назар аударады.

Фракталдықтың шыңы ретінде көрсетуге болатын ғажайып симметриялы өрнектерге түрлі өңірлерде кезігуге болады; олар тас, ағаш, мәрмәр, гипс қабырға, қыш-плитка және керамика сияқты материалдармен әрі түрлі мәдени негіздерде жасалғанымен, бір ғана бейнеден шағылысқан шабыттың мүлде әртүрлі формалары. Бүгінгі зерттеулер Әлхамра сарайындағы руми ою-өрнектері мен геометриялық өрнектердің фракталдық құрылымы Эшердің шексіздік пен айналымды бейнелеген суреттеріне шабыт бергенін; көптеген ислам сәулет туындыларына әсер еткені сияқты Стамбулдағы Бейлербейі сарайының әшекейлерінде де көрініс тапқанын және бақ жобасымен Тәж-Махалдың (3-сурет) сәулетшілеріне шабыт бергенін көрсетеді [25]. Сол сияқты Тәж-Махалдың ұлы сәулеті бізді Ибн Арабидің «Әл-Футухат әл-Маккия» еңбегінің үшінші томындағы бір беттегі жұмақтар мен аспандардың сызбасына жетелейді (4-сурет) [26].

«Фракталдық құрылымның мысалы ретінде Тәж-Махал».

5. Әлхамра сарайының қабырға әшекейлеріндегі фракталдық пен символизм

Сырттан қарағанда бұл сарай сенім ұялатар, батыл, қорғаушы рухты бейнелейді; ал оның бағы ана жүрегіндей сезімтал, мейірімді, тыныш ұяны, сүйіспеншілікке толы сырды бойына жасырады. Сьерра-Невада тауларының айбынды шыңдарының шипалы суларын ағызатын екі өзен – Дарро мен Хениль арасында Сабика төбесі көтеріледі. Сұлулығы үшін болмысы аңызға айналған бұл тік жазықта жалғыз өмір сүрген үнсіз, дана әрі жомарт рухты адамның көз алдына елестетеді.

Өркениет ретінде танылу үшін мағынада да, материяда да, абстрактіде де, нақтыда да, ойда да, әрекетте де өрлеу мен ілгерілеу көрсету қажет. Андалусиялық ислам өркениеті – бұл ілгерілеу идеяда және идеяның көшірмесі болып табылатын туындыларда сезілетін мысал. Андалусияның ғылым орталығы болған Кордова академияларының ықпалымен тәрбиеленген Ибн Туфайл (Абентофаил), Ибн Рушд (Аверроэс) және Нұреддин әл-Битруджи (Альпетрагий) және басқа да көптеген көрнекті ғалымдар мен философтар жаратылыстану ғылымдарында да, гуманитарлық ғылымдарда да жоғары деңгейге жетіп, христиан дін қызметкерлерін тәрбиелеп, схоластикалық философияның, демек, Қайта өрлеудің жолын ашты. Схоластика – христиан ілімінің аристотельшілдік тұрғысынан қайта түсіндірілуі. Ол ойлағандай қараңғы кезең емес; керісінше, араб ғалымдарының аудармалары мен түсіндірмелері арқылы байыған антикалық философия арабтардан үйреніліп, христиандыққа бейімделген, осылайша еуропалық ойдың іргетасы қаланған кезең. Мысалы, схоластикалық сәулетті бейнелейтін готикалық стиль қабырғалар техникалық мүмкіндіктердің соңғы шегіне дейін кішірейтілгенде ғана өзін толық жүзеге асырды. Готикалық сәулеттің бұл мақсаты, сәл кейін Казандзакистен оқитынымыздай, Әлхамраны салған араб сәулетшілерінің ізденісінде көрінеді. Қысқасы, Ағартушылықтың шектен тыс жарығы салдарынан көлеңкеде қалып, аңыздық/экзотикалық деңгейге дейін төмендетілген осы жасырын өркениеттің тарихын зерттегенде Андалусияның ықпалы мен маңызын түсінуге болады [27].

Математика мен геометрияда аса дамыған андалусиялықтар өздері жобалаған Әлхамра сарайында өз салаларындағы жетістіктерін дәлелдеді. Кең аулалармен бір-біріне жалғасқан көптеген бөлмелері бар сарайда бәрі сенімді математикамен есептелген. Фрактализм және символизм арқылы қабырға өнеріндегі Әлхамра сарайының сәулеті. Құрылысы 250 жылда аяқталған Әлхамра сарайының көптеген жерінде «Алладан басқа жеңуші/жаулап алушы жоқ» дегенді білдіретін «Лә ғалиба иллә-Ллаһ» жазуы бар. (5-сурет) Бір кездері «Исламның бес парызын білмейтін адам кіре алмайды» деген ереже қолданылған сарай «ақырет пен жұмақ» сенімінен шабыт алған «мудехар» сәулетінің ең үздік үлгілерінің бірі. [28]

«Фрактализм және символизм арқылы қабырға өнеріндегі Әлхамра сарайының сәулеті».

Су тасымалдау үшін әзірленген технология, сәулет пен бақ жобаларында қолданылған математикалық білім, төбе мен қабырға әшекейлерінде кездесетін геометрия және бөлмелер жобасы мен күмбездерде назар аударатын пішіндердің көз тұндырар бірлігі өз дәуірінен әлдеқайда озық. Андалусия өнерінің өзіне тән мәнері «Омейядтар әулетінің салтанатынан, сәнқойлыққа құмар мінезінен және Мағриб билеушілерінің айбынды бітімінен» ерекшеленетіні атап өтіледі. Оның сәулеті кеңістіктерге «ауыр маталар мен кілемдерде көрінетін айбынды ахуалды» сезіндіреді. [29] Оуэн Джонстың пікірінше, Әлхамра – ежелгі мысырлықтардың көркемдік тілі, гректердің табиғи сұлулығы мен нәзіктігі және римдіктердің, византиялықтар мен арабтардың геометриялық құрылымдары [25].

Эстетикалық тереңдігінің негізіндегі көне даналықпен қатар сарайдың салтанаты, әшекейлерінің байлығы және ішкі кеңістігінің үйлесімі мен әсемдігі сырттай төбенің жасыл желегі арасындағы қарапайымдылығымен, тыныштығымен және кішіпейілдігімен көз тартады. Барлық жағынан өз дәуірінің ең сәулетті туындысы болған Әлхамраның эстетикасы мен әсемдігі нәзік өрнектелген қабырғаларда мыңдаған рет қайталанған каллиграфиялық жазу арқылы осы салтанаттың Иесі меңзеледі.

Әлхамра мәнерінің қағидаттары сәулетші, дизайнер және дизайн теоретигі Оуэн Джонстың түрлі мәдени кезеңдердің өрнектері мен дизайн қағидаттарын зерттеген «The Grammar of Ornament» атты кітабының «Moresque Ornament» бөлімінде берілген. Түзу және қисық сызықтар арасындағы қатынастардың симметриясы, шағылысуы және қайталануы арқылы жасалған теңдессіз өрнектер сәулетпен тұтасып кеткен. Бұл күрделі өрнектерде пайдаланылған қағидаттардың қарапайымдылығы мен тепе-теңдік сезімі үлкен таңданыс тудырады. Профессор Антонио Фернандес Пуэртас бәрінің бір ғана пропорцияға негізделгенін және Әлхамра еденнен қабырға әшекейлеріне дейін осы арқылы өмір сүретінін айтады. Тіктөртбұрыштың қабырғасы мен диагоналінің ұзындықтары арасындағы қатынас 2, 3, 4 және 5 сияқты сандардың квадрат түбірлерімен есептелетін биіктіктердің қарапайым пропорциясы арқылы құрылады. Осы пропорцияны беретін түрлі нұсқалардың сарайдың әр бөлігінде, бір-біріне жалғасқан бөлмелерде, барлық аулаларда, дәліздерде, бағаналардың ұзындығында, орналасуда және ондағы әшекейлерде қолданылғаны байқалады [30]. Испан ғалымдарының Әлхамра туралы зерттеулерінде еден мен қабырға әшекейлерінің математикалық есептерге бірегей шешімдер ұсынатыны айтылады. Фракталдық құрылымдардағы іштен сыртқа қарай дамудың сопылықтағы адамның қабықтан мәнге қарай кемелдену сапарымен сәйкес келеді деп саналады.

Қабық пен мән, сырт пен іш, материя мен мағына ретінде жіктелетін бұл түсінік ислам сәулетінде салтанатты портал, ішке ашылатын ауланың ұйымдастырылуы және ғибадатханаларда мінбер бөліктерінің әшекейленуі сияқты детальдарда көрініс табады. Сарайдың сыртына әшекей жасалмағаны және порталға назар аударту арқылы келушілердің ішке шақырылғаны байқалады. Ағаштармен қоршалған бұл қарапайым құрылыстың, көптеген ислам сәулет туындыларындағыдай, ішке ашылатын салтанатты порталы бар. Порталдың ар жағында Құранның жұмаққа қатысты аяттарын бейнелейтін Жаннат әл-Ариф аулалары (6-сурет) сәулетімен үйлесімді бақ құрылымымен тоғысады. Судың ағысы, тазалығы мен мөлдірлігінің шағылысуы себепті Әлхамра су ішіндегі сарай ретінде де сипатталады. Шағын өсімдік топтарымен қоршалған хауыздарда субұрқақтардан аққан судың сыңғыры мен жарық ойындары көрнекі тұтастықпен үйлесетін ырғақ тудырады; салқындық пен тыныштық сыйлайтын қою жасыл жапырақты өсімдіктер, хош иіс пен балғындық сезімін беретін ағаштар аулалардың тереңдігін арттырады. Судағы шағылыстың шабыты 300 жылдан кейін Тәж-Махалдың бағы мен хауыздарының құрылымында да көрініс тапты [31].

6-сурет, Әлхамра сарайындағы фрактализм мен символизмнің үлгілі бағы және «Жаннат әл-Ариф Хенералифе».

Сарайдың артында орналасқан және жазда демалыс орны ретінде пайдаланылған Жаннат әл-Ариф атты кең бақ бүгінде ислам сәулетіндегі ландшафттық дизайнның ең сәтті үлгілерінің бірі саналады. Хенералифе деген атпен белгілі бақтың құрылысы XIII ғасырда басталып, бақтағы жұмыстар XX ғасырға дейін жалғасты. Хенералифе деген атпен белгілі бақтың құрылысы XIII ғасырда басталып, жұмыстар XX ғасырға дейін жалғасты. Бұл теңдессіз бақ үшін әлемнің түкпір-түкпірінен түрлі-түсті гүлдер, өсімдіктер мен ағаштар жіберілген. Сондықтан Жаннат әл-Ариф гүлдер мен ағаштармен көмкерілген. Бақтағы ең көз тартар өсімдік – сегіз ғасырлық кипарис ағашы. Субұрқақтары, хауыздары, шатырлары мен серуен жолдары, түрлі-түсті өсімдіктері мен гүлдерімен Жаннат әл-Ариф Гранададағы жыл сайынғы музыка және би фестиваліне мекен болады.

Әлхамра сарайының порталындағы, терезелеріндегі, аркаларындағы және бөлмелерінің төбе әшекейлеріндегі мұқарнастар күрделі пішіндерімен жарықты әртүрлі бұрыштан шағылыстырып, перспектива сезімін тудырады. Сырттан ішке қарай қабат-қабат кішірейетін құрылымда әр қабат келесісімен астасып, шексіздікке қарай жылжып бара жатқандай көрінетін фракталдық өрнектер түзеді; түрлі түсті мұқарнас тауашалары тудыратын жарық пен көлеңке ойындары көрерменде ғаламның шексіздігі мен ұлы тәртібі туралы ой салатын тереңдік сезімін оятады. Джонс Әлхамрадағы көк, қызыл және сары сияқты негізгі түстер мен алтын жалатудың өркениеттің ерте көркемдік кезеңінде кездесетінін және негізгі түстердің сәулеттің жоғарғы бөліктерінде қолданылғанын атап өтеді [25].

Шексіздік сезімін беретін бұл үйлесім мен іш пен сырт арасында орнатылған байланыс көрерменді де өз ішіне тартады; сондай-ақ ішкі кеңістік пен көрермен арасында орын алады [29]. Түрлі түсті мұқарнастар мен ара ұясы пішінді ағаш құрылымдардың қабатты құрылымы «Мүлк» сүресіндегі жеті қабат аспан туралы сөзден шабыт алып жобаланған [32]. Биік төбе әшекейлері аспанның жеті қабатын бейнелейтін түстермен боялған және ислам сопылық философиясындағы ғалам туралы түсінікті меңзейтін балқарағай ағашының бөліктерінен тұрады.

Әлхамра сарайы еден жабындарынан күмбездерге дейін симметрия топтары бар геометриялық оюлар мен өрнектерді қамтиды. Бір ғана симметрия тобының параллель көшіру, шағылысу, бұру және сырғымалы шағылысу сияқты қадамдары арқылы өрнектердің шексіз нұсқаларын жасауға болады. Үшбұрыш, шаршы және шеңбер сияқты қарапайым пішіндер түзетін күрделі тор құрылымдары беттерді жауып, шексіздікті бейнелейтін эстетикалық үйлесім тудырады. Өрнектердің фракталдық тор құрылымы үшін екі түрлі жіктеме бар. Келушілер Арыстандар бағына өтетін сарай бөлмелері араб сәулетшілерінің қиялға бай табиғатымен әшекейленген: табиғатын түсіну қиын, нақты пропорциялары туралы пікір айту оңай емес сүңгілі арка. Күндіз жарықтың өзгеруімен бірге төбенің келбеті де өзгеріп, қозғалыс елесін тудырады. Бұл аса күрделі құрылым араб ғалымдарының дәл математикалық есептеулері мен философиялық пайымдарына негізделген. Арыстандар ауласының оңтүстік жағында қайғылы оқиғаның – Ибн Серрадж әулетінің 37 мүшесінің қырылуының атымен аталған Ибн Серрадж залы (Sala de Los abencerrajes) орналасқан. Бұл құрылыстың сүңгілермен әшекейленген, сегіз бұрышты жұлдыз пішінді ерекше күмбезі бар. Күмбездегі терезелерден жұмсақ жарық сүзіліп түседі (7–9-суреттер).

Жұлдыз өрнектерін сызуда құрастыру сызықтары деп аталатын тор бағыттағыштары арқылы тік және қисық сызықтар жасалады, содан кейін тесселляция деп аталатын бетті толтыру әрекеті орындалады. Бұрын жіп пен қалам сияқты құралдармен жүргізілген бұл алгоритмдік үдеріс компьютерлік технологияларға дейін циркуль мен сызғышпен жобаланса, компьютерлік технологиялар пайда болғаннан кейін Geometer’s Sketchpad сияқты бағдарламалар арқылы жасалатын болды. Төрт тармақты жұлдыз өрнектерінде шаршы тор қолданылса, бес тармақты өрнектер шаршы бетке сыймайтындықтан, өрнек басқа өрнектермен қоршалу арқылы жасалады. Алты тармақты өрнектер алтыбұрышты тор бағыттағыштары арқылы алынады [33].

Селжұқ жұлдызы деп те белгілі, шаршыны 45⁰ бұрышқа бұру нәтижесінде пайда болатын сегіз бұрышты жұлдыз өрнектерінің әр бұрышы 90⁰ бұрыш құрайды. Сегіз бұрышты жұлдыздың торынан жұлдыз жобасына дейінгі алгоритмдік қадамдары А суретінде берілсе, В суретінде алтыбұрышты тордан жұлдыз өрнектерінің нұсқаларын жасауға болады. Үшбұрыш пен шаршы сияқты қарапайым геометриялық пішіндерден теңдессіз фракталдық өрнектерге айналатын барлық өрнекте шексіздік ағысы байқалады. Көрерменді тәнті ететін бұл мәңгілік сезімі мен эстетикалық үйлесім ғаламдағы бірліктің бейнесін көрсетеді. Бұл өрнектер материалдық әлемге үстемдік ететін кемел илаһи тәртіпті меңзейді. Бір жұлдыздан екіншісіне өту үздіксіз және жұлдызды құрайтын барлық тармақтар бір жұлдыздан екіншісіне секіре отырып, шексіздікке қарай жол тартады. Өрнектердің бетті жабуында бос орын, сызықтардың қозғалысында кездейсоқтық жоқ; керісінше, көптеген сызықтың бірлігі ғаламның үйлесімін еске салады. Қабатты әлемдегі ешбір бөлшектің бекер болмауы аятта айтылған өлшемділік пен бірлікті бейнелейді. Ғаламда көптіктен бірлікке және бірліктен көптікке қарай үздіксіз қозғалыс бар. Фракталдық өрнектер тудыратын нұсқалар шексіз болғанымен, олар бірдей геометриялық пішіндерден туындайды [23]. Платонның сынған айна мысалындағыдай, күнге сынған айналардан қарап, жүздеген күнді көре аламыз; бірақ шынайы күнді көргіміз келгенде басымызды көтеріп, күннің біреу ғана екеніне куә боламыз.

Әлхамраның әшекейлерінде геометриялық өрнектермен қатар өсімдік тектес оюлар да кездеседі. Негізгі діңнен шыққан ою жапырақ сияқты жүйкеленіп, бетті жауып тұрады; ол шектеген аймақ түрлі өрнектермен, ұштармен немесе сызықтармен толтырылады. Бұл беттерде мәрмәр ұнтағын, әкті, гипсті және жұмыртқаның ағын араластыру арқылы алынған деп саналатын материалдан жасалған стукко немесе жасанды мәрмәр қолданылғаны белгілі. Бедерлер грек, вестгот және жергілікті ибер көркемдік мәнерлерін біріктіреді. Ерте кезеңдегі сызбаларда жалпылама сызылған, қарапайым көрінетін өсімдік тектес және геометриялық өрнектер кездессе, олар уақыт өте келе нәзік сызықтармен байытылған. Гипс әшекейлер кеңірек кеңістіктер мен беттерде қалып қолдану арқылы жасалады. Омейядтар кезеңінде салтанатты бедерлер үшін мәрмәр қолданылса, кейінгі кезеңдерде гипсқа басымдық берілгені байқалады. Тас немесе кірпіш қабырғаларға қаптау әдісімен жасалған гипс әшекейлер материалды қолданудың оңайлығы арқасында жаңа оюлар мен өрнектер жасауға мүмкіндік берді. Бедерлерде пальметта, ұлу қабыршағы тәрізді волюта және қарағай бүрі сияқты оюларға орын берілгені байқалады [29]. Әлхамра сәулетінде ғимарат жобасы бағаналармен, бақ құрылымдарымен, аула жобаларымен, геометриялық және гүлді өрнектер тұтасқан әшекейлермен және жұлдыз жүйелерімен ұлы тұтастықты ұсынады. Бұл салтанаттың әрбір түйіршігі шексіздікті, басқаша айтқанда бүтінді меңзейтіні байқалады. Фракталдық өрнектер тудырған байлық оның жүрегінде орын алған жазулар арқылы нақтыдан абстрактіге қарай есік ашады.

5.1 Ислам сәулетіндегі геометриялық өрнектер

Ислам әшекейінің түрлі түрлері геометриялық ережелерге негізделеді; бұл өнердің эстетикасы жалпы алғанда геометриялық. Ислам геометриялық дизайны (10-сурет) ислам сенімдерінен жасалған абстракциялау жүйесі болып табылады [34]. Ислам өнері бұрынғы дәстүрлердің геометриялық пішіндерін пайдалана отырып, өзіне тән геометрия жасады. Бұл пішіндер ислам өнеріне шынайы әлемдегі пішіндердің бейнесі арқылы емес, бәлкім, белгілі бір сызықтар мен шекаралар арқылы айқындалатын пішіндер арқылы сипат берді. Оның іздерін ерте кезеңдегі ислам суретшілері жобалаған геометриялық беттерден табуға болады. Көне мәдениеттердің, әсіресе Орталық Азия мен Таяу Шығыс қоғамдарының көркемдік және сәулеттік мұрасының іздері ислам дәуіріндегі өнер және сәулет туындыларында айқын көрінеді. Шеңбер мен сызық ислам каллиграфия өнерінде де пайдаланылатын пропорция жүйесінің негізі болып табылады.

Суретшілер бұл өрнектерді тек көрнекі сұлулық жасау үшін ғана емес, исламның илаһи ұғымдарын жеткізу үшін де қолданған. Көбінесе діни және философиялық ілімдерді ұстанған бұл суретшілер илаһи ұғымдарды өрнектерге енгізу үшін көрнекі символизмді пайдаланған. Бес бұрышты жұлдыз исламның бес негізін бейнелеу үшін қолданылған; сонымен қатар ислам геометриялық өрнек шеберлерінің көпшілігі өз өнерін жасау барысында Пифагор ілімдерінің жалғасы болып табылатын сан және геометриялық фигуралар символизмін пайдаланған. Дегенмен символизм көбінесе туындының контексі аясында айқындалады [35].

6. Қорытынды

Өзін қайталайтын және әрбір бөлікте бүтіннің мәндік ақпаратын тасымалдайтын табиғаттың фракталдық өрнегі қарапайымдылығымен, эстетикасымен және функционалдылығымен бізге жоғары дизайнның үлгісін ұсынады. Ертеден бүгінге дейін табиғаттың өндіру тілін бейнелейтін фракталдық геометрияның сәулет, дизайн, өнер, медицина және статистика сияқты түрлі пәндерде қолданылғаны байқалады. Фракталдық геометриялық өрнектердің ең маңызды көркем туындылары XIII ғасырдағы Андалусияда жасалып, фракталдықтың шыңы еденнен бастап сәулетіне дейін Әлхамра сарайында көрініс тапты. Әлхамра – салтанат пен қарапайымдылық, ландшафт пен сәулет, өнер мен математикалық білім тоғысқан орын. Сонымен қатар сарай қабырғаларында мыңдаған рет қайталанған каллиграфиялық жазу оның ғасырлар бойғы мызғымастығын айшықтады. Үстіне геометриялық өрнектер салынған, гипс түрлі материалдармен араластырылған беттер, қыш-плиткалар, мәрмәр құрылымдар және ағаш оймыштар. Жұмсақ әрі әсем каллиграфиялық жазумен безендірілген қабырғаларымен, порталдарымен, терезелерімен және мұқарнасты күмбездерімен әр бұрышта, әрбір фракталдық өрнектің ар жағында меңзелген ойлау жүйесі бар. Бұл мағынада сопылық философия фракталдық өрнектердің ар жағындағы бірлікке жетудің әдіснамасы ретінде қарастырылады. Әрбір туындының фракталдығы, математикалық пропорциясы және эстетикалық тұтастығы, шын мәнінде, Жаратушыны бейнелейтін әртүрлі бөлшектер және сонымен бірге бүтіннің түсіндірмелері. Әрбір өрнектің құрастыру сызықтарының торынан түзулер, қисықтар, қиылысулар, тұтасу, шағылысу, параллель көшіру және бұру сияқты түрлі симметрия топтарын қамтитын теңдессіз фракталдық өрнектерге айналатыны байқалады. Сопылықта тікелей баяндаудың орнына белгілер мен символдарға басымдық берілетіні байқалады. Символдар ғаламның тәртібін, жаратылыстағы нәзіктікті, кемелдікті, мәңгілікті және бірлікті меңзейді. Фракталдық өрнектер тудыратын көрнекі тұтастық пен шексіздікке ағу сезімі көрерменді өз ішіне тарта отырып, көрерменнің өз сапары мен ашқан жаңалығын баяндайды. Бір ғана пропорцияның жүздеген көрінісі ара ұясы пішінді мұқарнас төбелерде, қабырға әшекейінде, каллиграфиялық жазуда, аула құрылымдарында, ландшафт пен сәулетте көрініс табады. Әрбір фракталдық өрнек адамға ақыл-ой және рухани ашылу сыйлайды; іш пен сырт, қабық пен мән, материя мен мағына сияқты қатынастарды пайымдау ізденісіне шақырады. Бір ғана тордан жүздеген фракталдық пішін жасауға болатыны шексіз ықтималдықтардың ішінен тек бір бөлшектің ғана пайда болуымен бірдей мағынаға ие.

Мұның көптіктен бірлікке, бірліктен көптікке қарай үздіксіздіктің көрінісі ретінде әр сәт жаңа болмыста болудың көрінісі екені айтылады. Көрінетін, пайда болған өрнек көрінуге әлеуеті бар барлық өрнектермен бірдей мәнге ие. Нақты элементтердің, мәрмәрмен, гипспен, ағашпен немесе қыш-плиткамен жасалған теңдессіз пішіндердің, яғни мыңдаған болмыстың мәнінде абстрактілі ойлау жүйесі, мағына мұхиты және әрбір бөлікті толықтыратын, ішкі әлемге шақыратын және ғаламның қабатты құрылымын «мендің» қабатты құрылымымен бетпе-бет келтіре отырып, оны тәнті ететін болмыстың қасиеттерінің көрінісі бар. Көрінетін, пайда болған өрнек көрінетін күйге енуге әлеуеті бар барлық өрнектермен бірдей мәнге ие.

Әдебиеттер

1. 1.Salingaros N, Masden K. Neuroscience, the natural environment, and building design. In: Kellert SR, Heerwagen J, Mador M, editors. Biophilic Design: The Theory, Science and Practice of Bringing Buildings to Life. New York: John Wiley; 2008. pp. 59-83
2. 2.Ramzy N. Biophilic qualities of historical architecture: In quest of the timeless terminologies of ‘life’ in architectural expression. Sustainable Cities and Society. 2015;15:42-56 (in press)
3. 3.Hasol D. Dictionary of Architecture and Building. Istanbul: YEM Publications; 1998
4. 4.Alexander C, Ishikawa S, Silverstein M. A Pattern Language. New York: Oxford University Press; 1977 https://www.vecteezy.com/free-photos Image 4: cited: Image ID: #3575869 License Type: Editorial Use Only Licensed On: 2022-12-05 LICENSE NUMBER: 6F71745A-DDBF-4CC2-98EF-3D932B02F585
5. 5.Essawy S, Kamel B, Samir M. Sacred buildings and brain performance: The effect of sultan Hasan mosque on brain waves of its users. Creative Space. 2014;1:125-143
6. 6.Karim I. Back to a Future for Mankind. South Carolina: Create Space Independent Publishing Platform; 2010
7. 7.Hagerhall CM, Purcell T, Taylor R. Fractal dimension of landscape sil-houette outlines as a predictor of landscape preference. Journal of Environmental Psychology. 2004;24:247-255
8. 8.Joye Y. Architectural lessons from environmental psychology: The case of biophilic architecture. Review of General Psychology. 2007;11(4):305-328
9. 9.Abdelaal MS, Abdelaal D. Towards an innovative community: Rethinking the urban configuration of the university campus within new cities. In: Attia S, Shafik Z, Ibrahim A, editors. New Cities and Community Extensions in Egypt and the Middle East: Visions and Challenges. Cham: Springer International Publishing; 2018. pp. 237-256
10. 10.Fromm E. The Heart of Man. New York: Harper & Row Paperback Edition Publisher; 1964
11. 11.Krcmárová J. E. O. Wilson’s concept of biophilia and the environmental movement in the USA. Klaudyán: Internet Journal of Historical Geography and Environmental History. 2009;6(1-2):4-17
12. 12.Zapsu B. “Silent and Invisible Youth” Not in Education, Employment or Education https://genchayat.org
13. 13.Ozgen E. Health structures and the healing role of space in human-space interaction. Journal of Art and Design. 2017:184-195
14. 14.Louv R. The Last Child in Nature (Trans. C. Temürcü). Ankara: Tubitak Publications; 2012
15. 15.Mumcu S, Regular T, Tarakci E. Traces of ecology in environmental psychology: Ecological approaches in investigating the human-environment relationship. In: Arıdemir H, Kurnaz N, editors. IV. International Afro-Eurasian Studies IV Congress, 27-29 April Proceedings. Kütahya: Academia Publishing House; 2018. pp. 200-213
16. 16.Rohde CLE, Kendle AD. Human Well Being, Naturall and Scapes and Wild Life in Urban Areas (22). Peterborough: English Nature Science Report; 1994. pp. 61-69
17. 17.Ulrich RS. Biophilia, biophobia and natural landscapes. In: Wilson EO, Kellert SR, editors. The Biophilia Hypotesis. Washington: Island Press; 1993. pp. 87-106
18. 18.Heerwagen J, Gregory B. Biophilia and sensory aesthetics. In: Heerwagen J, Major M, Kellert SR, editors. Biophilic Design: The Theory, Science and Practice of Bringing Buildings to Life. New York: John Wiley; 2008. pp. 227-241
19. 19.Heerwagen J, Orians GH. Humans, habitats, and aesthetics. In: The Biophilia Hypothesis. Washington: Island Press; 1993. pp. 138-172
20. 20.Heerwagen J. Biophilia, health and well-being. Restorative Commons: Creating Health and Well-Being through Urban Landscapes. 2009;39:39-57
21. 21.Heerwagen and Hase, Grazuleviciute-Vileniske I, Daugelaite A, Viliunas G. Classification of Biophilic Buildings as Sustainable Environments. Buildings. 2022;12(10):1542. DOI: 10.3390/buildings12101542
22. 22.Kilic T. New Science: Connectivity, New Culture: Living. 2nd ed. Istanbul: Ayrıntı Publications; 2021
23. 23.Kılıç ME. Introduction to Sufism. An Interdisciplinary Perspective. 8th ed. Istanbul: Sufi Book, Timaş; 2017
24. 24.Ozkose K. The wisdom dimensions of Islamic art. Cumhuriyet Journal of Theology. 2020;24(3):955-971
25. 25.Saner NT, Ar B. From Owen Jones. Publications on the Decoration of Beylerbeyi Palace; 2019
26. 26.Kilic ME. Sufi and Art. 1st ed. Istanbul: Sufi Book, Timaş Publishing Group; 2015
27. 27.Erwin P. Gothic Architecture and Scholastic Philosophy. Istanbul: trans. Engin Akyurek, Kabalci Publications; 2014. p. 42 b. 31
28. 28.IRVING Washington. Al-Hamra, the Living Legend of Andalusia. Istanbul: trans. Veysel Uysal, Iz Spring; 2016. p. 191
29. 29.Şeyban L. Andalusia. 1st ed. Istanbul: Albaraka Turk Publications (Görsel 12) (Beksaç, 1995(Al-Sayegh, 1998); 2014
30. 30.Copestake T. When the moors ruled in Europe(Visual)18 editions published between 2005 and 2010 in English and held by 516 WorldCat member libraries worldwide episode 2. Prelude to the Renaissance. Over Seven Centuries of Islamic Rule, Spain Became the Cultural Jewel of Europe. 2005.
31. 31.Nassif W. Investigation of Andalusian and Ottoman Gardens in Terms of Landscape Design. Master Thesis. Istanbul: Istanbul Aydın University, Institute of Science and Technology; 2018
32. 32.Beksac E. Alhambra Palace: One of the Most Important Buildings of Islamic Architecture in Spain. 1995
33. 33.Broug E. Islamic Geometric Design. Thames & Hudson; 2013
34. 34.Al-Sayegh A. Developing an Islamic Geometric Design Course for the Department of art Education at the College Ofbasic Education in Kuwait. Doctor Thesis,. Maryland: University of Maryland; 1998 8, 25, 28, 30
35. 35.Critchlow K. İslamic Patterns. London: Thames and Hudson; 1976 10-13, 24-25, 34, 70, 78, 79

Ағылшын тіліндегі түпнұсқасынан аударылды.