ТАНСЕЛ ТЕРДЖАН
(Докторант, Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан & Rixos President Astana, бас менеджер, tansel.tercan@rixos.com)
Аңдатпа
Бұл зерттеудің негізгі мақсаты — 1980–2019 жылдар аралығында туризм ғылымында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу саласында жарияланған зерттеулерді библиометриялық тұрғыдан қарастыру және осы пәнде соңғы 39 жылдағы қалдықтарды басқару бойынша зерттеу бағыттарындағы үрдістерді анықтау. Осы орайда Web of Science деректер базасында ‘hospitality, leisure and tourism’ аясында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тақырыптары бойынша іздеу жүргізілді. Зерттеуде жарияланымдар саны, жарияланым тілдері, жарияланым түрлері, журналдардың бірлескен сілтеме желісі, авторлардың бірлескен сілтеме желісі, құжаттардың бірлескен сілтеме желісі және бірге қолданылған авторлық түйін сөздер талданды. Мақсаттарды тексеру үшін әлеуметтік желілік талдау қолданылды. Нәтижелерге сәйкес, туризм жарияланымдарында қалдықтарды басқару тұрғысынан бұл салаға деген қызығушылық 2018 жылдан бастап айтарлықтай артты деп айтуға болады. Жұмыстардың басым бөлігі — мақалалар. Нәтижелерге қарағанда, Gosling туризм ғылымында қалдықтарды басқару мәселесінде де, қайта өңдеу мәселесінде де көш бастаушы деп айтуға болады. Қалдықтарды басқаруда ең жиі қолданылатын түйін сөздер — тұрақтылық, туризм және азық-түлік қалдықтары екені анықталды. Қайта өңдеу саласында ең көп қолданылған сөздер — туризм, мұра және жасыл қонақүй екені белгіленді.
Түйін сөздер:Қалдықтарды басқару, қайта өңдеу, әлеуметтік желілік талдау, библиометрия.
КІРІСПЕ
Тұрақты туризм экономикалық пайда мен әлеуметтік және экологиялық шығындар арасында ең оңтайлы тепе-теңдік орнатуды көздейді. Mowforth пен Munt (1998) жаппай туризмнің өсуі соңғы жылдары айқынырақ көріне бастаған бірқатар мәселелерге әкелгенін көрсетті. Солардың ішіндегі ең маңыздысы, бәлкім, экологиялық мәселелер шығар. Қонақүйлерде әдетте пластик, металл, шыны, қағаз, тамақ және т.б. қалдықтар болады. Оларды қайта өңдеу үшін бөлу және сұрыптау, табиғи ортаны қорғау және бұл қалдықтарды жергілікті басқару органдарының кәдеге жаратуы әсіресе шағын және орта кәсіпорындар үшін аса маңызды. Сонымен қатар су мен энергияны пайдалану өзара байланысты болғандықтан, қонақүйде суды басқаруды энергияны басқарудан бөлек қарастыруға болмайды. Айлық кір жуудың жалпы көлемі, айлық клиенттердің жалпы саны және айлық тамақ қызметінің жалпы саны қонақүйдің айлық су мен энергияның жалпы тұтынуына әсер етеді. Демек, қонақүйде пайдаланылатын экологиялық таза машиналар мен жабдықтар суды да, энергияны да үнемдеу деген сөз (Emeksiz, 2007).
Туризм саласында пайда болатын қалдықтардың ішінде маңызды орын алатын азық-түлік қалдықтары (Owen т.б., 2013) көп түзілетін салалардың бірі — тамақтану кәсіпорындары (Creedon т.б., 2010). Белгілі болғандай, тамақтану кәсіпорындары дербес кәсіпорындар болуы да, қонақүйлердегідей қонақүй құрамында қызмет көрсетуі де мүмкін (Öztaş, 2002). Crosby (1993) пікірінше, азық-түлік қалдықтары қонақүйлерде пайда болатын өзге қалдықтардың ішінде елеулі үлеске ие. 1990 жылдары қонақүй кәсіпорындары қатты қалдықтарды азайтуға бағытталған бағдарламаларға теріс көзқараспен қарады. Жұмыс күші мен жабдық шығындарына байланысты кәсіпорын қосымша шығынға батады деп есептелді (Wilco т.б., 2001). Алайда қонақүй қызметі тұрғысынан қатты қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу қонақүйдің қаржылық қызметі үшін де, туризмнің тұрақтылығы мен айналадағы қоғамның денсаулығы үшін қоршаған ортаның ластануын азайту тұрғысынан да пайдалы деп айта аламыз (Shamshiry т.б., 2011).
Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жөніндегі академиялық зерттеулер туризм индустриясында қалдықтарды басқарудың маңызы ұғынылған кезде қарқын алды. Бүгінгі таңда туризм ғылымында қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу әлі де өзекті тақырып болып саналады. Қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерге өткеннен бүгінге дейін жүргізілген библиометриялық талдау болашақ зерттеулерге бағдар болады деп есептеледі. Библиометриялық талдау математикалық және статистикалық әдістерді жарияланымдарға қолдану ретінде тұжырымдалады (Pritchard, 1969). Библиометриялық зерттеулерде құжаттардың немесе жарияланымдардың белгілі бір ерекшеліктері талдауға енгізіліп, ғылыми желілерге қатысты бірқатар нәтижелер ұсынылады (Al және Coştur, 2007). Библиометриялық зерттеу белгілі бір саладағы әдебиетті сандық тұрғыдан талдап, табылған сөздерді зерделеу арқылы сол саладағы үрдістерді анықтауға мүмкіндік береді (Kasemodel т.б., 2016). Осылайша библиометриялық талдау арқылы саладағы ғылыми жарияланымдарға бағыт беретін авторларды, елдерді, дереккөздерді және т.б. анықтап, зерттеушілерге жол картасын ұсынуға болады (Aydın, 2014).
Библиометриялық зерттеулерде академиялық ынтымақтастық пен бірлескен сілтеме байланыстарын зерттеу үшін қолданылатын талдаулардың бірі — әлеуметтік желілік талдау. Әлеуметтік желілік талдау ынтымақтастық пен бірлескен сілтеме желілерін көрнекі түрде бейнелеу және зерттеу саласының дамуына ықпал еткен білім желілерін анықтау үшін қолданылатын алғашқы әдістердің бірі (Karagöz және Yüncü, 2013). Библиометриялық зерттеулердегі ең маңызды деректер көздері — Scientific Citation Index (SCI), Social Science Citation Index (SSCI) және Art & Humanities Citation Index (A&HCI). Бұл индекстерге және осы жарияланымдардың барлық материалдарына Web of Science Core Colection деректер базасы арқылы қол жеткізуге болады. Web of Science (WoS) осы индекстерде индекстелетін академиялық ғылыми жарияланымдарға қатысты библиометриялық деректерді қамтитын деректер базасы ретінде библиометриялық зерттеулерге елеулі үлес қосады. Осы тұрғыда, зерттеудің мақсатына сәйкес, WoS деректер базасында қалдықтарды басқару мен қайта өңдеуді қарастыратын жұмыстар зерделенді.
ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУ ЖӘНЕ ҚАЙТА ӨҢДЕУ ЖӨНІНДЕГІ БИБЛИОМЕТРИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР
Библиометриялық талдау белгілі бір тақырыптар бойынша жүргізілген зерттеулердің тақырыбы, іріктемесі, сілтемелері, сөздері, ауқымы сияқты ерекшеліктерін зерделеуге мүмкіндік береді. Туризм саласында библиометриялық талдаулар соңғы жылдары көбейді. Әдебиеттегі библиометриялық талдау зерттеулерінде журналдарда жарияланған мақалалар, конференция баяндамалары және диссертациялар қарастырылғанын айтуға болады. Әдебиетке шолу нәтижесінде туризм саласында қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу жөніндегі библиометриялық талдаулар шектеулі деп айтуға болады.
Day мен Cai (2012) туризм, энергия және қоршаған орта арасындағы байланысты зерттеді. Бұл зерттеу туризмді тұтынушылардан, көлік қызметін жеткізушілерден, туристік агенттіктерден, дестинациялардан, туризмге қатысты көптеген компаниялардан және өзге мүдделі тараптар топтарынан құралған күрделі жүйе ретінде қарастырды. Кәсіпорындар мен жеке тұлғалар ретінде біртұтас құрылым түзетін жүйеге қоршаған орта мен энергияға қатысты құрамдас бөліктердің қосылуынан туындайтын қиындықтар түрлі бірліктерде зерттелді. Осы мақсатта 1974–2011 жылдар аралығында энергия және туризм тақырыбы бойынша барлығы 92 мақала қаралды. Сонымен бірге Америка Құрама Штаттары мен Қытайдың әлеуметтік және мәдени айырмашылықтарының қоршаған орта мен энергияға қатысты мәселелерге әсері қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде туризм жүйесінде жүйелік әлеуетті қалыптастыру, технологияны дамыту және бейімдеу, жеке тұлғалардың мінез-құлқының өзгеруін қолдау, жүйе ішіндегі тепе-теңдік пен өзара әрекеттестікті түсіну және бұл қиындықтарға көпсалалы тәсілдерді қабылдау сияқты мәселелерге қатысты ұсыныстар берілді.
Arslan мен Emeksiz (2016) әдебиеттегі қоршаған ортаны басқару тақырыбындағы ұлттық және халықаралық зерттеулерді жинақтады. Олар қоршаған ортаны басқару жөніндегі зерттеулерге ұлттық та, халықаралық та өлшемде библиометриялық талдау жүргізді. Туризмдегі қоршаған ортаны басқаруға қатысты мақалалар экологиялық құндылықтарды қорғау мен жаңартылатын ресурстарды пайдалануға шоғырланғаны анықталды. Mota т.б. (2018) туризмді жоспарлау және тұрақты даму саласында түйін сөздерге байланысты зерттеу үрдістерін, нақты қажеттіліктерді және болашақ ғылыми зерттеулер үшін тиісті олқылықтарды айқындау мақсатында зерттеу жүргізді. Олар VOSviewer бағдарламасын қолданып, библиометриялық әдістерді пайдалана отырып, әдебиетті жүйелі түрде зерделеу үшін зияткерлік құрылымның визуализация карталарын жасады. Зерттеудің мақсатына сәйкес олар WoS деректер базасының 1997–2017 кезеңіндегі жарияланған мақалалары мен жылдық
сілтемелерін пайдаланды. Нәтижелер туризмді жоспарлау мен тұрақты дамудың зияткерлік құрылымына шоғырланған бірнеше зерттеу кластерлеріне назар аударады (Muta т.б., 2018).
Garrigos-Simon т.б. (2018) туризмдегі тұрақтылық жөніндегі зерттеулердің және жұмыспен қамту мен табысқа қатысты туризм тұрақтылығының библиометриялық қорытындысын ұсынуды мақсат еткен зерттеу жүргізді. Олар өз жұмысында WoS Collection деректер базасынан жинақталған 2279 дереккөзді талдап, материалды графикалық түрде картаға түсіру үшін ұқсастықтарды визуализациялауға негізделген VOSviewer бағдарламасын пайдаланды. Түйін сөздердің бірге кездесуін, библиографиялық сәйкестікті, бірлескен сілтеме және бірлескен авторлық талдауларын қолданды. Туризм тұрақтылығына қатысты бірлескен авторлық талдау негізгі кластерлерге бастамашы болған төрт елдің (АҚШ, Австралия, Испания және Англия) салмағын көрсетті (Garrigos-Simon т.б., 2018).
Ninerola т.б. (2019) туризмдегі тұрақтылық жөніндегі әдебиетке шолу жасау үшін библиометриялық тәсілді қолданған зерттеу жүргізді. Саланың құрылымын анықтау үшін сілтеме сияқты библиометриялық көрсеткіштер, ал осы саладағы негізгі үрдістерді картаға түсіру үшін VOSviewer бағдарламасы пайдаланылды. Олар 1987–2018 кезеңінде туризмдегі тұрақтылық мәселелеріне қатысты Scopus базасында барлығы 4647 жұмыс бар екенін анықтады. Жетекші журналдарды, авторларды, мекемелерді және түйін сөздерді талдау туризм саласындағы тұрақтылық мәселелеріне қатысты әдебиеттің айтарлықтай өскенін, тек алты жұмыстың 300-ден астам сілтеме алғанын, сонымен қатар бірнеше өнімді автор бар екенін көрсетеді.
ӘДІСТЕМЕ
Туризм ғылымында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу саласында жарияланған зерттеулердің библиометриялық ерекшеліктерін анықтау мақсатында 1980–2019 жылдар аралығында жарияланған және Web of Science (WoS) деректер базасында индекстелген қалдықтарды басқаруға қатысты 24 және қайта өңдеуге қатысты 31 зерттеу қаралды. «Waste management» және «recycling» терминдері Web of Science Core Collection деректер базасында Hospitality, Leisure and Tourism кіші тақырыбы бойынша ізделді. Жарияланым жылдары, жарияланым тілдері, жарияланым түрлері, авторлардың аты-жөні, тақырыптар, авторлардың елдері, қанша дереккөзге сілтеме жасағаны және алған сілтемелері, аңдатпалар, түйін сөздер және әдебиеттер тізімі туралы мәліметтерге қол жеткізіліп, олар жүктеп алынды.
Алынған деректер аясында алдымен зерттеулердің ерекшеліктері, жарияланым тілдері, жарияланымның шыққан елі және жарияланым түрлері бойынша таралуы қаралды (қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жөніндегі зерттеулер жеке-жеке қаралды). Сілтемелерді талдау тұрғысынан қалдықтарды басқару және қайта өңдеу саласында жүргізілген зерттеулердің дереккөзі, олардың WoS деректер базасында индекстелген жұмыстардан алған сілтемелері және бұлардың жарияланымдар мен жылдар бойынша таралуы зерделенді. Журналдардың бірлескен сілтеме желісін, авторлардың бірлескен сілтеме желісін, құжаттардың бірлескен сілтеме желісін және бірге қолданылған авторлық түйін сөздерді анықтау үшін әлеуметтік желілік талдау қолданылды. Әлеуметтік желілік талдауда Citespace II қолданбасы
пайдаланылды. WoS деректер базасындағы зерттеулердің деректері Citespace II бағдарламасына жүктеліп, талданды. Citespace II — академиялық әдебиетте пайда болатын үрдістер мен бағыттарды визуализациялау және талдау үшін қолданылатын Java қолданбасы (Chen т.б., 2010).
Жүргізілген талдау арқылы желінің модульдігі мен орташа силуэт мәндері есептелді (Al және Doğan, 2012). Модульдік мәні кез келген желіні дербес кластерлерге бөлуге бола ма, жоқ па, соны анықтайды және «0» мен «1» аралығындағы мәнді қабылдайды. Төмен модульдік шекаралары айқын кластерлерге бөлуге келмейтін желіні, ал жоғары модульдік жақсы құрылымдалған желіні білдіреді (Chen т.б., 2010). Орташа силуэт мәні [(-1) мен (1)] аралығында болады (Chen т.б., 2010) және кластерлердің ең көп санын анықтау үшін қолданылады; мәннің 0,7-ден жоғары болуы күшті кластерді білдіреді (Simovici, 2007).
Зерттеу желідегі журналдардың бірлескен сілтеме желісінің, авторлардың бірлескен сілтеме желісінің, құжаттардың бірлескен сілтеме желісінің және бірге қолданылған авторлық түйін сөздердің орталықтылық мәндері бойынша жүргізілді. Орталықтылық мәні бір түйіннің өзара байланыспаған басқа түйіндермен байланыс деңгейін көрсетеді. Түйіннің орталықтылық мәнінің жоғары болуы оның басқа түйіндерді өзара жалғайтын көпір екенін көрсетеді (Ni т.б. 2017). Зерттеуде журналдардың бірлескен сілтеме желісінің сілтеме серпілісі (burst) де есептелді. Серпіліс белгілі бір жиіліктің жалпы жылдық кезең ішінде қысқа уақыт аралығында статистикалық тұрғыдан мәнді ауытқулар көрсететін-көрсетпейтінін білдіреді (Chen т.б., 2010).
НӘТИЖЕЛЕР
Жарияланымдардың таралуы
Зерттеуде пайдаланылған жарияланымдар санының пайыздық таралуы жылдар бойынша 1-кестеде берілген.
1-кесте: Жарияланымдардың жылдар бойынша таралуы
| Жылдар | N | % |
|---|---|---|
| 2019 | 6 | 25 |
| 2018 | 4 | 16,6 |
| 2017 | 3 | 12,5 |
| 2016 | 3 | 12,5 |
| 2015 | 2 | 8,3 |
| 2014 | 1 | 4,2 |
| 2012 | 2 | 8,3 |
| 2011 | 1 | 4,2 |
| 2007 | 1 | 4,2 |
| 1997 | 1 | 4,2 |
| Барлығы | 24 | 100 |
| Жылдар | n | % |
|---|---|---|
| 2019 | 2 | 6,5 |
| 2018 | 6 | 19,3 |
| 2017 | 3 | 9,7 |
| 2016 | 5 | 16,1 |
| 2015 | 4 | 12,8 |
| 2014 | 2 | 6,5 |
| 2013 | 1 | 3,2 |
| 2012 | 2 | 6,5 |
| 2011 | 3 | 9,7 |
| 2010 | 2 | 6,5 |
| 2008 | 1 | 3,2 |
| Барлығы | 31 | 100 |
1997–2019 жылдары қалдықтарды басқару саласында 24, 2008–2019 жылдары қайта өңдеу саласында 31 жарияланым жарық көрді. Қалдықтарды басқару тақырыбы бойынша ең көп жарияланым — 6 жарияланым — 2019 жылы шықты. Жылдар бойынша қарастырғанда, қайта өңдеуге қатысты ең көп жарияланым — 6 жарияланым — 2018 жылы шықты. 2008–2019 жылдардағы жарияланым түрлері 2-кестеде берілген.
2-кесте: Жарияланым түрі бойынша таралуы
| Жылдар | N | % |
|---|---|---|
| Мақала | 20 | 83,3 |
| Баяндама | 4 | 16,7 |
| Кітап тарауы | 1 | 4,2 |
| Шолу | 1 | 4,2 |
| Барлығы | 26 |
| Жылдар | n | % |
|---|---|---|
| Мақала | 27 | 87,1 |
| Баяндама | 5 | 16,1 |
| Кітап тарауы | 4 | 12,9 |
| Шолу | 1 | 3,2 |
| Барлығы | 37 |
Жарияланымның 4 түрі бар. Ең көп жарияланған түр — мақала екені анықталды. Мақаладан кейін конференция баяндамалары мен кітап тараулары келеді. Жарияланым түрлерінің жалпы санының 1-кестедегі жылдар бойынша жарияланымдар таралуынан жоғары болуының себебі — кейбір жарияланымдардың Web of Science деректер базасында бірнеше жарияланым түрі ретінде есептелуі. Жарияланымдардың ішінде ең үлкен салмақ мақала түріндегі жарияланымдарға тиесілі.
Зерттеуде қаралған қалдықтарды басқару жөніндегі жарияланымдар барлығы 208 дереккөзге сілтеме жасаған. Бұл 24 жұмыс басқа жұмыстардан барлығы 199 сілтеме алған. Бұл сілтемелердің бесеуі — авторлардың өз жұмыстарына жасаған сілтемелері. Бір жарияланымға шаққандағы орташа сілтеме саны — 8,67, ал h-индексі — 8. Демек, туризмдегі қалдықтарды басқару тақырыбы бойынша кемінде 8 сілтеме алған 8 жарияланым бар деп айтуға болады. Зерттеу аясында қаралған қайта өңдеу жөніндегі жарияланымдар барлығы 317 дереккөзге сілтеме жасаған. Бұл 31 жұмыс басқа жұмыстардан барлығы
307 сілтеме алған. Бұл сілтемелердің үшеуін авторлардың өздері жасаған. Бір жарияланымға шаққандағы орташа сілтеме саны — 10,23, ал h-индексі — 8. Демек, туризмдегі қайта өңдеу тақырыбы бойынша кемінде 8 сілтеме алған 8 жарияланым бар деп айтуға болады.
Қалдықтарды басқару жөніндегі жарияланымдардың 23-і ағылшын тілінде, 1-і испан тілінде жазылған. Қалдықтарды басқару жөніндегі жарияланымдар шыққан елдерді қарастырғанда, жарияланымдардың 25%-ына сәйкес келетін 6 жарияланымның Англиядан шыққаны анықталды. Англиядан кейін 4 жарияланыммен Америка, 2 жарияланыммен Қытай және 2 жарияланыммен Біріккен Араб Әмірліктері тұр. 1 жарияланымнан шығарған өзге елдер — Австралия, Ботсвана, Бразилия, Болгария, Канада және Хорватия. Қайта өңдеуге қатысты жарияланымдардың барлығы ағылшын тілінде жазылған. Қайта өңдеу жөніндегі жарияланымдар шыққан елдерді қарастырғанда, 26%-ға сәйкес келетін 8 жарияланымның Австралиядан шыққаны анықталды. Австралиядан кейін 5 жарияланыммен Англия, 4 жарияланыммен Америка, 3 жарияланыммен Малайзия, 3 жарияланыммен Корея, 2 жарияланыммен Италия, 2 жарияланыммен Норвегия және 2 жарияланыммен Қытай тұр. 1 жарияланымнан шығарған өзге елдер — Ботсвана, Чехия, Германия, Грекия және Нидерланды.
Журналдардың бірлескен сілтеме желісі
Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу саласындағы жарияланымдар бірлесіп сілтеме жасаған журналдар мен маңызды жарияланымдарды анықтау мақсатында жүргізілген әлеуметтік желілік талдау нәтижесінде орталықтылық дәрежесі бойынша журнал атаулары 1-суретте берілген.
1-сурет: Орталықтылық дәрежесі бойынша журналдардың бірлескен сілтеме желісі
Қалдықтарды басқаруға қатысты нәтижелерге сәйкес, 68 түйін мен 159 байланыстан тұратын журналдардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Пайда болған желі барлығы 16 кластерден тұрады. Желінің тығыздығы — 0,069. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,76, ал орташа силуэт мәні 0,62 болып есептелді. Қайта өңдеуге қатысты нәтижелерге сәйкес, 63 түйін мен 190 байланыстан тұратын журналдардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Пайда болған желі барлығы 13 кластерден тұрады. Желінің тығыздығы — 0,097. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,58, ал орташа силуэт мәні 0,63 болып есептелді. Түйіндердің айналасындағы қызғылт сақиналардың көлемі мен қалыңдығы бұл түйіндердің орталықтылық дәрежесі басқа түйіндердікінен жоғары екенін көрсетеді (Ukşul, 2016).
3-кесте желілерде маңызды орын алатын алғашқы 5 журналдың желілік мәндерін жинақтайды. Қалдықтарды басқаруға қатысты нәтижелерге сәйкес, 26 сілтемемен International Journal of Hospitality Management қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерде ең жиі сілтеме жасалатын журнал болып табылады. Одан кейін 12 сілтемемен Tourism Management және 10 сілтемемен Journal of Cleaner Production тұр. Қайта өңдеуге қатысты нәтижелерге сәйкес, 35 сілтемемен Journal of Sustainable Tourism қайта өңдеу жөніндегі зерттеулер саласында ең жиі сілтеме жасалатын журнал болып табылады. Одан кейін 21 сілтемемен Tourism Management және 19 сілтемемен Annal of Tourism Research тұр.
| Журнал | F | Жыл | #Кластер |
| Қалдықтарды басқару | |||
| International Journal of Hospitality Management | 26 | 2012 | 0 |
| Tourism Management | 12 | 2017 | 0 |
| Journal of Cleaner Prodution | 10 | 2017 | 0 |
| Journal of Sustainable Tourism | 8 | 2018 | 0 |
| Internation Journal of Contemporary Hospitality Manag. | 7 | 2018 | 0 |
| Қайта өңдеу | |||
| Journal of Sustainable Tourism | 35 | 2010 | 0 |
| Tourism Management | 21 | 2010 | 0 |
| Annal of Tourism Research | 19 | 2010 | 1 |
| International Journal of Hospitality Management | 12 | 2015 | 0 |
| Journal of Travel Research | 8 | 2010 | 1 |
2-суреттегі желінің орталықтануы қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу жөніндегі қазіргі зерттеулердің көпшілігі әдетте соңғы зерттеулерге сілтеме жасайтынын білдіреді. Қалдықтарды басқару жөніндегі журналдардың жылдар бойынша серпіліс мәндері 4-кестеде берілген.
| Журнал | Басталуы | Аяқталуы | Серпіліс | 1996-2019 |
| Int. Journal of Hospitality Manag. | 2015 | 2019 | 3,817 |
4-кестені қарастырғанда, 1996–2019 жылдар аралығында сілтеме серпілісін (3,81) көрсеткен журнал International Journal of Hospitality Management екені көрінеді. Нәтижелерге сәйкес, қалдықтарды басқару мәселелеріне қатысты жұмыстар әдетте International Journal of Hospitality Management журналында жарияланған жұмыстарға сілтеме жасайды деп айтуға болады. Қайта өңдеуге қатысты ешбір журналда сілтеме серпілісі болмағаны анықталды.
Авторлардың бірлескен сілтеме желісі
Бірлескен сілтеме желісін анықтау үшін жүргізілген әлеуметтік желілік талдау нәтижесінде орталықтылық дәрежесі бойынша авторлардың есімдері 2-суретте берілген. Қалдықтарды басқаруға қатысты нәтижелерге сәйкес, 82 түйін мен 169 байланыстан тұратын авторлардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Пайда болған желі барлығы 16 кластерден тұрады. Желінің тығыздығы — 0,050. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,83, ал орташа силуэт мәні 0,68 болып есептелді. Қайта өңдеуге қатысты нәтижелерге сәйкес, 61 түйін мен 131 байланыстан тұратын авторлардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Пайда болған желі барлығы 14 кластерден тұрады. Желінің тығыздығы — 0,050. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,73, ал орташа силуэт мәні 0,55 болып есептелді.
2-сурет: Орталықтылық дәрежесі бойынша авторлардың бірлескен сілтеме желісі
5-кесте қалдықтарды басқару және қайта өңдеу салаларындағы алғашқы бес автордың желілік мәндерін жеке-жеке жинақтайды.
| Автор | F | Жыл | #Кластер |
| Bohdanowicz P | 8 | 2016 | 2 |
| Gossling S | 6 | 2018 | 2 |
| Chan ESW | 6 | 2017 | 2 |
| Radwan HRI | 5 | 2019 | 10 |
| Pirani SI | 5 | 2019 | 10 |
| Автор | F | Жыл | #Кластер |
| Ajzen I | 5 | 2016 | 1 |
| Gossling S | 4 | 2014 | 5 |
| Lee TH | 4 | 2015 | 2 |
| Fornell C | 4 | 2016 | 0 |
| Buckley R | 4 | 2010 | 3 |
5-кестеде келтірілген нәтижелерге сәйкес, қалдықтарды басқару саласында жарияланған 24 жұмыста ең көп сілтеме алған алғашқы авторлар 8 сілтемемен Bohdanowicz және 6 сілтемемен Gossling болды. Қайта өңдеу саласында жарияланған 31 жұмыста ең көп сілтеме алған алғашқы автор 5 сілтемемен Ajzen болса, Gossling 4 сілтеме алды.
Құжаттардың бірлескен сілтеме желісі
Жарияланымдардың бірлескен сілтемелерін анықтау мақсатында әлеуметтік желілік талдау жүргізілді. Қалдықтарды басқаруға қатысты нәтижелерге сәйкес, 58 түйін мен 116 байланыстан тұратын құжаттардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Барлығы 16 кластер бар. Желінің тығыздығы — 0,070. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,79, ал орташа силуэт мәні 0,37 болып есептелді. Қайта өңдеуге қатысты нәтижелерге сәйкес, 21 түйін мен 36 байланыстан тұратын құжаттардың бірлескен сілтеме желісі бар екені анықталды. Барлығы 8 кластер бар. Желінің тығыздығы — 0,171. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,45, ал орташа силуэт мәні 0,50 болып есептелді. 6-кесте желіде маңызды орын алатын алғашқы бес жарияланымның желілік мәндерін жинақтайды.
| Жарияланым | F | #Кластер |
| Қалдықтарды басқару | ||
| Pirani, SI and Arafat, HA. (2014).Solid waste management in the hospitality industry: A review. Journal of Environmental Management, 146, 320-336. | 5 | 11 |
| Papargyropoulou, E. et al. (2014). The food waste hierarchy as a framework for the management of food surplus and food waste. Journal of Cleaner Production, 76, 106- 115. | 4 | 4 |
| Pirani, SI and Arafat, HA. (2016). Reduction of food waste generation in the hospitality industry. Journal of Cleaner Production, 132, 129-145. | 4 | 4 |
| Sakaguchi, L. et al (2018) Tackling the issue of food waste in restaurants: Options for measurement method, reduction and behavioral change. Journal of Cleaner Production, 180, 430-436. | 4 | 4 |
| Charlebois, S. et al. (2015). ‘Back of house’–focused study on food waste in fine dining: the case of Delish restaurants. Inte. J. Cult. Tour. Hosp. Res. 9, 278-291. | 4 | 4 |
| Қайта өңдеу | ||
| Kiatkawsin, K. and Han, H. (2017). Young travelers’ intention to behave pro- environmentally: Merging the value-belief-norm theory and the expectancy theory. Tourism Management, 59, 76-88. | 3 | 7 |
| Bohdanowicz, P. et al. (2011). International hotel chains and environmental protection: an analysis of Hilton’s we care! programme (Europe, 2006–2008). Journal of Sustainable Tourism, 19, 797-816. | 2 | 4 |
| Han, H. (2015). Travelers’ pro-environmental behavior in a green lodging context: Converging value-belief-norm theory and the theory of planned behavior. Tourism Management, 47, 164-177. | 2 | 0 |
| Sanatana-Jimenez, Y. and Hernandez, J.M. (2011). Estimating the effect of overcrowding on tourist attraction: The case of Canary Islands. Tourism Management, 32, 415-425. |
2 | 0 |
| Bergin-Seers, S. and Mair, J. (2009). Emerging green tourists in Australia: their behaviours and attitude. Tourism and Hospitality Research, 9, 109-119. | 2 | 1 |
6-кестені қарастырғанда, қалдықтарды басқару саласында ең көп сілтеме алған дереккөз — Pirani мен Arafat 2014 жылы жариялаған мақала екені көрінеді. Алғашқы бестікке енген, ең көп сілтеме алған соңғы жұмыстарды Sakaguchi және Pirani–Arafat есімді авторлар жариялаған. Қайта өңдеу саласында ең көп сілтеме алған дереккөз — Kiatkawsin мен Han 2017 жылы жариялаған мақала екені анықталды. Алғашқы бестікке енген, ең көп сілтеме алған соңғы жұмыстар — Kiatkawsin–Han және Han есімді авторлардың жарияланымдары.
Бірге қолданылған авторлық түйін сөздер
Қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулердің түйін сөздерін анықтау үшін жүргізілген әлеуметтік желілік талдау нәтижелеріне сәйкес, 18 түйін мен 10 байланыстан тұратын түйін сөздер желісі бар екені анықталды. Барлығы 9 кластер бар. Желінің тығыздығы — 0,065. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,69, ал орташа силуэт мәні 0,44 болып есептелді. Қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулердің түйін сөздерін анықтау үшін жүргізілген әлеуметтік желілік талдау нәтижелеріне сәйкес, 12 түйін мен 4 байланыстан тұратын түйін сөздер желісі бар екені анықталды. Барлығы 6 кластер бар. Желінің тығыздығы — 0,078. Алынған желінің модульдік мәні Q = 0,78, ал орташа силуэт мәні 0,50 болып есептелді. 7-кесте жарияланымдарда қолданылған алғашқы 10 ортақ түйін сөзді көрсетеді.
7-кесте: Жарияланымдарда бірге қолданылған авторлық түйін сөздер
| Түйін сөздер | F | Жыл |
| Тұрақтылық | 7 | 2018 |
| Туризм | 6 | 2017 |
| Азық-түлік қалдықтары | 4 | 2019 |
| Қонақүй | 4 | 2016 |
| Азайту | 4 | 2019 |
| Қатты қалдықтар | 4 | 2019 |
| Қоршаған ортаны басқару | 3 | 2019 |
| Түзілу | 3 | 2019 |
| Жасыл | 3 | 2019 |
| Мейрамхана | 3 | 2019 |
| Түйін сөздер | F | Жыл |
| Туризм | 6 | 2010 |
| Мұра | 3 | 2016 |
| Жасыл қонақүй | 2 | 2018 |
| Жеке норма | 2 | 2018 |
| Экотуризм | 2 | 2010 |
| Қабылдау | 2 | 2016 |
| Қайта өңдеу мінез-құлқы | 2 | 2016 |
| Жыныс | 2 | 2018 |
| Шешім қабылдау | 2 | 2018 |
| Тұрақты туризм | 2 | 2018 |
7-кестені қарастырғанда, қалдықтарды басқаруда ең жиі қолданылатын түйін сөздер 7 рет — тұрақтылық, 6 рет — туризм және 4 рет — азық-түлік қалдықтары екені көрінеді. Қайта өңдеу саласында ең көп қолданылған сөздер 6 рет — туризм, 3 рет — мұра және 3 рет — жасыл қонақүй екені анықталды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Туризм ғылымында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу саласында жарияланған зерттеулердің библиометриялық ерекшеліктерін анықтау мақсатында 1980–2019 жылдар аралығында жарияланған және WoS деректер базасында индекстелген қалдықтарды басқаруға қатысты 24 және қайта өңдеуге қатысты 31 зерттеу қаралды. Қалдықтарды басқару жөніндегі жұмыстарда жарияланымдар санының артқаны, әсіресе 2018 жылы қалдықтарды басқару жөніндегі жұмыстардың жылдам көбейгені анықталды. Демек, туризм ғылымында қалдықтарды басқаруға деген қызығушылық 2018 жылдан бастап артты деп айтуға болады. Жарияланым түрі тұрғысынан негізінен мақалалар жарияланған.
Зерттеуде қаралған қалдықтарды басқару жөніндегі жарияланымдар барлығы 208 дереккөзге сілтеме жасаған. Бұл 24 жұмыс басқа жұмыстардан барлығы 199 сілтеме алған. Бір жарияланымға шаққандағы орташа сілтеме саны — 8,67, ал h-индексі — 8. Зерттеу аясында қаралған қайта өңдеу жөніндегі жарияланымдар барлығы 317 дереккөзге сілтеме жасаған. Бұл 31 жұмыс басқа жұмыстардан барлығы 307 сілтеме алған. Бір жарияланымға шаққандағы орташа сілтеме саны — 10,23, ал h-индексі — 8. Жарияланымдардың көпшілігі ағылшын тілінде.
Қалдықтарды басқаруға қатысты нәтижелерге сәйкес, 26 сілтемемен International Journal of Hospitality Management қалдықтарды басқару жөніндегі зерттеулерде ең жиі сілтеме жасалатын журнал болып табылады. Қайта өңдеуге қатысты нәтижелерге сәйкес, 35 сілтемемен Journal of Sustainable Tourism қайта өңдеу жөніндегі зерттеулер саласында ең жиі сілтеме жасалатын журнал болып табылады. Қалдықтарды басқару мен қайта өңдеу жөніндегі қазіргі зерттеулердің көпшілігі әдетте соңғы зерттеулерге сілтеме жасайды; өйткені бұл тақырыптар туризм ғылымында жаңадан пайда болып келе жатқан тақырыптар.
Қалдықтарды басқару саласында жарияланған 24 жұмыста ең көп сілтеме алған алғашқы авторлар 8 сілтемемен Bohdanowicz және 6 сілтемемен Gossling болды. Қайта өңдеу саласында жарияланған 31 жұмыста ең көп сілтеме алған алғашқы автор 5 сілтемемен Ajzen болса, Gossling 4 сілтеме алды. Нәтижелерге қарағанда, Gossling туризм ғылымында қалдықтарды басқару мәселесінде де, қайта өңдеу мәселесінде де көш бастаушы деп айтуға болады. Қалдықтарды басқару саласында ең көп сілтеме алған дереккөз — Pirani мен Arafat 2014 жылы жариялаған мақала, ал қайта өңдеу саласында ең көп сілтеме алған дереккөз — Kiatkawsin мен Han 2017 жылы жариялаған мақала екені анықталды. Қалдықтарды басқаруда ең жиі қолданылатын түйін сөздер — тұрақтылық, туризм және азық-түлік қалдықтары екені анықталды. Қайта өңдеу саласында ең көп қолданылған сөздер — туризм, мұра және жасыл қонақүй екені белгіленді.
ӘДЕБИЕТТЕР
Al, U. & Coştur, R. (2007). Bibliometric profile of Turkish Journal of Psychology. Turkish Librarianship, 21(2), 142-163.
Al, U. & Doğan, G. (2012). Citation analysis of Hacettepe University information and document management theses. Turkish Librarianship, 26(2), 349-369.
Arslan, A. & Emeksiz, M. (2016). Bibliometric profile of environmental management studies in hospitality business and recommendations for future research. Journal of Multidisiplinary Academic Tourism, 1(1), 1-12.
Aydın, B. (2014). Bibliometric analysis of the theses registered in the field of food and beverage management in the thesis center of Higher Education Council (Yöktez). In Proceedings at VII. Graduate Tourism Students Research Congress, 04-05 April 2014, Aydın, pp. 55-70.
Chen, C., Ibekwe‐SanJuan, F. & Hou, J. (2010). The structure and dynamics of cocitation clusters: A multiple‐perspective co-citation analysis. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 61(7), 1386-1409.
Creedon, M., Cunningham, D. & Hogan, J. (2010). Food waste prevention guide Ireland. Clean Technology Center, Cork Institute of Technology.
Crosby, M. A. (1993). Composting: recycling restaurant waste back to its root. Restaurants USA, pp. 10-11.
Day, J. & Cai, L. (2012). Environmental and energy related challenges to sustainable tourism in the United States and China. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 19(5), 379-388.
Emeksiz, M. (2007). Small hotel enterprises and environmental management. Balıkesir University Journal of Social Sciences Institute, 10(18), 141-156.
Garrigos-Simon, F. J., Narangajavana-Kaosiri, Y. & Lengua-Lengua, I. (2018). Tourism and sustainability: a bibliometric and visualization analysis. Sustainability, 10, 1976, doi:10.3390/su10061976
Karagöz, D. & Yüncü, H. R. (2013). Evaluation of research subject of doctoral theses about tourism in Turkey with social network analysis. Adıyaman University Journal of Social Sciences Institute, 6(15), 205-232.
Kasemodel, M. G. C., Makishi, F., Souza, R. C. & Silva, V. L. (2016). Following the trail of crumbs: A bibliometric study on consumer behavior in the food science and technology field. International Journal of Food Studies, 5(1), 73-83.
Mota, L., Teixeira, S. & Gonçalves, F. (2018). Remarks from tourism planning and sustainable tourism – a bibliometric study. Enlightening Tourism, A Pathmaking Journal, 8(2), 99-127.
Mowforth, M. & Munt, I. (1998). Tourism and sustainability: new tourism in the third world. London: Routledge.
Ni, C., Sugimoto, C. R. & Robbin, A. (2017). Examining the evolution of the field of public administration through a bibliometric analysis of public administration review. Public Administration Review, 77(4), 496-509.
Ninerola, A., Sanchez-Rebull, M. & Hernandez-Lara, A. (2019). Tourism research on sustainability: a bibliometric analysis. Sustainability, 11, 1377, doi:10.3390/su110513 77.
Öztaş, K. (2002). Culinary Services in Tourism Sector. Ankara: Nobel Publication.
Olcay, A., Karaçil, G. & Sürme, M. (2018). Bibliometric Profile of Halal Tourism Literature. Iğdır University Journal of Social Sciences Institute, 15, 389-408.
Owen, N., Widdowson, S. & Shields, L. (2013). Waste mapping guidance for hotels in cyprus: saving money and improving the environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative.
Öztaş, K. (2002). Culinary Services in Tourism Sector. Ankara: Nobel Publication.
Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography; an interim bibliography. North-Western Polytechnic, School of Librarianship.
Shamshiry, E., Nadi, B., BinMokhtar, M., Komoo, I., Saadiahhashim, H. & Yahaya, N. (2011). Integrated models for solid waste management in tourism regions: Langkawi Island, Malaysia. Journal of Environmental and Public Health, Article ID 709549, 1-5.
Simovici, D. (2007). Data mining algorithms I: Clustering. In Amiya, N. & Ivan, S. (Ed.), Handbook of applied algorithms (p. 177-218). New Jersey: Wiley-IEEE Press.
Ukşul, E. (2016). Evaluation of scientific publications made in measurement and evaluation in education field in Turkey with social network analysis: A bibliometric study. Unpublished Master Thesis. Akdeniz University, Education Science Institute, Antalya.
Wilco, W. & Lam, C. J. (2001). Environmental accounting of municipal solid waste originating from rooms and restaurants in the Hong Kong hotel industry. Journal of Hospitality & Tourism Research, 25(4), 371-385.
Ағылшын тіліндегі түпнұсқасынан аударылған.