Түркі мемлекеттері ұйымының алдындағы жаңа сын:
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Тарих бойы мемлекеттер тәуелсіздігін сақтау үшін шекараларын қорғады. Әскер жасақтады, қамал тұрғызды, одақтар құрды. Өйткені егемендік дегенде ойға ең алдымен аумақтық тұтастық оралатын.
Алайда ХХІ ғасырда егемендік ұғымы жаңа өлшемге ие болды. Енді тек шекараны қорғау жеткіліксіз. Деректерді қорғау қажет. Цифрлық инфрақұрылымдарды қорғау қажет. Ақпаратты қорғау қажет.
Қысқасы, мемлекеттердің алдында жаңа сын тұр: цифрлық егемендік.
Жаңа дәуірдің көзге көрінбейтін шекаралары
Картада көрінбейтін, бірақ өмірімізге тікелей әсер ететін жаңа шекаралар қалыптасып жатыр. Бұл шекаралар таулармен де, өзендермен де сызылмайды; олар деректер ағынымен сызылады.
Бүгін азаматтың пайдаланатын іздеу жүйесі, әлеуметтік желі платформасы, төлем жүйесі немесе жасанды интеллект қосымшасы көбінесе ел шекарасынан әлдеқайда алыстағы орталықтардан басқарылады. Бұл жағдай технологиялық ыңғайлылық бергенімен, сонымен бірге стратегиялық тәуелділік те туғызады.
Өйткені цифрлық әлемде тәуелділік артқан сайын шешім қабылдау қабілеті сыртқы ықпалға көбірек ашық бола түседі.
Егемендіктің жаңа элементі: деректер
Бұрын елдер алтын қорымен құдіретке ие болатын. Кейін энергия көздері алдыңғы қатарға шықты. Ал бүгін деректер жаңа стратегиялық ресурсқа айналып келеді.
Азаматтардың экономикалық таңдаулары, білім алу әдеттері, денсаулық деректері, байланыс желілері мен цифрлық мінез-құлқы болашақтың ең құнды капиталдарының бірі ретінде қарастырылуда.
Сондықтан деректер қауіпсіздігі енді тек техникалық мәселе емес. Ол сонымен бірге ұлттық қауіпсіздік, экономикалық даму және мәдени тәуелсіздік мәселесі.
Түркі әлемі үшін тарихи мүмкіндік
Түркі мемлекеттері ұйымы соңғы жылдары көлік, энергетика, білім беру және мәдениет салаларында нақты қадамдар жасады; 2021 жылғы Ыстамбұл саммитінде қабылданған “Түркі әлемі – 2040 пайымы” құжаты бұл ынтымақтастыққа ортақ бағыт айқындап берді. Алайда алдағы кезеңдегі ең маңызды тақырыптардың бірі цифрлық ынтымақтастық болмақ.
Өйткені Түркі әлемі 170 миллионнан асатын халқымен, жас адами ресурсымен, кең-байтақ географиясымен және өсіп келе жатқан технологиялық экожүйесімен елеулі әлеуетке ие.
Түркияның технология өндіру қабілеті, Қазақстанның цифрлық трансформация тәжірибесі, Өзбекстанның жас халқы, Әзірбайжанның стратегиялық пайымы, Қырғызстанның және басқа да бауырлас мемлекеттердің өсіп келе жатқан адами ресурсы біріккенде, тек өңірлік қана емес, жаһандық деңгейде де ықпалды бола алатын күш пайда болуы мүмкін.
Ортақ тіл, ортақ деректер, ортақ болашақ
Түркі әлемінің ең үлкен артықшылықтарының бірі – ортақ мәдени жады. Бірақ цифрлық дәуірде бұл артықшылықты технологияға айналдыру қажет.
Бүгін әлемдегі ірі жасанды интеллект модельдерінің едәуір бөлігі ағылшын тіліндегі деректермен оқытылады; ал түркі тілдері әлі де жеткілікті деңгейде қамтылмаған. Ал түрік, қазақ, өзбек, қырғыз, әзербайжан тілдері мен басқа да түркі тілдерін қамтитын ортақ цифрлық деректер қорын құруға болады. Ортақ сөздіктер мен ортақ жасанды интеллект зертханаларын ашуға, түркі тілдерін түсінетін және мәтін жасай алатын қуатты модельдер әзірлеуге болады.
Оның үстіне бұл енді жай ғана тілек емес. Ұйым 2022 жылы құрған Ортақ әліпби комиссиясы арқылы латын негізіндегі ортақ әліпби жөнінде келісімге келді. Ең маңыздысы, Түркия жақында жариялаған жасанды интеллект жөніндегі іс-қимыл жоспары аясында Түркі мемлекеттері ұйымымен бірлесіп оғыз, қыпшақ және қарлұқ тіл топтарын қамтитын ортақ “Түркі тілдерінің үлкен тілдік моделі” әзірленетінін жариялады. Яғни бұл мақаланың үндеуі – алғашқы қадамдары әлдеқашан жасала бастаған мақсаттың атауы.
Өйткені цифрлық дәуірде өз тілін сақтай алмаған қоғамдар уақыт өте келе өз ой кеңістігін де жоғалта бастайды.
Киберқауіпсіздіктен жасанды интеллектке дейін
Болашақтың қатерлері тек физикалық шекараларды нысанаға алмайды. Кибершабуылдар, деректерді бұрмалау, алгоритмдік ықпал ету, дезинформациялық науқандар мен жасанды интеллектке сүйенген ақпараттық операциялар барған сайын шешуші мәнге ие бола түседі.
Сондықтан Түркі мемлекеттері ұйымының болашақта тек экономикалық емес, цифрлық қауіпсіздік саласында да ортақ тетіктер әзірлеуі сөзсіз қажет болып көрінеді. Бұрын ортақ қорғаныс тұжырымдамалары қалыптасқаны сияқты, болашақта ортақ киберқауіпсіздік рефлекстерін де дамытуға тура келеді.
Цифрлық тәуелсіздік пе, әлде цифрлық тәуелділік пе?
Бүгін көптеген елдер технологияны пайдаланады; бірақ оны өндіретіндері өте аз. Айырмашылық дәл осы жерде көрінеді.
Технологияны пайдаланушылар тұтынушы болуы мүмкін. Ал технологияны өндірушілер болашақты қалыптастырады.
Түркі әлемінің алдындағы негізгі таңдау да осы: басқалар әзірлеген жүйелерге тәуелді цифрлық болашақ па, әлде өз әлеуетін қалыптастыратын, өз деректерін басқаратын және өз технологиялық пайымын дамытатын болашақ па?
Қорытынды орнына
Тарих бойы тәуелсіздіктің құны әрдайым дайын болу еді. Бүгін де жағдай өзгеше емес. Тек күрес алаңы өзгеріп жатыр.
Шекаралар енді тек құрлықта емес, цифрлық желілерде де қорғалады. Егемендік тек туымен емес, деректермен де өлшенеді. Құдірет тек әскермен емес, алгоритмдермен де қалыптасады.
Түркі мемлекеттері ұйымының алдындағы ең үлкен сындардың бірі – дәл осы трансформацияны дұрыс пайымдай білу. Өйткені болашақ әлемде тәуелсіздік тек жерді қорғай білуді ғана емес, деректерді қорғай білуді, білім өндіре алуды, технологияны дамыта алуды және өзінің цифрлық тағдырын өзі айқындай алуды білдіреді.
Бәлкім, ХХІ ғасырдың соңында тарихшылар бүгінгі күнді баяндағанда Түркі әлемінің тағдырын айқындаған ең маңызды мәселе энергетикалық дәліздер емес, цифрлық егемендік жолындағы күрес болды деп жазатын шығар.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/dijital-egemenlik-h1898.html