Хамса: бестің хикметі және заманның жоғалтқан орталығы
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Адамзат сандарды тек есеп жүргізу үшін ойлап тапқан жоқ. Кейбір сандар өркениеттердің жадында математикалық белгіден әлдеқайда артық нәрсеге – бір ойға, бір әдепке, бір болмыс қағидасына айналды. Міне, бес – көне дүниенің ең қуатты символдарының бірі.
Бүгін біз сандармен қоршалған дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Экономиканы цифрлармен түсіндіреміз, табысты статистикамен өлшейміз, адамды деректерге теліп қоямыз. Ал көне дәстүрлер сандардың тек санды ғана емес, сапаны да білдіретінін білген. Бес – мұның ең айқын мысалдарының бірі.
Төрт – дүниенің тәртібі. Төрт тарап, төрт мезгіл, төрт негіз… Топырақ, су, ауа және от болмыстың материалдық шеңберін құрайды. Бірақ көне даналық осымен тоқтамайды. Өйткені тек материядан тұратын әлем кемшін. Дәл осы тұста бесінші негіз пайда болады: рух, мән, тыныс, эфир… Атауы қандай болса да, жансыз тәртіпті тірі мағынамен табыстыратын көзге көрінбейтін асыл болмыс.
Бәлкім, біздің заманымыздың ең үлкен дағдарысы дәл осы жерден басталатын шығар. Біз дүниені тұрғызып жатырмыз, бірақ оған жан бітіре алмай жүрміз. Қалалар өсіп, ғимараттар биіктеп, технология жеделдеп барады; алайда адамның ішкі әлемі соншалықты тереңдемей отыр. Өркениет алға жылжиды, ал адам көбінесе өз орталығын жоғалтады.
Сондықтан бес – жай ғана сан емес, бұл – ескерту.
Ислам ойында бес – ғибадаттың, тәртіп пен жауапкершіліктің ырғағы. Сопылықта ол адамның өз ақиқатына қарай жүрісін бейнелейді. Анадолының “Хамса алақаны” дәстүрінде қорғаушы белгіге айналады, ал диуан әдебиетінде хикмет сапарының атауына айналады.
Бұл тұрғыда “Хамса” тек “бес” дегенді білдіретін сөз емес. Ол сонымен қатар бес ұлы шығармадан тұратын әдеби жинақтың атауы. Низами Гәнжауидің мәңгілік “Хамсасы”, одан кейін Әлішер Науаи мен Ташлыджалы Яхияның шығармалары… Мұндағы бес – бір-бірінен ажыраған кітаптардың жай жиынтығы емес. Әр шығарма адамның ақиқатқа сапарындағы бір белесті бейнелейді. Бөлек-бөлек көрінетін бөліктер біртұтас хикмет сәулетінің тіректеріне айналады.
Бәлкім, бүгін бізге қайта үйренуге тиісті нәрсе де дәл осы шығар.
Қазіргі әлем бөлшектеуді үйретеді. Адам кәсібіне қарай бөлінеді, болмысына қарай бөлінеді; тұтынушыға, сайлаушыға, пайдаланушыға, мақсатты аудиторияға айналады. Ал көне дүние біріктіретін еді. Өйткені ол бөлшектенген білім көбейе алатынын, бірақ бөлшектенген адам өсе алмайтынын білетін.
“Хамсаның” негізгі еске салатын ақиқаты осы: адам өз бөлшектерін біріктіре алған шамасында ғана тұтас.
Бүгін біз әр салада “маман” даярлаймыз, бірақ хикмет иесі болған адамды тәрбиелеуге қиналамыз. Білімді арттырамыз, ал мағынаны елемейміз. Деректер дәуірінде өмір сүріп жатырмыз, бірақ даналық дәуірінен барған сайын алыстап барамыз. Мұның нәтижесі – көбірек технология емес; көбірек жалғыздық, көбірек жатсыну және бағыттан көбірек адасу.
Бәлкім, мына көне сөзді қайта еске алатын уақыт жеткен шығар:
Төрт негіз дүниені құрайды; бесінші негіз оған жан береді. Төрт тарап кеңістікті қалыптастырады; ал бесінші нүкте – адамның орталығы.
Мәселе дүниені қайта құруда емес. Мәселе – дүниенің орталығына қайтадан адамды, ал адамның орталығына қайтадан ар-ожданды, хикметті және мағынаны орналастыра білуде.
Өйткені өркениет тек таспен, болатпен және технологиямен ғана биіктемейді. Өркениет өз рухын жоғалтпаған адамдардың арқасында тұғырында тұрады.
Бәлкім, сондықтан да “Хамса” – өткенде қалған әдеби дәстүр емес, болашаққа ұласатын ең қуатты өркениеттік үндеулердің бірі. Өйткені ақиқат кейде небәрі бес әріпте жасырынады: Хамса.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/dort-mu-bes-mi-h1930.html