Авторы: д-р Нурфер Терджан
Зәйтүн майынан «premium olive oil»-ға, франзоль наннан «artisan sourdough»-ға дейін… COP31-ге бара жатып, бәлкім, алдымен климат туралы емес, өз жадымыз туралы сөйлесуіміз керек шығар.
Бұрын бір халық әні айтылатын:
«Зәйтүн майлы ас жей алмаймын, аман…»
Енді сол елде зәйтүн майының соңына түстік.
Бірақ қазір кез келген зәйтүн майы бола бермейді.
Ерте жиналған болуы керек.
Суық әдіспен сығылған болуы керек.
Полифенолы жоғары болуы керек.
Мүмкін болса, шағын өндірушіден келуі керек.
Бөтелкесі қою түсті болуы керек.
Жапсырмасында ағаштың жасы, бақтың теңіз деңгейінен биіктігі, зәйтүннің сұрпы жазылуы керек.
Бір кездері дастарқанның шетінде тұратын зәйтүн майы енді гурман дүкендерінің төрінде тұр.
Онымен де тынбадық.
«Зәйтүн ағаштарын қорғайық!» дейміз.
Бір көшетті қамқорлыққа алайық.
Бір зәйтүн ағашына ат қояйық.
Құмырада зәйтүн өсірейік.
Көне сұрыптарды сақтап қалайық.
Өте жақсы. Әрине, қорғайық.
Бірақ адамның ойына еріксіз мынадай қитұрқы сұрақ келеді:
Біз бұл ағашты қашан жоғалтып алдық, енді оны науқан арқылы қайта тауып жатырмыз?
Ән жалғасады:
«Басма шыттан көйлек кие алмаймын, аман…»
Бүгін бір сән брендінің дүкеніне кіріңізші.
Алдыңыздан мынадай жапсырма шығуы мүмкін:
«%100 natural cotton.»
Сәл жоғарырақ сегмент болса:
«Organic cotton.»
Одан да жоғары көтерілсеңіз:
«Handwoven natural textile.»
Яғни?
Мақта.
Баяғыда басма көйлек тігілетін сол мақта.
Бірақ үстіне ағылшынша бірнеше сөз жазып, дүкеннің жарығын сәл күңгірттесеңіз, біздің басма шыт кенет «sustainable luxury»-ге айнала қалады.
Баға жапсырмасы да, машалла, өркениеттер тарихындай ұзын.
Демек, мәселе мақтада емес екен.
Мақтаға қандай хикая айтатынымызда екен.
Дәлірек айтсақ, қандай хикаяны ұмытатынымызда.
ЕНДІ НАНҒА КЕЛЕЙІК…
Бір кездері ауыл наны болатын.
Ашытқысы ашыған қамырдан пісетін.
Қатқылдау еді.
Тойымды еді.
Кеш қататын.
Бір тілімі кейде бір мезгіл асқа жететін.
Кейін қала өсті, дастарқандар өзгерді.
Ауыл нанын сәл дөрекі санадық.
Қышқыл иісін ұнатпадық.
Қоңырлығын кедейлікке, ақтығын молшылыққа жорыдық.
Сөйтіп дастарқанға франзоль нан келді.
Аппақ еді.
Жұп-жұмсақ еді.
Тегіс еді.
Қалалық еді.
Жаңғырудың жеуге болатын нұсқасы дерлік еді.
Ауыл наны матаға оралып тұрғанда, франзоль нан үйге нейлон пакетпен кірді. Біз оны сәл қалалану, сәл байыну, сәл «заманауилану» белгісі деп ойладық.
«Ауылдың ашытқылы нанын жей алмаймын, аман; міндетті түрде франзоль жеймін мен, аман…»
Бұл әннің жоғалған құрлығы сияқты еді.
Содан жылдар өтті.
Бір нәрсе болды.
Франзольден жалықтық.
Ақ ұнға күмәнмен қарай бастадық.
Ұзақ ашытуды ашып алдық.
Тас диірменді еске түсірдік.
Ата-бабадан қалған бидай сұрыптарының соңына түстік.
Ашытқының микроағзалары, ашу уақыты туралы әңгіме қозғай бастадық.
Бір күні таңертең оянсақ, ауыл наны қайтып оралыпты.
Бірақ енді оның аты ауыл наны емес еді: Artisan sourdough bread!
Ауыл адамының түнде илеп, таңға қалдыратын қамыры long fermentation болып шықты.
Тас диірменде тартылған ұн stone-ground flour болып шықты.
Атадан қалған бидай ancient grain болып шықты.
Ауыл пеші craft bakery болып шықты.
Кеше франзоль үшін тастап кеткен ашытқылы нанды бүгін сәнді наубайхананың алдында кезекке тұрып сатып ала бастадық.
Нанның үстіне сәл ұн себілді.
Қасына бірнеше масақ қойылды.
Крафт қағазға оралды.
Астына екі сөз жазылды: Authentic. Artisan.
Бағасы өсті.
Беделі қайта оралды.
Мұнда адам күлерін де, ойланарын да білмейді.
Өйткені нан, шын мәнінде, мүлде өзгермеген еді.
Өзгерген – біздің оған қарайтын көзқарасымыз еді.
Кеше кедейліктің наны деп санағанымыз бүгін таңдаулылардың нанына айналды.
Бәлкім, бүкіл хикаяның ең ащы әжуасы осында жасырынған шығар: алдымен франзоль үшін ауыл нанынан бас тарттық; кейін ауыл нанын «artisan» деп қайта аштық.
Субханаллаһ…
Сөйтсек, нанның өзіне де тап сатысынан көтерілу үшін шет тілін үйрену керек екен ғой.
БІЗГЕ НЕ БОЛДЫ?
Бәлкім, бұл – біздің дәуіріміздің ең маңызды сұрақтарының бірі.
Өйткені жаңғыру тек жаңа нәрселерге ие болу үдерісі емес.
Кейде ол ескі нәрселерден ұялуды үйрену үдерісі.
Адам алдымен өз дастарқанынан ұялады.
Содан кейін өз матасынан.
Өз ауылынан.
Өз тұқымы, иісі, сөзі, пеші, құмырасы, ағаш қасығы, базары, шебері оған «ескі» болып көріне бастайды.
Орнына жаңасын қояды.
Араға бірнеше ұрпақ өтеді.
Содан кейін жаһандық нарық келіп, оның тастап кеткен нәрсесін өзіне қайта сатады.
Бірақ бұл жолы жаңа атаумен.
Ауыл өмірі → slow living.
Маусымына қарай тамақтану → seasonal eating.
Базардан сауда жасау → local sourcing.
Артылғанын ысырап етпеу → zero waste.
Ескі киімді жөндеу → circular fashion.
Әженің ашытқысы → artisan sourdough culture.
Бақшадағы қызанақ → farm to table.
Маңайдағы өндіруші → short supply chain.
Аз тұтыну → minimalism.
Қанағат ету → sustainable consumption.
Адам таңдана қарайды: сөйтсек, біздің әжелеріміз өздері білмесе де, әлемдегі ең озық тұрақтылық мамандары болған екен!
Тек дипломдары болмапты.
Сертификаттары да.
Әрі істеген істерінің ағылшынша атауын білмепті.
Мен мұнда өткенді романтикалық тұрғыда мадақтап отырған жоқпын.
Ескінің бәрі жақсы емес еді.
Ауыл өмірі әрдайым өлең емес еді.
Кедейлік болды.
Еңбектің ауыртпалығы болды.
Әйелдің көзге көрінбейтін жүгі болды.
Өнімсіздік болды.
Денсаулық пен гигиена мәселелері болды.
Жаңғыру адамға орасан зор мүмкіндіктер берді.
Ғылым, технология, көлік, денсаулық сақтау, білім беру және өндіріс қуаты миллиондаған адамның өмірін өзгертті.
Мәселе жаңғыруда емес еді.
Мәселе жаңғыру барысында жадты қоқысқа тастауда еді.
Өйткені даму – бір басқа, өзіңнен ұялу – бір басқа.
ЕНДЕШЕ АҚЫЛЫМЫЗДЫ КІМ АЛДЫ?
Бәлкім, мынасы одан да қорқынышты шығар: бір кездері «Ақылымызды кім алды?» деп сұрай алатынбыз.
Енді ол сұрақты қоюды да ұмыттық.
Өйткені тұтыну қоғамының ең үлкен жетістігі – адамға не сатып алу керектігін айту емес.
Нені қалау керектігін үйрету.
Одан әрі барсақ: нені ескі санайтынын, нені ұят деп есептейтінін,
нені абырой деп қабылдайтынын, нені пайдалы, нені заманауи, нені таңдаулы, нені «premium» деп көретінін де үйретеді.
Осылайша адам тек тауар сатып алмайды.
Мағына сатып алады.
Бір бөтелке май алмайды; «салауатты өмір» сатып алады.
Бір мақта көйлек алмайды; «табиғилық» сатып алады.
Бір нан алмайды; «түпнұсқалық» сатып алады.
Ауыл үйінде екі түн қонбайды; «slow life experience» сатып алады.
Заманауи тұтыну мәдениетінің, бәлкім, ең үлкен шеберлігі осында көрінеді:
Адамның тастап кеткен нәрсесін оған сағыныш ретінде қайта сата білу.
МАРШАЛЛ ЖОСПАРЫ МӘСЕЛЕСІ
Дәл осы жерде жақын тарихымыздың даулы бір баяны алдымыздан шығады.
Түркияда жылдар бойы қайталанып келе жатқан бір пікір бар:
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Америка көмегі мен Маршалл жоспары кезеңінде АҚШ-тың ауыл шаруашылығы артығының жаңа нарықтарға бағытталуы Түркияның өндіріс және тұтыну әдеттеріне де ықпал еткені; маргарин мен түрлі өсімдік майларының кең таралуы осы үлкен өзгерістің бір бөлігі болғаны айтылады.
Тіпті бұл баянның неғұрлым өткір нұсқасы АҚШ қолындағы жүгері қорын пайдалану мақсатында Түркияға жүгері майы мен маргаринді ынталандырды деген пікірге дейін барады.
Алайда тарих мәселесінде ұрандардан гөрі сақтырақ болу керек.
Бұл өте нақты пікірді бүкіл өзгерісті түсіндіретін айқын әрі жалғыз себеп ретінде ұсыну дұрыс болмас еді. Ол үшін тікелей әрі күшті мұрағаттық дәлелдер қажет.
Бірақ кеңірек тарихи көрініс маңызды:
Соғыстан кейін Түркия мен АҚШ арасында берік экономикалық көмек байланысы орнап, Маршалл жоспары аясындағы көмек Түркияның даму саясатына, ауыл шаруашылығын механикаландыруына және экономикалық таңдауларына ықпал етті.
Сондықтан мәселе тек «бізге мына май берілді, ана май ұмыттырылды» дегендей қарапайым емес.
Негізгі әлеуметтанулық сұрақ бұдан да ауқымды: бір қоғамның талғамы өзгергенде тек оның жейтін асы ғана өзгере ме?
Жоқ.
Ауыл шаруашылығы өзгереді.
Өндіруші өзгереді.
Нарық өзгереді.
Жарнама өзгереді.
Мәртебе белгілері өзгереді.
Дастарқан өзгереді.
Ең соңында жад өзгереді.
Өйткені дастарқандар – қоғамдардың ең үнсіз тарих кітаптары.
Бір халықтың не жейтініне қарап, оның тек ас үйін ғана емес; экономикасын, таптық өзгерісін, жаңғыруға деген ұмтылысын, тіпті өзіне қалай қарай бастағанын да оқуға болады.
СОДАН БІР КҮНІ ТАҢЕРТЕҢ «ТҰРАҚТЫЛЫҚ» ДЕП ОЯНДЫҚ
Міне, 2026 жылға да жеттік.
Әлем климаттың өзгеруін талқылап жатыр.
Көміртекті талқылап жатыр.
Суды талқылап жатыр.
Топырақты талқылап жатыр.
Биоәртүрлілікті талқылап жатыр.
Жергілікті өндірісті талқылап жатыр.
Азық-түлік қауіпсіздігін талқылап жатыр.
Климатқа төзімді ауыл шаруашылығын талқылап жатыр.
Ал COP31 осы пікірталастардың бәрін әлем алдына қайта шығарады.
Менің ойымша, дәл осы жерде өзімізге басқа бір сұрақ қоюымыз керек:
COP31-ге тек болашағымыз туралы сөйлесу үшін бара жатырмыз ба, әлде өткенімізден нені абайсызда қоқысқа тастағанымызды еске түсіру үшін де ме?
Өйткені тұрақтылық тек күн панелі емес.
Электромобиль емес.
Көміртек есебі емес.
Жаңа технологиялар, әрине, таптырмас нәрсе.
Бірақ тұрақтылық сонымен бірге өркениетті мінез-құлық.
Нанды қоқысқа тастамау.
Суды бейберекет жұмсамау.
Маусымына қарай тамақтану.
Топырақ көтере алмайтындай етіп тұтынбау.
Өндірушіні аман сақтау.
Бір тұқымды қорғау.
Ағашты тек берген жемісі қадарында ғана бағалы деп санамау.
Бір кәсіпті соңғы шебері өлмей тұрып келесі ұрпаққа жеткізу.
Бір матаны үш рет киіп, лақтырып тастамау.
Дастарқанды тек тұтыну орны емес, бөлісу орны деп қабылдау.
Бұлардың қаншасы шынымен жаңа?
Бәлкім, COP31-дің сұрақтарының бірі дәл осы болуы керек шығар:
Адамзат болашақты ойлап табуға тырысып жүріп, бұрын білген қандай ақиқаттарды ұмытты?
ЗӘЙТҮН АҒАШЫНЫҢ БІЗГЕ АЙТАР СӨЗІ БАР
Бір зәйтүн ағашының алдына барып тұрыңыз.
Ол асықпайды.
Трендке ілеспейді.
Әр маусым сайын қаптамасын ауыстырмайды.
Жаңа коллекция шығармайды.
Өзін «premium» деп жарияламайды.
Инфлюенсерге мұқтаж емес.
Жер астында үнсіз тамыр жаяды.
Жүз жыл өтеді.
Екі жүз жыл.
Кейде одан да көп.
Адамдар өзгереді.
Шекаралар өзгереді.
Ақшалар өзгереді.
Брендтер туады, өседі, ұмытылады.
Зәйтүн ағашы тұра береді.
Бәлкім, тұрақтылықтың барлық кітаптан бұрын үйрететіні осы шығар: өмір сүру – үнемі жаңару емес; нені сақтау керектігін білу.
Ашытқы да солай.
Оны күн сайын қайтадан ойлап таппайсыз.
Бір бөлігін келесі күнге қалдырасыз.
Кешегі ашытқы бүгінгі нанға қосылады.
Бүгінгі ашытқыдан ертеңге бір бөлік қалады.
Қандай керемет өркениет метафорасы!
Өйткені мәдениет те осылай өмір сүреді.
Өткеннің бәрін арқалап жүру арқылы емес, одан тірі бір бөлікті алып, ертеңге жеткізу арқылы.
Өркениет дегеніміз, бәлкім, дәл осы шығар.
Өткенге де тұйықталмау, өткенді қоқысқа да тастамау.
Өткеннен ашытқы алып, болашақты құру.
«ARTISAN» БОЛҒАНДА ҒАНА ҚҰНДЫ БОЛДЫ МА?
Мойындайық: кейде бір нәрсенің қадірін түсінуіміз үшін оның шет тілінде қайта аталуы қажет болады.
«Ауыл наны» десек – қарапайым.
«Artisan sourdough» десек – таңдаулы.
«Басма шыт» десек – ескі.
«Organic cotton» десек – сәнді.
«Үйде жасалған» десек – жай ғана.
«Handcrafted» десек – ерекше.
«Жергілікті» десек – шағын.
«Local» десек – заманауи.
«Артылғанын ысырап етпеу» десек – амалсыздық.
«Zero waste» десек – болашақ.
Менің мұнда ағылшын сөздерімен ешқандай шаруам жоқ.
Менің мәселем – сөздердің артындағы өзіндік құндылықтың жоғалуында.
Өйткені өз құндылығыңды өзің анықтай алмасаң, біреулер келіп сенің құндылығыңды қайта анықтайды.
Содан кейін оны қаптайды.
Хикаясын жазады.
Брендке айналдырады.
Сөйтіп бір күні саған қайта сатады.
Онда да қымбатқа.
БӘЛКІМ, АЛДЫМЕН ЖАДЫМЫЗДЫ ҚҰТҚАРУЫМЫЗ КЕРЕК ШЫҒАР
Зәйтүн көшеті науқандарын өткізейік.
Ата-баба тұқымдарын қорғайық.
Жергілікті бидай сұрыптарын сақтайық.
Ашытқыны қорғайық.
Мақтаны, топырақты, суды қорғайық.
Өндірушіні қолдайық.
Шеберлерді аман сақтайық.
Бірақ тағы бір нәрсені қорғауымыз керек: жадымызды!
Өйткені жадынан айырылған қоғам тек өткенінен ғана айырылмайды.
Өзі өндірген нәрсенің құнын анықтау қабілетінен де айырылады.
Сөйтіп бір күні өз нанын бөтен сөздің астынан тани алмай қалады.
COP31-де әлем климаттың болашағын талқылап жатқанда, бәлкім, біздің үстелге қоя алатын ең мәнді сұрақтарымыздың бірі мынау болар:
Әлемді құтқару үшін шынымен бәрін қайта ойлап табуымыз керек пе?
Әлде біраз нәрсені еске түсіруіміз керек пе?
Топырақты.
Зәйтүнді.
Бидайды.
Мақтаны.
Ашытқыны.
Маусымды.
Қанағатты.
Бөлісуді.
Шеберді.
Ауыл адамын.
Дастарқанды.
Бәлкім, болашақ біз ойлағандай алыста емес шығар.
Бәлкім, біз іздеген кейбір жауаптар әлдеқашан өмірде болып өткен шығар.
Біз тек олардың атын өзгерттік.
Зәйтүн майын ұнатпадық; «premium extra virgin olive oil» болғанда соңына түстік.
Басма шытты менсінбедік; «organic cotton» болғанда байлық төледік.
Ауыл нанын тастадық; франзольді заманауилық деп ойладық.
Кейін франзольден бас тартып, ауыл нанының соңына түстік; бұл жолы оның аты «artisan sourdough» болып шықты.
Артылғанын ысырап етпеуді кедейлік деп санадық; «zero waste» болғанда конференциялар ұйымдастырдық.
Маусымына қарай тамақтануды амалсыздық деп санадық; «seasonal eating» болғанда оны өмір философиясына айналдырдық.
Енді әлемге тұрақты өмір салтының жолдарын іздеп жүрміз.
Жақсы.
Іздейік.
Ғылыммен іздейік.
Технологиямен іздейік.
COP-тарда талқылайық.
Университеттерде зерттейік.
Жаңа модельдер әзірлейік.
Бірақ арагідік бұрылып, әжелеріміздің ас үйіне де көз салайық.
Бәлкім, ол жерде PowerPoint таныстырылымы болмаған шығар.
Көміртек сертификаты болмаған.
ESG есебі болмаған.
«Zero Waste» деген маңдайша да болмаған.
Бірақ қатқан нан қоқысқа тасталмайтын.
Өйткені ол – нығмет еді.
Дастарқанда қалған бірнеше түйір тек экономикалық құндылық емес еді.
Оның адамгершілік мәні бар еді.
Бәлкім, бүкіл мәселе дәл осы жерден басталатын шығар.
Өйткені тұрақтылық тек ресурстарды тиімдірек пайдалану мәселесі емес.
Ол адам мен зат, адам мен табиғат, адам мен нығмет арасындағы қатынасты қайта анықтау.
Бәлкім, біз әлемді құтқаратын жаңа сөздерді іздеп жүріп, ескі сөздердің мағынасын жоғалтып алған шығармыз.
Береке.
Қанағат.
Аманат.
Ысырап.
Нығмет.
Топырақ.
Дастарқан.
Бұлар тек ескі сөздер емес.
Бәлкім, олар болашақтың ең заманауи сөздері шығар.
Ендеше COP31-ге бара жатып, тек көміртек ізімізді есептемейік.
Жадымыздың ізіне де бір қарайық.
Қайдан келдік?
Нені тастадық?
Нені менсінбедік?
Нені жоғалттық?
Бүгін жоғалтқан қай нәрсемізді басқа атпен қайта сатып алып жүрміз?
Бәлкім, нағыз тұрақтылық есебі осы жерден басталатын шығар.
Өйткені мәселе тек зәйтүн майында емес.
Мәселе тек басма шытта емес.
Мәселе франзольде емес.
Ашытқыда да емес.
Мәселе – адамның өз құндылығына қандай көзбен қарайтынында.
Ал енді қайтадан сұрайық:
Бізге не болды?
Ақылымызды кім алды?
Одан да маңыздысы:
Біз «Ақылымызды кім алды?» деген сұрақты қоюды қашан ұмыттық?
Субханаллаһ… Аллаһ сақтасын…
Сөйтсек, болашақ деп іздеп жүрген нәрселеріміздің бір бөлігі – баяғыда өзіміз «ескі» деп есік алдына шығарып тастаған өркениет екен.
Бәлкім, енді істеу керек нәрсе – өткенге оралу емес.
Өткеннен нені болашаққа жеткізу керектігін қайта еске түсіру.
Өйткені болашақ өткенге еліктеу арқылы құрылмайды.
Бірақ жадын жоғалту арқылы да құрылмайды.
Болашақ кейде жаңа нәрсе ойлап табудан емес, қадірін ұмытқан нәрсемізді қайта еске түсіруден басталады.
Желді қаланың көгінен жазбалар.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/biz-ne-zaman-kendi-soframiza-yabanci-olduk-h1972.html