Байлықтан өркениетке
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Жерінің астында байлық, үстінде болашақ алаңын арқалаған ел шын мәнінде қаншалықты бай?
Бұл сұрақ тек Әзірбайжанның сұрағы емес. Ол біздің дәуіріміздегі даму туралы ойдың барлық тұжырымын сынайтын сұрақ. Байлықты өлшеу оңай: баррель бағасы, қор кестелері мен өсу қарқыны мұны бізге әр тоқсан сайын қайта хабарлап отырады. Қиыны – байлықтың қоғам өмірінде неге айналатынын өлшеу. Байлық көбіне мүмкіндік ретінде келеді. Ал оның өркениетке айналуы тек еңбектің, сананың және сабырдың жемісі бола алады.
Каспий жағасында, жердің өздігінен жалын атқылайтын Апшеронда адамдар ғасырлар бойы отқа қарап ой толғаған. Янардағтың сөнбейтін жалыны мен Атешгяһтың тас қабырғалары бұл өлкенің энергиямен байланысы мұнай дәуірінен әлдеқайда көне екенін еске салады. «Оттар елі» атауы – ауыспалы мағына емес, тарихи жад. Бірақ оттың тарихы бізге тағы бір нәрсені үйретеді: жалын жылытады, жарық береді, түрлендіреді. Бірақ дұрыс ұсталмаса, күйдіреді де.
Бүгінде Әзірбайжан оттың осы екі қырының арасында тұр. Баку жағалауында бой көтерген мұнаралар, энергетикалық дәліздер мен халықаралық инвестициялар жаңғырудың көрінетін бетін құрайды. Алайда кез келген түрленудің көрінбейтін беті де болады. Үйлердің ішінде кейінге қалдырылған жоспарлар, шетелдік университеттің хабарландыруына ұзақ телміретін жастар, қалаға көшкен балаларын ауылда күтетін ата-аналар, өзгерген үміттер мен үнсіз қайта жазылып жатқан тағдырлар.
Елдің шынайы тарихы көбіне статистиканың жол арасында жасырынады. Даму тек сандардың өсуі емес. Ол – адамның өмірге деген сенімінің тереңдеуі.
Жер астының байлығы, жер үстінің сұрағы
Әзірбайжанның қазіргі экономикалық тарихы көбіне мұнай мен табиғи газ арқылы жазылды. Бұл ресурстар елге стратегиялық салмақ, қаржылық қор және инфрақұрылымын жаңарту мүмкіндігін берді. Тәуелсіздіктің алғашқы осал жылдарынан бүгінге дейінгі жолда энергетика мемлекеттің әрі тірегі, әрі әлемге ашылған есігі болды.
Алайда табиғи ресурс байлығының өзіне тән парадоксы бар. Жер астынан оңай шығатын байлық жер үстінде машақатпен жасалуы тиіс құндылықты кейінге шегеруге бейім. Экономистер «ресурс қарғысы» деп атайтын құбылыс шын мәнінде қарғыс емес, азғыру. Бұл – оңай табыстың қиын іске бару ерік-жігерін үнсіз мүжуі. Мұнай бағасы өскен жылдары ұлттық валютаның нығаюы, ауыл шаруашылығы мен өңдеу өнеркәсібінің бәсекеге қабілетін жоғалтуы, дарындардың өндірістік салалардан рента салаларына ауысуы – осы азғырудың белгілі түрлері.
Халықаралық валюта қорының 2026 жылғы бағалауы Әзірбайжан экономикасының 2024 жылғы 4,2 пайыздық өсімі 2025 жылы 1,4 пайызға дейін төмендегенін және мұнайдан тыс салаларда да қарқынның баяулағанын көрсетеді. Екінші жағынан, елдің энергетикалық табыстан жинақталған қуатты қаржы резервтері бар.
Осы екі шындықты қатар қойғанда пайда болатын көрініс – тапшылық көрінісі емес, таңдау көрінісі. Әзірбайжанның сынағы мүмкіндіктің жоқтығымен емес, мүмкіндіктің барлығымен байланысты. Басты сұрақ – жинақталған капиталдың болашаққа қалай аударылатыны: ғылыми зерттеуге ме, ауыл шаруашылығының өнімділігіне ме, қосылған құны жоғары өнеркәсіпке ме, әлде тек бүгінгі тұрақтылықты сақтауға ма?
Мұнайдың құнын нарық белгілейді. Ал адам жасаған құндылықтың шегін оның білімі, қиял-қабілеті және құра алған институттары айқындайды. Біріншісі сырттан таңылады, екіншісі іштен құрылады. Сондықтан елдің ең үлкен жетістігі – жер астындағы ресурстары сарқылмай тұрып, жер үстіндегі адамының әлеуетін аша білуі.
Жер асты байлығының жарамдылық мерзімі бар. Адам ақылының ондай мерзімі жоқ.
Демография: ұлттың уақытқа жазған хаты
Әрбір қоғам өзі сезбестен болашаққа хат жазады. Бұл хаттың сиясы – туу, неке, көші-қон және қартаю. Демография – ұлттың өз болашағына деген сенімінің ең шыншыл жазбасы. Өйткені адамдар сауалнамада бір басқа, өмірлік шешімдерінде бір басқа сөйлеуі мүмкін. Бірақ бала сүю, қалу немесе кету туралы шешімдер өтірік айтпайды.
Әзірбайжанның 10 миллионнан асатын халқы оны өз өңіріндегі серпінді қоғамдардың бірі ретінде көрсетеді. Алайда туу деңгейінің төмендеуі, баяу әрі тұрақты түрде ілгерілеп келе жатқан қартаю үрдісі және халықтың ірі қалаларға ағылуы бұл әлеуеттің өздігінен тұрақты бола алмайтынын еске салады. Демографиялық артықшылық терезе секілді: оның ашық тұратын уақыты шектеулі, әрі сол уақыт ішінде не істелгені терезе жабылған күннің қалай өтетінін айқындайды.
Жастың болашағы алған білімінің өз елінде қайтарымы бар екеніне сенетін деңгейде ғана мүмкіндік болып саналады. Ал білім мен мүмкіндік, еңбек пен қайтарым, қабілет пен мойындау арасындағы байланыс әлсірегенде, болашақ барған сайын өзге өлкелерден ізделетін үмітке айналады.
Алайда бұл жерде нәзік бір айырманы ескеру қажет. Әрбір көші-қон жоғалту емес. Әлемді аралаған сана елге оралғанда немесе артындағы байланыстарын сақтағанда өз еліне білім, тәжірибе және байланыстар желісін алып келеді. Басты мәселе адамдардың кете алатынында емес, қалғысы келгенде қала алатын негіз таба ала ма, жоқ па – сонда. Еркін кету – құқық. Амалсыз кету – жара.
Сондықтан Әзірбайжанның демографиялық болашағы тек халық саясатына байланысты емес. Ол білім сапасына, жұмыстың абыройына, тұрғын үйдің қолжетімділігіне, әйелдердің еңбек өмірінде табатын мүмкіндіктеріне және қарттардың әлеуметтік қорғалуына байланысты. Туу деңгейі түптеп келгенде сенім индексі болып табылады.
Қоғамның қартаюынан да ойландыратыны – жастарының үмітінің өздерінен бұрын қартаюы.
Көрінбейтін сәулет: институционалдық сенім
Кез келген экономикалық түрлену ерте ме, кеш пе, институттардың сапасы туралы сұраққа тап болады. Әзірбайжанның тәуелсіздіктен кейінгі жолы мемлекеттілік, егемендік, қауіпсіздік пен тұрақтылық ізденісі арқылы қалыптасты. Соғыстардың, белгісіздіктердің және ірі державалар арасындағы қысылтаяңның көлеңкесінде құрылған мемлекеттің басымдықтарын түсіну керек. Бұл өлкеде тұрақтылық сән-салтанат емес, болмыс мәселесі ретінде сезілді.
Алайда энергетикаға негізделген даму моделіне қажет институционалдық құрылым мен әртараптанған, инновациялық экономикаға қажет институционалдық құрылым бірдей емес. Мұнай кен орнын бірнеше ірі келісімшартпен және күшті орталықпен басқаруға болады. Ал мыңдаған бастамадан, ғылыми зертханадан және шығармашыл кәсіпорыннан тұратын экономикаға басқа топырақ керек. Кәсіпкер құқықтық болжамдылықты талап етеді. Университет ой еркіндігі мен сапалы ғылыми-зерттеу ортасын қажет етеді. Инвестор ашық ережелерді, ал жас адам біліктілікке негізделген мүмкіндіктерді күтеді.
Осы жерде Ибн Хальдунның «Мұқаддимасында» қалыптастырған асабия ұғымы жаңа мәнге ие болады. Қоғамдарды аман ұстайтын тек экономикалық ресурстар емес. Ол – адамдардың ортақ тәртіп аясында бірге өмір сүре алатынына, сол тәртіптің өздеріне де тиесілі екеніне деген сенімі. Ибн Хальдунның пікірінше, мемлекеттер бұл байланыс әлсірегенде емес, оның әлсірегені байқалмай қалғанда ыдырай бастайды.
Мемлекеттің институционалдық қуаты мен қоғамның шығармашылық әлеуеті бірін-бірі толықтырғанда, даму орнықты сипат алады. Ал мүмкіндіктер тар топтың қолында жинақталып, біліктілік туралы түсінік мүжілгенде, ең мықты экономикалық көрсеткіштердің өзі қоғамдық сенімдегі сызатты жаба алмайды. Бұл қатерлер тек Әзірбайжанға тән емес. Жедел жаңғырып жатқан барлық қоғам осындай құрылымдық сынаққа тап болады. Айырмашылық сынақтың бар-жоғында емес, онымен бетпе-бет келу тәсілінде.
Экономикалық капитал сарқылуы да, қайта жиналуы да мүмкін. Ал қоғамдық сенім бір рет зақымданса, оны қалпына келтіруге бір ұрпақтың ғұмыры кетуі мүмкін.
Бакудің жарығы, өңірлердің үнсіздігі
Заманауи қалалар – дамудың ең көзге көрінетін символдары. Бірақ зәулім ғимараттардың биіктігі қоғамдық әл-ауқаттың тереңдігімен бірдей емес. Елдің сән терезесі бір басқа, төрі бір басқа.
Бакудің сауда, қаржы, мәдениет және қызмет көрсету салаларында иеленген салмағы – Әзірбайжан үшін даусыз артықшылық. Алайда мүмкіндіктердің астанада шоғырлануы елдің қалған бөлігінде үнсіз күтуге айналу қаупін тудырады. Орталық жарқыраған сайын шеткері аймақтардың көлеңкесі қоюлана түсуі мүмкін.
Ал шын мәнінде Әзірбайжанның әр өңірінің өз үнімен сөйлей алатын қоры бар. Гянджа – Низамидің қаласы ретінде ғылым мен ойдың орталығы бола алады. Шеки өзінің керуен сарайларымен және жібек жадымен мәдени шығармашылық пен қолөнердің ұясы бола алады. Ленкорань шайымен, цитрустарымен және құнарлы жерімен ауыл шаруашылығындағы жаңашылдықтың үлгісі бола алады. Ал Нахичевань сауда мен байланыстың қақпасы бола алады. Бұл алуандық тек экономикалық стратегия емес, қоғамдық тұтастықтың да кепілі. Өз өңірінде болашақ көрмеген адам алдымен астанаға, содан кейін шекараның арғы жағына көз тігеді.
Қарабақты қайта қалпына келтіру де осы тұрғыдан қарастырылуы тиіс. Жолдарды, тұрғын үйлерді және инфрақұрылымды салу – үлкен іс. Бірақ бір жердің қайтадан Отанға айналуы бетон құюдан әлдеқайда ұзақ әрі нәзік үдеріс. Адамдар қауіпсіз өмір сүре алатын, өндіріске қатыса алатын, балаларын өсіре алатын және көршілік байланыстарын қайта тоқи алатын өмір тәртібі – физикалық дамудың басты толықтырушысы.
Қаланың сәулетін таспен, болатпен және бетонмен тұрғызуға болады. Бірақ қаланың жаны сонда өмір сүруді жалғастырғысы келетін адамдардың болуымен қалыптасады.
География – мүмкіндік, тарих – аманат
Әзірбайжан Еуропа мен Орталық Азияны, Түркия мен Каспий алабын жалғайтын жолдар тоғысқан табалдырықта тұр. Орта дәліздің дамуы, темір жол мен порт инвестициялары, энергетикалық және цифрлық байланыстардың кеңеюі бұл көне өлкеге жаңа экономикалық мән беруде.
Бірақ география тағдыр емес. География тек мүмкіндік қана. Үстінен сауда жолдары өткен елдің бәрі бірдей байыған жоқ. Кейбір елдер тек транзит нүктесі болып қалса, кейбірі өз жерінен өтетін жолдарды өндіріс пен білім орталығына айналдырды. Айырмашылық – сол елдің өз адам ресурсына, технологиялық құзыретіне және өндірістік қуатына салған инвестициясында.
Әзірбайжан үшін мәселе тек тауарлар өтетін дәліз болу емес, білім, өндіріс және жаңашылдық бүршік жаратын аялдама болу. Керуендер қонатын орын болу мен керуендерге жүк беретін орын болу арасындағы айырма тарихтың барлық кезеңінде байлық пен өркениет арасындағы айырманы айқындап келген.
Бұл әлеуеттің жүзеге асуы өңірлік бейбітшілік пен ынтымақтастыққа да байланысты. Экономикалық дәліздердің тұрақтылығы тек рельстер мен порттарға емес, елдер арасындағы болжамды қатынастарға сүйенеді. Сенімсіз жол – жай ғана сызық. Тарих бойы сауда жолдары қалаларды байытты. Бірақ өркениеттерді өсірген сол жолдармен тасымалданған идеялардың, мәдениеттердің және адамдардың бір-бірімен тоғысуы еді. Жібек жолының басты жүгі жібек емес, адамзаттың бір-біріне айтқан хикаялары болатын.
Мәдениеттің экономикасы емес, экономиканың мәдениеті
Әзірбайжанның болашағы туралы ойланғанда назардан тыс қалмауы тиіс ең терең фактор – оның мәдени жады.
Адамды адамгершілік сапарының субъектісі ретінде көрген Низами Гянджевидің терең хикметі, қасіреттің өзін нәзіктікке айналдырған Физулидің поэтикалық тілі, тыныштық пен шабыт арасында толқыған мұғамның эстетикалық әлемі, кілемнің түйіндеріне өрілген нышандар және көне қалалардың тасқа жазылған жады… Бұлар Әзірбайжанның тек өткеніне ғана емес, болашағына да тиесілі құндылықтар.
Бұл мұраның, бәлкім, ең терең үні – мұғам. Сөз арабтың «мақам» сөзінен шыққан: орын, тұрыс, қоналқа. Мұғам әуен болудан бұрын мекен; жан ішінде қоныс тебетін, дыбыс өзін іздейтін ішкі әлем. Батыс музыкасы дыбыс әлемін мажор мен минордың екі қақпасы арқылы өткізсе, мұғам оны Растан Шурға, Сегяһтан Чахаргяһқа дейін созылған сатылар тізбегіне айналдырады. Әр мақам – басқа бір ауа райы, басқа бір күй, адамның басқа бір хәлі.
Ханенде қолындағы дефпен тар мен кеманчаның ортасында тек ән айтып қана қоймайды; Низамидің, Физулидің, Насимидің, Вахидтің ғазалдарына қайта жан бітіреді. Онда өлең оқылмайды, дыбыстың ішінде қайта туады. Сондықтан мұғам – жазба мәдениет пен ауызша жад тоғысатын сирек табалдырықтардың бірі. Ұлт өз кітаптарын тек сөрелерде ғана емес, үнінде де сақтайды. Шушаның «Кавказдың консерваториясы» аталуы да сондықтан, ал Қарабақты қайта қалпына келтіру бұл тұрғыдан бір үннің өз үйіне оралуы болып табылады.
1977 жылы ұшырылған Voyager зондтары алып кеткен Алтын пластинкада адамзатты беймәлім сұхбаттастарға таныстыру үшін іріктелген дыбыстардың арасында балабанмен орындалған әзербайжан мұғамы да бар. Каспий жағасында туған әуен бүгін Күн жүйесінің шекарасынан асып, жұлдызаралық кеңістікте сапар шегуде. ЮНЕСКО адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізген бұл өнер – Әзірбайжанның әлемге сыйлаған ең үнсіз әрі ең мәңгілік байлығы.
Алайда мәдениеттің дамумен байланысы оны туристік өнімге немесе экспорт бабына айналдырумен шектеле алмайды. Мәдениетті тек экономикалық ресурс ретінде көру оны да тағы бір мұнай кен орнына айналдыру болар еді: өндірілетін, қапталатын және сарқылатын нәрсеге.
Мәдениеттің нағыз күші басқа жерде. Мәдениет қоғамның нені құнды санайтынын, табысты қалай анықтайтынын, еңбекке қалай қарайтынын және келер ұрпаққа нені аманат еткісі келетінін айқындайды. Сондықтан басты мәселе – мәдениеттің экономикасы емес, экономиканың мәдениеті. Яғни экономиканы қандай адамгершілікке, қандай құндылықтарға және адам туралы қандай түсінікке сүйеніп құратынымыз.
Мұнай бір күні таусылуы мүмкін. Бірақ ұлттың үні бір рет адамзат жадына аманат етілсе, таусылмайды.
Егер қоғамда білімге деген құрмет артып, өндірістік еңбек қадірленіп, біліктілік нығайып, ұрпақтар арасындағы жауапкершілік сезімі тереңдесе, онда даму тек экономикалық емес, өркениет деңгейінде жүзеге асып жатыр деген сөз.
Фарабидің «әл-Мадина әл-Фадила» еңбегі бұл жерде заманауи мәнге ие болады. Қайырымды қала – бай адамдар тұратын жер емес. Ол – адамдар ортақ игілікті мүмкін ететін тәртіп аясында бір-бірінің кемелденуіне үлес қосып өмір сүретін қоғамдық көкжиек. Фарабидің пайымынша, қаланың құндылығын оның байлығы емес, тұрғындарына сыйлайтын бақыттың сапасы айқындайды.
Бүгінгі тілмен айтсақ, мәселе тек жоғары табыста ғана емес. Мәселе – сапалырақ білім беруде, әділетті мүмкіндіктерде, қуатты институттарда және мағыналы ортақ өмірде.
Ел балаларына не қалдырады?
Әзірбайжанның алдында елеусіз қалдыруға болмайтын мүмкіндіктер бар: энергетикалық табыстан жинақталған қаржылық қуат, стратегиялық орналасу, дамып келе жатқан байланыстар, терең тамырлы мәдени мұра және жас адам ресурсы. Сонымен қатар бір ғана ресурсқа тәуелділік, демографиялық түрлену, өңірлік теңсіздіктер, өнімділік мәселелері және институционалдық реформа қажеттілігі де жолдың қиын тұстарын құрайды.
Кемел көзқарас екеуін бірге көре білуді талап етеді. Мүмкіндіктерді көре отырып, мәселелерді жоққа шығармау, мәселелерді талқылай отырып, ұлттың тарихи қоры мен қайта түлеу қабілетін кемсітпеу. Елдер тек жетістіктерімен ғана емес, мәселелерімен бетпе-бет келе алатын батылдығымен де кемелденеді.
Егер Әзірбайжан энергетика берген мүмкіндіктерді келер ұрпақтың білім, өндіріс және әл-ауқат әлеуетіне айналдыра алса, тарихи табалдырықтан аттаған болады. Әйтпесе байлық дамудың алғышарты болып қалуы мүмкін, бірақ ешқашан оның кепілі бола алмайды.
Әрі мұнда даму туралы барлық пікірталастан асып түсетін тереңірек сұрақ туындайды:
Ел балаларына не қалдыруы керек?
Көбірек ғимарат па? Үлкенірек резервтер ме? Ұзынырақ жолдар, сәнді қалалар ма?
Мұның бәрінің де өз құны бар. Бірақ бәрінен де қымбат тағы бір мұра бар: адамдар біліммен көтеріле алатын, еңбегінің қайтарымын көре алатын, айырмашылықтарымен бірге өмір сүре алатын және болашағынан қорықпай армандай алатын қоғам.
Каспийдің мұнайы Әзірбайжанның бір дәуірін байытты. Енді тарих бұл көне от мекеніне одан да үлкен сұрақ қойып отыр: бұл байлық келер ұрпақтың адамгершілік, білім және өркениет қорына айнала ала ма?
Мұнай елге күш бере алады. Ал сол күшті тұрақты өркениетке айналдыратын – елдің өз адамына деген құрметі, білімге берген бағасы және болашақ алдындағы жауапкершілігі.
Апшерон жерінен көтерілген жалын мыңдаған жылдан бері жанып келеді. Бірақ елді шын мәнінде нұрландыратын от жердің астынан емес, адамның ішінен көтеріледі.
Шынайы даму – елдің қаншалықты байығанының емес, оның адамы қаншалықты қадірге ие болғанының тарихы.
Желді қаланың көгінен жазбалар