ТАНСЕЛ ТЕРДЖАН
(Докторант, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қазақстан & Rixos President Astana, бас менеджер, tansel.tercan@rixos.com)
АҢДАТПА
Заттар интернеті, виртуалды шындық, толықтырылған шындық, жасанды интеллект, сенсорлар және робототехника сияқты жаңа буын технологиялары (ЖБТ) «Индустрия 4.0» революциясының негізін құрайды. Туризм индустриясы өзінің құрылымы жағынан технологиялық жетістіктерді жылдам қабылдайтын сала болып табылады. «Индустрия 4.0» технологиялары туризм индустриясында да тез орнығып келеді. Жаңа буын технологияларының қонақүйлерде қолданыс табуының себептерінің бірі – қонақүйлердің жұмысты тиімді жүргізу тәсіліне ұмтылуы. Жаңа буын технологиялары тұтынушылардың қанағаттануын арттырып қана қоймай, сонымен қатар энергия шығындарын төмендету және қалдықтарды азайту сияқты мәселелерде де пайда әкеледі. Бұл тұрғыда персоналдың жаңа буын технологияларына деген көзқарасы мен оларды пайдалана білу қабілеті маңызды. Сондықтан зерттеудің мақсаты – қонақүйлердегі қалдықтарды басқарудағы жаңа буын технологиясын зерделеу. Әдебиеттерге шолу нәтижесінде 9 сұхбат сұрағы әзірленді. Осы сұрақтар бойынша бес жұлдызды 5 қонақүйдің басшыларымен тереңдетілген сұхбаттар жүргізіліп, осы мақсатқа сай басшыларға ұсыныстар берілді.
Түйінді сөздер: жаңа буын технологиялары, қалдықтарды басқару, қонақүйлер
1. КІРІСПЕ
Қонақүй инвесторлары мен басшылары ЖБТ қаржылық және операциялық көрсеткіштерді жақсартады деген түсінікте. Халықаралық желілік қонақүйлер жоғары технологиялық имидж қалыптастыру мақсатында өз қонақүйлерінде ең жаңа буын технологияларын қолдануға бейім (Siguaw et al., 2000). Қонақүй инвесторлары мен басшылары ЖБТ-ның операцияларға жұмсалатын еңбек пен уақытты азайтып, қызмет сапасын арттыруын күтеді (Tuominen and Ascencao, 2016). Ал қонақүй қонақтары ең тиімді нөмір бағасымен ең жақсы қонақүйде тұру үшін ЖБТ арқылы ақпаратқа жылдамырақ әрі тиімдірек қол жеткізуді күтеді (Xiang and Gretzel, 2010). Қонақтардың тұру тәжірибесін нөмірдегі ең жаңа технологиялар арқылы байыта түсуге болады (Seric and Gil-Saura, 2012). Сондықтан туристік фирмалар жаңа буын технологияларына тез бейімделуге ұмтылады. Қонақүйлерде қолданылатын ғимаратты басқару технологиялары, сату нүктесі технологиялары, жарнама және маркетинг технологиялары, жабдықтау технологиялары, нөмір ішіндегі ақпараттық технологиялар және энергияны басқару технологиялары сияқты жаңа буын технологиялары қонақүйлердің операциялық қажеттіліктерін өтеу үшін енгізіледі. Осы тұрғыда ақылды жүйелер туризм мүдделі тараптарын өзара байланыстыра отырып, тиімді әрі өнімді экожүйе қалыптастырады (Boes et al., 2016).
Қонақүйлер қалдықтарды басқару аясында үлкен деректер мен Заттар интернеті технологияларын пайдалана алады. Мысалы, үлкен деректер арқылы қонақтардың демографиялық сипаттамалары мен фуршет қалдықтарының мөлшері арасында жасанды интеллект көмегімен құрылатын жүйе тағам қалдықтарының үлесін азайту әлеуетіне ие. Асүй бөлімінде жиналған үлкен деректер мен алгоритмдердің көмегімен қалдықтарды азайту мақсатында жасанды интеллект мәзірлерді автоматты түрде құра алады. Осылайша тағамды дайындау және пісіру кезінде де қалдықтарды азайтуға болады. Сенсорлар асүйде, азық-түлік сақтайтын орындарда және фуршет аймақтарында ылғалдылық пен температураны өлшей алады, қажет болғанда жүйелерді Заттар интернеті арқылы іске қосуға болады.
Қонақтарға мобильді құрылғылары арқылы қашықтан тіркелуге (check-in) мүмкіндік беретін қонақүй иелері персоналға деген қажеттілікті жақсырақ болжап/басқарып, еңбекақы шығындарын едәуір үнемдей алады. Бүгінде барған сайын көп қонақүй қонақтарына смартфон қосымшасы арқылы нөмірге кіру мүмкіндігін ұсынуда. Бұл қоршаған ортаға зиянды пластик кілт-карталарды басып шығару шығынын үнемдейді және жоғалуға әрі магниттігін жоғалтуға бейім кілт-карталар қорын басқару әурешілігін жояды. Ақылды толымдылық сенсорлары да қонақүйлерге қонақтар нөмірінде болатын ең қолайлы уақытта смартфондарға мәзір хабарламаларын жіберуге көмектеседі. Бұл хабарламаларда бұрынғы тапсырыстарға негізделген жекелендірілген ұсыныстар да болуы мүмкін. Осылайша тағам қалдықтарының алдын алуға болады (Attala, 2019). Бұл зерттеудің мақсаты – қонақүйлердегі қалдықтарды басқарудағы жаңа буын технологиясын тереңдетілген сұхбаттар арқылы зерделеу.
2. ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗ
«Ақылды» термині ғылыми әдебиетке «Индустрия 4.0»-мен бірге енді. Ақылдылық нақты уақыттағы және нақты әлемге қатысты деректерді пайдалану, деректерді біріктіру, деректермен алмасу және жақсырақ операциялық шешімдер қабылдау үшін күрделі аналитикалық модельдеуді, оңтайландыру мен визуализацияны қолдану ретінде тұжырымдалған (Harrison et al., 2010). Ақылды туризм жүйесіндегі технологиялар – келушілер мен қызмет көрсетушілерге дұрыс ақпарат, жақсырақ шешім қабылдауға қолдау, көбірек ұтқырлық және түптеп келгенде сапалырақ туристік тәжірибе ұсынатын ақпараттық жүйелердің құрамдас бөліктері (Sigala and Chalkiti, 2014). Интернет технологиясы мен жаңа буын технологиялары ақылды туризм индустриясының дамуына ықпал етті (Kim and Kim, 2017). Соңғы кезде үлкен деректер мен толықтырылған шындық технологиясын ақылды туризмде пайдалану үшін үлкен күш жұмсалуда. Үлкен деректерді талдау келушілердің шешім қабылдау үдерісін қолдау, туристік бренд стратегияларын әзірлеу және келушілердің қатысуын қолдау үшін қолданылады (Del Vecchio et al., 2018).
Қонақүйлер «Индустрия 4.0»-мен бірге мобильді қосымшаларға ие бола бастады. Қонақүйлердің мобильді қосымша алудағы алғашқы мақсаты – қонақтарға смартфондары арқылы ақпарат алу / брондау мүмкіндігін ұсыну. Мобильді қосымшалардың пайдаланылу ықтималдығына әсер ететін факторлардың бірі – қосымшаның мазмұны мен ол ұсынатын ақпарат (Rivera et al., 2016). Сондықтан қонақүйлер мобильді қосымшалар арқылы қонақтардың қажеттіліктерін барынша жоғары деңгейде өтеуі тиіс. Мобильді қосымшалар сонымен қатар қонақүйлер үшін үлкен деректер жинауға мүмкіндік береді. Im және Hancer (2014) туризм индустриясында мобильді қосымшаларды жүктеп алудың негізгі себептері қонақүй туралы ақпарат алу және смартфон арқылы операциялар жасау екенін атап көрсетеді. Жаңа буын технологияларының бірі – QR-кодтар туризм индустриясына көптеген техникалық шешімдер ұсынды. QR-кодтар қонақүй индустриясында дәстүрлі адалдық карталарын цифрландыруда қолданыс тапты (Höpken et al., 2012).
Табысты ақылды желі үшін сенсорлық және beacon технологиялары қажет. Кірістірілген сенсорлар қонақүй қосымшаларының қонақүйдің сыртындағы және ішіндегі операциялық қызметін бақылауға көмектеседі (Yick et al., 2008). Beacon құрылғылары қонақтардың қонақүй ішіндегі орнын анықтап, оларға жекелендірілген хабарламалар жібере алады (Toedt, 2016). Заттар интернеті (IoT) дәстүрлі физикалық нысандардың Интернет арқылы машинадан машинаға байланысуын қамтамасыз етеді және пайдаланушыларға қашықтан басқару құралдарымен байланыс орнатуға мүмкіндік береді (Holler et al., 2014). Әрбір физикалық нысан Заттар интернеті технологиясы арқылы басқалармен автоматты түрде байланыс орната алатындықтан, адам күшіне деген қажеттілік барынша азаяды (Alsaadi and Tubaishat, 2015). Қонақүй нөмірлерінде нөмір температурасы, теледидар арналары және желдету сияқты жүйелерді бұрынғы қонақтар деректерін (үлкен деректер) пайдалана отырып, қонақ нөмірге келгенге дейін баптауға болады.
Kim және Kızıldağ (2011) нөмірлерге қызмет көрсету, мейрамханалар және нөмірге тамақ жеткізу сияқты бөлімдерде қызметкерлерді оқыту үшін мобильді құрылғыларды пайдалану әлеуетін зерттеген. Олар мобильді оқыту персоналды оқытудың тиімділігін арттыра алатынын анықтаған. Kim және т.б. (2014) қызметкерлер арасындағы ынтымақтастық пен өнімділікті дамыту үшін мобильді технологияларды пайдалану әлеуетін қарастырған. Нәтижесінде олар қонақүйлерде өнімділік пен шығынды бақылауды арттыру үшін мобильді технологияларды енгізуге ең қолайлы бөлім техникалық бөлім деген қорытындыға келген. Jeong және т.б. (2016) қонақүй қызметкерлерінің жұмыс орнында мобильді технологияларды пайдалануға қатысты түсініктерін анықтап, бұл ұсынысты ішінара растаған. Олар қызметкерлердің мобильді технологияларды пайдалану олардың қызметі мен жұмыс нәтижелерін арттырады деп сенетінін, содан кейін олардың жұмысқа қанағаттануы мен ұйымға адалдығы артады деп есептейтінін анықтаған (Jeong et al., 2016).
3. ӘДІСНАМА
Қанша, қаншалықты жиі және қалай деген сияқты сұрақтар жаратылыстану ғылымдары үшін жазылған сандық зерттеулерде өлшем ретінде кеңінен қолданылады (Yazıcıoğlu and Erdoğan, 2014). Әлеуметтік ғылымдарда сандық зерттеу әдістері негізінен позитивистік зерттеулерде пайдаланылады.
Ал сапалық зерттеу болжамдарға, кеңірек көзқарасқа, теорияға және әлеуметтік немесе жеке мәселелерге бағытталған тақырыптарға сүйенеді (Creswell, 2007). Сандық әдістерден айырмашылығы, сапалық зерттеу түрлі әдістерді пайдаланады және зерттеушіге зерттелетін құбылысты тереңдей талдау мүмкіндігін береді (Marvasti, 2004). Осы зерттеудің мақсаты аясында біз сапалық зерттеуді қолымыздағы ең қолайлы құрал деп бағаладық; өйткені сапалық зерттеу құбылыстарды олардың табиғи ортасында және адамдардың осы құбылыстарға берген мағынасымен бірге зерттеуге мүмкіндік береді.
Зерттеу мынадай әдістермен жүргізілді: 1) қонақүйлерге қатысты кабинеттік зерттеу; 2) Қазақстанда жұмыс істейтін, санатталған 5 жұлдызды қонақүйлердің картографиялық тізімдемесі; 3) қонақүй басшыларымен құрылымдалған жеке тереңдетілген сұхбаттар (Lesniewska- Napierala and Napierala, 2017). Сапалық зерттеулерде кең қолданылатынын ескере отырып, зерттеу мақсатына сай тереңдетілген сұхбаттар пайдаланылды (Denzin, 2001). Сұхбаттар маңызды, өйткені олар зерттеушілерге адамдардың сезімдерін, ойларын және дүниетанымын бақылауға мүмкіндік береді (Merriam and Tisdell, 2015). Тереңдетілген сұхбаттар зерттеулердің мақсатына жетудің негізгі сапалық әдісі ретінде қолданылды (Minichiello et al., 2004). Тереңдетілген сұхбаттар сценарий бойынша жүргізілді. Зерттеу сұрақтары мен жеке сұрақтар 1-кестеде берілген.
| Зерттеу сұрақтары | Жеке сұрақтар |
|---|---|
| Қонақүй кәсіпорындары пайдаланатын ЖБТ-ның ауқымы қандай? | Қонақүй кәсіпорнында қалдықтарды басқару және қайта өңдеу үшін, әсіресе нөмірлер бөлімінде, тағам және сусын бөлімінде, жалпы кеңсе мен бэк-офисте және нөмір ішінде жаңа буын технологияларының (ЖБТ) қандай түрлері қолданылады? |
| Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ туралы түсінігі қандай? | Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты күтулері қандай? Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға ынтасы қандай деңгейде? Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты қабілеттері, дағдылары мен құзыреттері қандай? |
| Қонақүй кәсіпорындарында адам ресурстарын басқару мен ЖБТ-ны енгізу арасында қандай байланыстар бар? | Қонақүй басшысы қызметкерлерді ЖБТ-мен таныстыру және оларды ЖБТ пайдалануға ынталандыру үшін қандай құралдарды қолданады? Қызметкерлеріңізді ЖБТ пайдалануға қалай ынталандырасыз? Қызметкерлеріңіз ЖБТ пайдалануға қатысты дағдылары мен құзыреттерін қалай дамытады? |
| ЖБТ-ның қонақүйдің бәсекеге қабілеттілігіне әсері қандай? | Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тұрғысынан қонақүй кәсіпорнының ЖБТ пайдалануының артықшылықтары, кемшіліктері, қиындықтары мен жетістіктері қандай? ЖБТ пайдалану қонақүйге шығындарын, мысалы, қызметкерлер санын қысқарту, энергия үнемдеу т.б. арқылы азайтуға мүмкіндік бере ме? Қалдықтарды басқару тұрғысынан ЖБТ арқасында пайда болған жаңа бизнес мүмкіндіктерін көресіз бе? Көрсеңіз, қалдықтарды басқару тұрғысынан ЖБТ қандай мүмкіндіктерге жол ашады? |
Іріктеліп алынған 9 басшымен (M1-ден M9-ға дейін) сұхбат жүргізілді. Эмпирикалық зерттеу (кабинеттік жұмыстар, картографиялық тізімдеме және сұхбат) 2020 жылғы наурызда жүргізілді. Содан кейін сұхбаттар жазбаша түрге келтірілді.
4. НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ТАЛҚЫЛАУ
Қонақүй кәсіпорындары пайдаланатын ЖБТ-ның ауқымы мынадай:
- Пластик бөтелкелерді жинайтын электрондық құрылғылар,
- Онлайн мәзір жүктелген мобильді құрылғылар. Орындықтардың қаптамасы ауыстырылып, орындықтар жаңадан қапталды,
- Интерактивті теледидар – қағаз жарнамалардың көпшілігінің орнына, сондай-ақ онлайн мәзір мен қызмет сұраныстары (такси, нөмірді жинау т.б.) үшін пайдалану,
- Trello қосымшасы – қағаз дәптердің орнына пайдалану, барлық ақпарат бір жерде, қағаз ысырабы жоқ, уақыт үнемделеді,
- Бүкіл қонақүйдегі цифрлық жақтаулар, теледидарлар – қағаз буклеттердің орнына,
- Қабылдау орнындағы iPad – карталар, қонақүй туралы ақпарат, спа және өнім бағалары т.б. – қағаз буклеттердің орнына,
- Сату нүктелеріндегі iPad-тар – әдеттегі қағаз мәзірдің орнына,
- Жарықтандыру жүйесіндегі қозғалыс сенсоры,
- Онлайн тіркелу – шығу (c/in – c/out),
- Электрондық кілт
- Келгенге дейін онлайн тапсырыс,
- Қағаз сабандарды пайдалану.
Екі қонақүй басшысы өз қонақүйлерінде ЖБТ онша көп қолданылмайтынын атап өтті. Бұл басшылар жағдайды мына сөздермен түсіндірді: «бүгін менің нысанымда мұндай жаңа технология қолданылмайды. Елдің өзі бұл мәселеде жеткілікті талап қоймайды, бас компания да таңдаулы шешімді енгізе алмайды немесе нақты ұсыныс бере алмайды» (M2) және «қонақүйдің тәжірибесіне сүйене отырып, қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жүйемізбен бөлісе аламын. Біздің қалдықтарды басқару және қайта өңдеу жүйемізде ешқандай жаңа буын технологиясы болмаса да, мұны бөлісуге тұрарлық деп санаймын» (M3).
Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты алғашқы әрі ең маңызды күтуі – қызмет көрсетудегі орындау уақытын оңтайландыру. Қызметкерлердің басқа күтулері – қауіпсіз орта құру және жұмыс үдерісін жеңілдету. Ал қонақүй кәсіпорындарының ЖБТ пайдаланудан күтетіні: қайта келген қонақтардың қажеттіліктері мен тілектерін анықтап, өнім мен қызмет ұсынуда олардың күтулерінен асып түсу, электр, жылыту, кондиционер және су сияқты энергия ресурстарын қонақтардың жайлылығына нұқсан келтірмей оңтайландыру, өнімдерді (көкөніс, маусымдық жемістер, балық және ет) сатып алуды, оларды артық жеткізуді және жарамдылық мерзімі біткенше қоймаларда сақтауды ұтымды ету, қоршаған ортаға жағымсыз әсерді азайту, операцияларға көмектесу, қағаз қалдықтарын азайту, жылдамырақ байланыс және уақытты үнемдеу.
Өкінішке қарай, көп жағдайда адам табиғаты жаңа өзгерістерге әрдайым ашық болмауы және жаңалықтарды қабылдағысы келмеуі болып табылады; алайда қызметкерге құндылық кезең-кезеңімен дұрыс жеткізілсе, оның қалай жұмыс істейтіні және соңында біз неге ие болатынымыз көрсетілсе, қызметкердің оларды қабылдауға дайын болатыны туралы болжамдар өте оң. Z буынының қызметкерлері қонақүйде жаңа буын технологияларын пайдалануға ынталы болу мәселесінде белгілі бір қарсылық танытады. Қызметкерлер адамдардың жеке өміріндегі жедел артып келе жатқан цифрландыру салдарынан ЖБТ пайдалануға дайын. Жаңа буындар жаңа технологиялардан хабардар және оларды өмірінің барлық саласында, соның ішінде еңбек өмірінде де пайдалануға ынталы.
Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты қабілеттері, дағдылары мен құзыреттері өнімге, қызметкердің жасына және әлеуметтік мәртебесіне байланысты. Жас буынның (30 жасқа дейінгілер) көпшілігінде ЖБТ пайдалану үшін жеткілікті қабілет, дағды және құзырет бар (өнімнің қандай екені маңызды емес). 30-55 жас аралығындағыларда пайдалану үшін жеткілікті қабілет, дағды және құзырет болмауы мүмкін, бірақ оларда қысқа мерзімде үйренуге жеткілікті мүмкіндік (әлеует, қабілет) бар. 55 жастан кейін қарапайым нәрселерді (WhatsApp, электрондық пошта, мүмкін смарт-ТВ т.б.) меңгеруге болады, бірақ олар үшін шынымен жаңа нәрсе – қиын болады, дегенмен мүмкін. Басшылардың бірі мынаны атап өтті: «біздің команда мүшелеріміздің 40%-ы Z буыны; олар – қоғамымыздың технологияға бейім және оңай үйренетін мүшелері. Ал қалған 60%-ын жаңа буын технологияларын пайдалану үшін қажетті дағдылар мен құзыреттерді меңгерту мақсатында оқыту қажет» (M2).
Қонақүй басшысының қызметкерлерді ЖБТ-мен таныстыру және оларды ЖБТ пайдалануға ынталандыру үшін қолданатын құралдары мыналар: қонақүйдің қалдықтарды басқаруы мен ЖБТ пайдалануына қатысты таныстырылымдар, оқыту бағдарламалары, ЖБТ пайдалануға арналған мотивациялық бағдарламалар, шығын мен энергияны үнемдеуге арналған ынталандыру бағдарламасы, басқа елдердің үлгілеріне сүйену, әлемдегі ЖБТ мысалдарын таныстыру, серіктестерді өз өнімдерін таныстыруға шақыру, ЖБТ-мен және ЖБТ-сыз нәтижені көрсету, пилоттық жоба. Басшылардың бірі мынаны атап өтті: «қонақүйімізде ішкі есептер үшін тонналаған қағаз пайдаланып, ысырап етеміз. Мен 2020 жылды цифрландыру жылы деп жарияладым; яғни күнделікті есептеріміз, түзетулеріміз бен реттеулеріміз үшін A4 қағазын пайдалануды доғарамыз, оның орнына ішкі бағдарламамызды пайдаланып, барлық түзетулер мен реттеулерді электрондық түрде жібереміз; тиісті бөлім басшылары бекіту үшін цифрлық қолтаңбаларын қояды, ал бухгалтерия бөлімі оларды тек жауапты тұлғалардың шектеулі қолжетімділігіндегі электрондық файлдар мен қалталарда мұрағаттайды» (M2).
Фирмалар қызметкерлерін ЖБТ пайдалануға мынадай құралдармен ынталандырады: ақпараттық тақталар және корпоративтік әл-ауқатпен бөлісу, қоғамға қызмет ету бағдарламалары, персонал асханасында қоқысты сұрыптауды іс жүзінде жүзеге асыру, кеңселерге тақтайшалар орнату, қайта өңделетін қағаз пакеттерді пайдалану, пластик сабандарды пайдаланбау, пластик бөтелкелерді пайдаланбауды ынталандыру, ЖБТ-ның оң әсері мен артықшылықтарын оқыту арқылы көрсету, үздік нәтижелер үшін ынталандыру бағдарламалары және жаңа дағдыларды меңгергендерді марапаттау. Басшылардың бірі мынаны атап өтті: «әрбір жаңа технология – барлығы үшін оқу тәжірибесі әрі даму мүмкіндігі. Қарқынды ортада жаңа дағдыларды үйрену адамдардың жауапкершілігін, демек, табысы мен мәртебесін арттыра алады» (M7).
Қалдықтарды басқару және қайта өңдеу тұрғысынан қонақүй кәсіпорнының ЖБТ пайдалануының артықшылықтары, жетістіктері, кемшіліктері мен қиындықтары 2-кестеде көрсетілген.
| Артықшылықтар мен жетістіктер | Кемшіліктер мен қиындықтар |
|---|---|
| Еңбекақы шығынын барынша азайту Болашақтағы ілгерілеуге көмектесетін, уақтылы әрі қадағаланатын деректер жинау Түрлі салалардың жаңа өнімдер әзірлеуіне көмектесу Брендке маркетингтік қолдау Барлық қағаз құжаттарды азайту Онлайн үлгіге көшу Қонақтардың қатысуын ынталандыру Уақытты, шығынды және энергияны үнемдеу Қызметкерлер санының азаюы Қағаз/пластик/өнім қалдықтарының азаюы Қонақтар адалдығының артуы |
Жұмыстан айырылу қаупі болғандықтан қызметкерлердің қарсылығы Ескі нысандар бейімделуде қиналуы мүмкін Меншік иелері инвестициялық қиындықтарға байланысты қысқа мерзімде қарсылық көрсетуі мүмкін Нарық бұл кезеңге өтуге дайын емес Қала бойынша дамыған қайта өңдеу инфрақұрылымы жоқ Білімнің жетіспеуі Әрдайым шығын жағынан тиімді емес ЖБТ-ның жоғары құны Көбірек бюрократия қажет Жүйе орнығып болғанша қатаң бақылауды талап етеді |
ЖБТ пайдалану қонақүйге энергияны үнемдеу, сонымен бірге шығынды үнемдеу арқылы шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл қызметкер ретінде де, жалпы алғанда да энергияны үнемдеу тұрғысынан. Қағаз пайдалануды азайту. Толтырылатын құжаттың болмауы, ақпаратты онлайн жіберу қызметкердің толтыру жұмысына жұмсайтын уақытын едәуір қысқартады. Мысалы, iPad, электрондық пошта, WhatsApp пайдалану қағаз қалдықтарын азайтып, шығынды үнемдеуге мүмкіндік береді. Смартфондағы электрондық кілттер немесе жуынатын бөлмедегі (кішкентай бөтелкенің орнына) қайта пайдаланылатын пластик бөтелке пластик қалдықтарын азайта алады. Мүмкін болған жерлерде қызметті (қонақпен байланысты жоғалтпай) автоматтандыру қызметкерлер санын азайта алады. Нөмірдегі ақылды жүйелер мен қозғалыс сенсорлары энергияны үнемдеп, шығынды азайта алады. Қонақүйлер ЖБТ-ны дұрыс пайдалану әрқашан бәрінің құнын төмендетуге қатысты деп сенеді. Бір басшы өз тәжірибесін былай мысалға келтірді: «жаңа буын технологиялары шығындарды міндетті түрде азайтады; кішкентай бір мысал: біз барлық қоғамдық дәретханаларымызға сенсорлы шүмектер орнаттық, олар судың ысырабын айтарлықтай азайтты. Персоналдың киім ауыстыратын бөлмелерінде қағаз сүлгілерді алып тастап, қол кептіргіштер орнаттық. Тағы бір мысал: 4 жыл ішінде қонақүйіміздегі барлық шамдарды LED шамдарға ауыстырдық, бұл электр шығынымызды тұтыну көлемі бойынша 15%-ға, шығынды үнемдеу бойынша 20%-ға азайтты. Жаңа буын технологиясын енгізудің нәтижесінде қызметкерлер санының азаю ықтималына келсек, мен мұны әзірге өз басымнан өткерген жоқпын; сондықтан менің ойымша, қызметкерлер саны азаймайды, технология тек жұмысты жақсы ұйымдастырады, қызмет пен қауіпсіздікті жақсартады» (M2).
Басшылар қалдықтарды басқару тұрғысынан ЖБТ арқасында пайда болған жаңа бизнес мүмкіндіктерін жоққа шығармайды. Қалдықтардың белгілі бір бөлігі өртеледі, бұл электр энергиясын береді, атмосфераға азырақ шығарынды бөлінеді; қызметкерлерді қоқысты қызметіне қарай сұрыптаудан босататын арнайы қоқыс құбырын салу, бұған қоса тасымалдау үшін көлік пайдаланудың қажеті болмауы, жұмысшының қажет болмауы, бензинді үнемдеу және осылайша ауаға бөлінетін шығарындылардың азаюы туралы сөз болып отыр. Қалдықтарды қайта өңдеу – шығындарды азайтуға және қосымша табыс табуға арналған үлкен мүмкіндік. Қағазды, шыныны, пайдаланылған майды сату көбірек ақша табуға да, ғаламшар мен ресурстарды қорғауға да мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл болашақта барлық компаниялар үшін бәсекелік артықшылыққа айналып, қосымша табыс әкеледі.
5. ҚОРЫТЫНДЫ
Туризм индустриясы өзінің құрылымы жағынан технологиялық жетістіктерді жылдам қабылдайтын сала болып табылады. «Индустрия 4.0» технологиялары туризм индустриясында да тез орнығып келеді. Жаңа буын технологиялары тұтынушылардың қанағаттануын арттырып қана қоймай, сонымен қатар энергия шығындарын төмендету және қалдықтарды азайту сияқты мәселелерде де пайда әкеледі. Зерттеудің мақсаты қонақүйлердегі қалдықтарды басқарудағы жаңа буын технологиясын зерделеу болды. Бес жұлдызды 5 қонақүйдің басшыларымен тереңдетілген сұхбаттар жүргізілді.
Қонақүй кәсіпорындары пайдаланатын ЖБТ-ның ауқымы мынадай: онлайн мәзір жүктелген мобильді құрылғылар, интерактивті теледидар – қағаз жарнамалардың көпшілігінің орнына, сондай-ақ онлайн мәзір мен қызмет сұраныстары (такси, нөмірді жинау т.б.) үшін пайдалану, қабылдау орнындағы iPad – карталар, қонақүй туралы ақпарат, спа және өнім бағалары т.б. – қағаз буклеттердің орнына, және жарықтандыру жүйесіндегі қозғалыс сенсоры. Екі қонақүй басшысы ресурстардың жетіспеуіне байланысты өз қонақүйлерінде ЖБТ онша көп қолданылмайтынын атап өтті.
Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты алғашқы әрі ең маңызды күтуі – қызмет көрсетудегі орындау уақытын оңтайландыру. Ал қонақүй кәсіпорындарының ЖБТ пайдаланудан күтетіні – электр, жылыту, кондиционер және су сияқты энергия ресурстарын қонақтардың жайлылығына нұқсан келтірмей оңтайландыру, өнім сатып алуды ұтымды ету, қағаз қалдықтарын азайту, жылдамырақ байланыс және уақытты үнемдеу. Z буынының қызметкерлері қонақүйде жаңа буын технологияларын пайдалануға ынталы болу мәселесінде белгілі бір қарсылық танытады. Қызметкерлер адамдардың жеке өміріндегі жедел артып келе жатқан цифрландыру салдарынан ЖБТ пайдалануға дайын. Қонақүй қызметкерлерінің ЖБТ пайдалануға қатысты қабілеттері, дағдылары мен құзыреттері өнімге, қызметкердің жасына және әлеуметтік мәртебесіне байланысты.
ЖБТ пайдалану қонақүйге энергияны үнемдеу, сонымен бірге шығынды үнемдеу арқылы шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл қызметкер ретінде де, жалпы алғанда да энергияны үнемдеу тұрғысынан. Смартфондағы электрондық кілттер немесе жуынатын бөлмедегі (кішкентай бөтелкенің орнына) қайта пайдаланылатын пластик бөтелке пластик қалдықтарын азайта алады. Мүмкін болған жерлерде қызметті (қонақпен байланысты жоғалтпай) автоматтандыру қызметкерлер санын азайта алады. Басшылар қалдықтарды басқару тұрғысынан ЖБТ арқасында пайда болған жаңа бизнес мүмкіндіктерін жоққа шығармайды. Осы тұрғыда мынадай ұсыныстар берілді:
- Қонақүйлерде қызметкерлерге ЖБТ бойынша оқыту жүргізілуі тиіс,
- Тұтынушылар қонақүйдегі ЖБТ туралы хабардар етілуі тиіс,
- ЖБТ пайдалану қонақүйге ұзақ мерзімде пайда әкелетіндіктен, ЖБТ үшін қажетті бюджет бөлінуі тиіс,
- Қалдықтарды басқаруда үйлесімді ЖБТ технологиялары (электр энергиясын пайдалануды азайту сияқты) қонақүйлерге біріктірілуі тиіс,
- Тағам қалдықтарының алдын алу үшін ЖБТ арқылы үлкен деректер жиналуы тиіс,
- Мәзірді жоспарлау және сатып алу үдерістері үлкен деректер мен жасанды интеллект талдауы арқылы жүргізілуі тиіс,
- Қағаз пайдалануды азайту үшін қонақүйлерде ЖБТ арқылы цифрландыру басталуы тиіс.
ӘДЕБИЕТТЕР
Alsaadi, E. and Tubaishat, A. (2015). Internet of things: features, challenges, and vulnerabilities. International Journal of Advanced Computer Science and Information Technology, 4(1), 1-13.
Attala, J. (2019). 10 ways smart technology is reshaping the hotel industry.
Boes, K., Buhalis, D., Inversini, A., Morrison, A. and Gretzel, U. (2016). Smart tourist destinations: Ecosystems for tourism destination competitiveness. International Journal of Tourism Cities, 2(2), 108-124.
Creswell, J. W. (2007). Qualitative Inquiry & Research Design: Choosing Among Five Approaches (2nd Edition). Sage Publication, Thousand Oaks, CA.
Del Vecchio, P., Mele, G., Ndou, V. and Secundo, G. (2018). Creating Value from Social Big Data: Implications for Smart Tourism Destinations. Information Processing Management, 54, 847-860.
Denzin, N. K. (2001). The Reflexive Interview and a Peformative Social Science. Qualitative Research, 1(1), 23-46.
Harrison, C., Eckman, B., Hamilton, R., Hartswick, P., Kalagnanam, J., Paraszczak, J. and Williams, P. (2010). Foundations for Smarter Cities. IBM Journal of Research and Development, 54(4), 1-16.
Holler, J., Tsiatsis, V.,Mulligan, C., Karnouskos, S. and Boyle, D. (2014), From Machine-to- Machine to the Internet of Things: Introduction to a New Age of Intelligence. Academic Press.
Höpken, W., Deubele, P., Ho ̈ ll, G., Kuppe, J., Schorpp, D., Licones, R.O.Z. and Fuchs, M. (2012), “Digitalizing loyalty cards in tourism”, in Fuchs, M., Ricci, F. and Cantoni, L. (Eds), Information and Communication Technologies in Tourism 2012, Springer, Vienna, pp. 272-283.
Im, J.Y. and Hancer, M. (2014). Shaping travelers’ attitude toward travel mobile applications. Journal of Hospitality and Tourism Technology, 5(2), 177-193.
Jeong, M., Lee, M. and Nagesvaran, B. (2016). Employees’ use of mobile devices and their perceived outcomes in the workplace: A case of luxury hotel. International Journal of Hospitality Management, 57, 40-51.
Kim, D. and Kim, S. (2017). The Role of Mobile Technology in Tourism: Patents, Articles, News, and Mobile Tour App Reviews. Sustainability, 9(11), 2082.
Kim, J. and Kızıldağ, M. (2011). M-learning: Next generation hotel training system. Journal of Hospitality and Tourism Technology, 2(1), 6-33.
Kim, J., Connolly, D.J. and Blum, S. (2014). Mobile technology: an exploratory study of hotel managers. International Journal of Hospitality & Tourism Administration, 15(4), 417- 446.
Lesniewska-Napierala, K. and Napierala, T. (2017). The function of hotels in revitalizing rural areas: case studies in Pomerania Province. Turyzm/Tourism, 27(2), 63-72.
Marvasti, A. B. (2004). Qualitative Research in Sociology: An Introduction. Sage Publications, United Kingdom
Merriam, S. B. and Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed). Jossey-Bass, San Francisco, CA
Minichiello, V., Madison, J., Hays, T. and Parmenter, G. (2004). Doing qualitative in-depth interviews. In Research methods for nursing and health science. Eds. V. Minichiello, G. Sullivan, K. Greenwood, & R. Axford. Pearson Education Australia, New South Wales, 411-446.
Rivera, M., Croes, R. and Zhong, Y. (2016). Developing mobile services: a look at first-time and repeat visitors in a small Island destination. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 28(12), 2721-2747.
Seric, M. and Gil-Saura, I. (2012). ICT, IMC, and Brand equity in high-quality hotels of Dalmatia: an analysis from guest perceptions. Journal of Hospitality Marketing & Management, 21(8), 821-851.
Sigala, M. and Chalkiti, K. (2014). Investigating the Exploitation of Web 2.0 for Knowledge Management in the Greek Tourism Industry: An Utilisation–Importance Analysis. Computers in Human Behavior, 30, 800-812.
Siguaw, J.A., Enz, C.A. and Namasivayam, K. (2000). Adoption of information technology in U.S. Hotels: strategically driven objectives. Journal of Travel Research, 39(2), 192-201.
Toedt, M. (2016). Beacons – top or flop for the hospitality industry?, available at 3 October 2019.
Tuominen, P.P. and Ascencao, M.P. (2016). The hotel of tomorrow a service design approach. Journal of Vacation Marketing, 22(3), 279-292.
Xiang, Z. and Gretzel, U. (2010). Role of social media in online travel information search. Tourism Management, 31(2), 179-188.
Yazıcıoğlu, Y. and Erdoğan, S. (2014). Spss Applied Scientific Research Methods, Detay Publishing, Ankara
Yick, J., Mukherjee, B. and Ghosal, D. (2008). Wireless sensor network survey. Computer Networks
Ағылшын тіліндегі түпнұсқасынан аударылған.