Бастапқыда Жібек жолы болды!
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қытай Халық Республикасы мен Кеңес Одағы арасындағы шекараны белгілеу мәселесінде бұрыннан келе жатқан проблемаларды шешу және жаңа саяси жағдайға сәйкес қалыптасқан шекараларды айқындау мақсатында тәуелсіздігін жаңа алған елдер – Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан 1990 жылдардың басында Қытаймен келіссөздерді күн тәртібіне қояды. Бұл мәселелерге нүкте қою үшін тиісті мемлекеттер арасында көпжақты шеңберде келіссөздер мен сенім шараларын нығайту үдерісі басталады. Орталық Азия елдері мен Қытай Ресей Федерациясының өңірдегі рөлі мен ықпалын жақсы түсінгендіктен, Мәскеу де бұл келіссөздерге шақырылады.
“Қытай Орталық Азия республикаларына шекаралық даулар жөнінде: – Бес ел ұлттық және өңірлік қауіпсіздік пен тұрақтылық мәселелерінде ынтымақтастықты тереңдетуі; – Экономикалық және сауда мәселелерінде екіжақты және көпжақты ынтымақтастық дамытылуы; – Халықаралық аренада бес ел арасындағы үйлестіру күшейтілуі; – Шанхай бестігі шеңберінде нақты жобаларға бағытталған әртүрлі деңгейлерде және түрлі салаларда кеңес беру тетігі әзірленуі тиіс.”
Шанхай бестігіне қосымша Өзбекстанның қатысуымен 2001 жылы Шанхай ынтымақтастық ұйымының – ШЫҰ (Shangai Cooperation Organization) құрылғаны туралы декларацияға қол қойылады. ШЫҰ-ның мақсаттары былайша айқындалады: – Мүше елдер арасындағы өзара сенім мен тату көршілікті нығайту; – Саяси, экономикалық және сауда, ғылыми және технологиялық, мәдени, білім беру, энергетика, коммуникация, экология және басқа да салаларда көрші елдер арасындағы тиімді ынтымақтастықты көтермелеу; – Өңірлік бейбітшілікті, қауіпсіздік пен тұрақтылықты бірлесіп қорғау; – Демократиялық, әділ, ұтымды халықаралық саяси және экономикалық тәртіп орнату.
ШЫҰ Хартиясына 2002 жылы Санкт-Петербургте өткен мемлекет басшыларының кездесуінде қол қойылады және 2003 жылғы 19 қыркүйекте күшіне енуімен сөз өз иесіне, яғни қайтадан Дәмдеуіш пен Жібек жолына беріледі. Ал бұл сөздің түп-негізі – дауыссыз әріптердің астына төселген газ құбырлары.
Мемлекет және үкімет басшылары кеңесінің 2017 жылғы 8-9 маусымда Астанада өткен тарихи отырысында Үндістан мен Пәкістанға толық мүшелік мәртебесі берілді. Үндістан мен Пәкістанмен бірге ШЫҰ әлемдегі құрлықтың шамамен 23%-ын, әлем халқының 45%-ын және жаһандық жалпы өнімнің 25%-ын қамтитын халықаралық ұйымға айналды. ШЫҰ-ның бақылаушы елдері – Ауғанстан, Беларусь, Иран және Моңғолия. Ал диалог бойынша серіктес елдер – Әзірбайжан, Армения, Камбоджа, Непал, Шри-Ланка және Түркия.
ШЫҰ өңірдің “үш зұлым күші” деп анықтаған терроризм, экстремизм және сепаратизм сияқты мәселелерді негізге ала отырып, 2001 жылғы 15 маусымда құрылған Терроризмге қарсы өңірлік құрылым – RATS Бішкекте (Қырғызстан) орналастырылған. RATS ШЫҰ Хартиясы мен Терроризмге, сепаратизмге және экстремизмге қарсы күрес туралы Шанхай конвенциясының (The Shanghai Convention on Combating Terrorism, Separatism and Extremism) 23 қағидатына сәйкес қызметін жүргізіп келеді. RATS екі органнан тұрады. Біріншісі – тиісті мүше елдердегі терроризмге қарсы күреске жауапты министрлерден құралған, қызметтің жалпы бағыты мен күн тәртібін айқындау үшін тұрақты түрде жиналатын кеңес. Екіншісі – Кеңес белгілеген күн тәртібін жүзеге асыруға жауапты тұрақты атқарушы комитет. Комитет Өзбекстанның астанасы Ташкентте орналасқан.
Өңірде белсенді әрекет ететін және “үш зұлым күш” деп аталатын қатерге қарсы күрес құрылған кезінен бастап ШЫҰ аясындағы ынтымақтастықтың басты тірегі болып келеді. ШЫҰ – солтүстік-оңтүстік бағытында Жібек жолын жаңғыртуда ықпалы, үлесі және мүддесі бар барлық елдер мүше болған халықаралық ұйым. Қытай Халық Республикасы мен Ресей алдыңғы қатарға шыққан ШЫҰ-да Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан құрылтайшы мүшелер болса, Пәкістан, Үндістан, Иран бақылаушы мүшелер болып табылады. Ал Ауғанстан ШЫҰ-ның мүшесі не бақылаушысы болмаса да, 2005 жылдан бері жалғасып келе жатқан дәстүр бойынша барлық саммиттерге қонақ ретінде шақырылып келеді. 2011 жылғы 15 маусымда Қазақстанның астанасы Астанада өткен ШЫҰ-ның 10-саммитінде Ауғанстан Президенті Карзай ұйымға бақылаушы ретінде қосылу ниетін мәлімдеген болатын.
Үш зұлымдық деп сипаттаған терроризм, сепаратизм және экстремизммен бірлесіп күресуді көздейтін және Өңірлік антитеррорлық орталық сияқты құрылымдар құрған ШЫҰ-ның тұрақты күн тәртібіндегі мәселелердің бірі Ауғанстанның тұрақтылығы еді. Ресей мен Үндістаннан басқа ШЫҰ мүшелерінің барлығының Ауғанстанмен шектесуі Ауғанстанның тұрақтылығын мүше елдердің қауіпсіздігімен тікелей байланыстыратын. Астанада өткен Оныншы саммитте де алға шыққан мәселелердің басында Ауғанстан тұрады. Өзбекстан Президенті Каримов болашақта Ауғанстанды тұрақты дамитын әрі көрші елдерге қатер төндірмейтін ел ретінде көретіндерін мәлімдейді.
Астана саммитінде ұйымның Иранды бақылаушы мүше ретінде қабылдауы және осы саммитте АҚШ-тан Өзбекстандағы Ханабад базасын босатуды талап етуі ШЫҰ-ның америкаға қарсы сипатын одан әрі күшейте түседі. АҚШ-тың Орталық Азияда үстемдік орнату әрекеттеріне қарсы Ресей мен Қытай Халық Республикасының серіктестік бастамасы ретінде сипатталуы мүмкін ШЫҰ-ны Түркияның Орталық Азияға енуіне кедергі келтіретін, Түркияға қарсы одақ деп айтатындар да аз емес.
АҚШ пен коалиция күштері Ауғанстаннан шыға бастағаннан кейін ШЫҰ-ның Ауғанстан үшін рөлі мен маңызы одан әрі арта түседі. Ресейлік сарапшы Юлия Кудряшова Талибанның байсалды қанаты болмайтынын және Талибанмен ымыраға келу мүмкін еместігін айтып, ШЫҰ-ның БҰҰ қолшатыры астында Ауғанстанда қауіпсіздікті қамтамасыз ету міндетін өз мойнына алуын ұсынады. Кудряшованың ұсынысы 2009 жылдан бері артып келе жатқан БҰҰ мен ШЫҰ арасындағы ынтымақтастыққа да сай келетін. Екінші жағынан, жылдық бюджеті 4 миллион доллар болатын ШЫҰ-ның Ауғанстан мәселесін барлық тараптардың талқылауына ортақ алаң ұсынудан асатын рөл атқаруы да қиын көрінеді.
Ауғанстанды транзиттік ел және сауда орталығына айналдыратын ең маңызды жоба – Түрікменстан газын Үнді мұхитына жеткізуді көздейтін Трансауған құбыр жолы жобасы: TAPİ (Түрікменстан, Ауғанстан, Пәкістан және Үндістан). TAPİ жобасы алғашқы көзқараста Каспий алабының энергия ресурстарын әлемдік нарықтарға жеткізуге қатысты жобалардың бірі ретінде көрінетін. Алайда бұл жобаны Ауғанстанда тұрақтылықты қамтамасыз ету, Пәкістан мен Үндістан арасындағы достық қарым-қатынастардың іргетасын қалау, Орталық Азия мен Оңтүстік Азияны біріктіру сияқты көптеген маңызды нәтижелер беретін Заманауи Жібек жолы жобасы деп атау керек еді.
Жоба алғаш рет 1991 жылы күн тәртібіне шығып, оның техникалық-экономикалық негіздемесін Азия даму банкі қаржыландыра бастаған еді. Бұл жоба аясындағы ең назар аударарлық оқиға – 1995 жылы Түрікменстан мен Пәкістанның табиғи газ жөнінде келісімге қол қоюы болды. 1996 жылдан бастап Талибан Ауғанстанның 80%-ында билікті басып алғаннан кейін жобаны жүзеге асыру үмітімен Түрікменстан Талибан режимімен жақын қарым-қатынас орната алғандай көрінді. Ауғанстанда Талибан бақылайтын аумақтар арқылы құбыр тарту көзделгенімен, жоба бұл кезеңде жүзеге аспады. АҚШ бастаған коалиция күштерінің әскери араласуы нәтижесінде Ауғанстанда Талибан режимі биліктен тайдырылғаннан кейін, 2002 жылы Түрікменстан, Ауғанстан және Пәкістан TAPİ жобасына қатысты тағы бір жаңа келісімге қол қою жөнінде уағдаласты. Алайда жобаның тиімді болуы үшін Үндістанның да қатысуы қажет деп танылды. 2003 жылы Үндістан жобаға қосылуға шақырылды.
Азия даму банкі дайындаған техникалық-экономикалық негіздеме бойынша 735 шақырымы Ауғанстан, 800 шақырымы Пәкістан арқылы өтетін, жалпы ұзындығы шамамен 2000 шақырым болатын құбырдың құны 7,6 миллиард доллар деп есептеледі. Бұл құбыр арқылы жылына 33 миллиард текше метр табиғи газ тасымалдау жоспарланады. Түрікменстан қазіргі уақытта жылына 70 миллиард текше метр табиғи газ өндіреді, оның 10 миллиард текше метрін Ресейге, 12 миллиард текше метрін Қытай Халық Республикасы мен Иранға сатады. Иран Түрікменстаннан табиғи газ импорттайтын елдер қатарында Ресейден кейін екінші орында тұр. Табиғи газ қоры жағынан әлемде төртінші орында тұрған Түрікменстан 2020 жылы табиғи газ өндірісін 230 миллиард текше метрге жеткізуді мақсат еткен еді. Бұл жағдайда TAPİ жобасы арқылы Оңтүстік Азия нарығы мен Үнді мұхиты арқылы Еуропа нарығы Түрікменстан үшін маңызды.
Түйін сөздер: Қытай Жібек жолы Ресей