“Біз түрлі-түсті революцияларға қарсымыз.”
Түйсік – физиологиялық құбылыс. Адамда көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу және ағза түйсіктері бар. Сезім мүшелері қабылдап, миға жеткізген тітіркендіргіштер топтастырылып, түсіндіріледі. Ал қабылдау – толығымен психологиялық құбылыс. Қабылдау сәтінде өткен тәжірибе, басқа сезім мүшелерінен келетін өзге түйсіктер, сол сәттегі күтулер, әлеуметтік және мәдени факторлар мен құндылықтар іске араласады. Яғни, әлем туралы бастапқы ақпаратты қабылдау тәсіліміз сенсорлық жүйенің және мидың бастапқы құрылымдалу ерекшелігіне қатты тәуелді. Қабылдауды басқару, ең қысқа анықтамасы бойынша, ауқымы кеңірек, пайдасы көбірек және белгісіздігі азырақ ақпарат алу үшін сыртқы әлемнен келетін деректер ағынын бақылау және дамыту дегенді білдіреді. Бұл анықтама сонымен бірге қабылдауды басқаруда деректер алу жасанды барлау үдерісінің ажырамас бөлігі екенін көрсетеді. Қабылдау үдерісіне әсер ететін кейбір факторларға байланысты қабылдауды қиындататын тұжырымдар да туындайды. Қабылдауды қиындататын факторлар мыналар: Қалыптау (стереотиптік пайымдау), Көлеңкелеу әсері (halo effect), Перцептивтік қорғаныс және Проекция.
Біз COVID-19 пандемиясы тудырған мүлдем басқа бір жоғалту түрімен бетпе-бет келіп отырмыз. Мамандар мұны перцептивтік әлемге етене таныстықты жоғалту деп атай ма, білмеймін. Перцептивтік әлемге етене таныстықтың жоғалуы күнделікті өміріміздің басым бөлігін сипаттайтын перцептивтік ортамызға қатысты үздіксіз, күш жұмсамай-ақ, сәтсіз көшіру тәсілімен қалыптасқан реакциядан – әлеуметтік желілердің жалған жылтыр әлеміндегідей – анық көрінеді. Шын мәнінде, бұл жағдай психологияда белгілі ақыл-ой күйзелісі, психологиялық күйзеліс, күйіп-жану синдромы сияқты түрлі ұғымдар арқылы таныс көрінуі мүмкін. Ал қабылдаудағы ақыл-ой күйзелісі дегеніміз – жинақталған тәжірибе, мәдениет пен дәстүрлердің басым бөлігі қалыптастырған, консерватив(тік) деп сипатталатын тақырыптарда қабылдаудың дезинформация торына түсіп, жалған әрі орынсыз пайымдар сияқты сендіру үдерісінің құрбаны болуы. Қабылдаудағы ақыл-ой күйзелісі жеке адам мен қоғамда тар, үстірт, іріктелген, байқалған, нысанаға алынған микро тақырыптарда жол ашып жатқанда; ой, мінез-құлық, ұстаным немесе идеология сияқты, қысқасы, құндылықтар жиынтығына көрініс табатын макро деңгейде не болмайды десеңізші…
Ақыл-ой күйзелісі рухани тұрғыдан тек жеке адамның мәселесі деп саналатындықтан шығар, бәлкім; әлеуметтік желілердің виртуалды психология «ғылыми орталықтарынан» шығатын «топ 10» афоризмдерге батқан үстіне бата түсудеміз. Ақыл-ой күйзелісінің ақиқаты жеке және қоғамдық деңгейде қалыптасып, әлеуметтану, психология, саясаттану сияқты көптеген пәнаралық ғылымдардың құзыретті саласында өз орнын сақтап келеді. Қысқасы, біз бүгінгі ең қатерлі жұқпалы дерттің, яғни қоғам ретінде құлдырап, оны ешкім естімейтін сана жоғалтудың құрсауындамыз.
Қабылдау үдерісіне әсер етіп, қабылдауды қиындататын факторларды түсінуге тырыссақ, қоғам ретінде, кем дегенде, бұл дерттің құрсауынан құтылу мүмкіндігіміз болуы ықтимал. Олар: Қалыптау, яғни күні бойы тынысымыздай бас тарта алмайтын стереотиптік пайымдау, екіншісі – стереотиптің ажырамас серігі, яғни көлеңкелеу әсері (halo effect), және олардың серіктері – Перцептивтік қорғаныс пен Проекция.
Міне, соңғы күндері Қара теңіздің толқуына мүлдем болмаған мағыналар телініп, жоқ көріністерге түсініктеме берілуі, өкінішке қарай, бұл дерттің барған сайын қауіпті деңгейде жұқпалы екенін көрсетіп отыр.
Кремль ең соңғы рет 2022 жылғы 4 ақпанда мәлімдеме жариялаған еді. Әй, Әлем! Бұл мәлімдемені қазір оқыңдар, егер қазір оқымасаңдар, бір аптадан кейін Кремль Қара теңіздің ашық суларында болатындықтан, ол біраз уақыт жабық болады, енді оқи алмайсыңдар, деді. Естігендер естіді, естігісі келмейтіндерге ештеңе істей алмайсың деді де, үнсіз қалды.
Біздің ойымызша, бүгін осы мәлімдемені қайта еске алудың дәл уақыты!
Ресей Президенті Владимир Путин АҚШ және батыстық ресми тұлғалар Қытайдағы адам құқықтарының бұзылуына алаңдаушылықтарына байланысты Бейжің қысқы Олимпиадасына дипломатиялық бойкот жариялағанына қарамастан, Олимпиаданың ашылу салтанатына қатысты. Путиннің ҚХР Төрағасы Си Цзиньпинмен өткізген кездесуі екі көшбасшының 2019 жылғы бетпе-бет кездесуінен бергі алғашқы жүздесуі еді. Кездесудің мақсаты – Ресейдің Қытаймен байланыстарын нығайту және Батыстың қысымына қарсы екі елдің үйлестірілген саясат жүргізуін қамтамасыз ету болатын. Путин мен Си екіжақты кездесуден кейін Бейжің қысқы Олимпиадасының ашылуына да бірге қатысқан еді. Қытайдың Синьхуа ақпарат агенттігіне мақала жазған Путин Мәскеу мен Бейжіңнің жаһандық қатынастарда “тұрақтандырушы маңызды рөл” атқаратынын және халықаралық қатынастарды “әділетті әрі инклюзивті” етуге тырысатынын атап өткен болатын. Путин АҚШ пен оның кейбір одақтастарының Бейжің қысқы Олимпиадасына қатысты дипломатиялық бойкотын жанама түрде меңзеп, “кейбір елдердің өз мүдделеріне сай спортты саясиландыруға әрекеттенуін” сынаған еді.
Көптеген батыстық ресми тұлғалар Қытайдың солтүстік-шығысындағы Шыңжаң өңірінде тұратын бір миллионнан астам мұсылман ұйғырларға қатысты қысым саясатына наразылық ретінде Бейжің Олимпиадасына дипломатиялық делегация жібермеу туралы шешім қабылдаған болатын. Алайда Ресеймен де, Қытаймен де тығыз қарым-қатынастағы Орталық Азиядағы бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің көшбасшылары Путиннің соңынан ілесіп, қысқы Олимпиаданың ашылу салтанатында болды.
Қытайдың 2022 жылғы Бейжің қысқы Олимпиадасының ашылу салтанаты үшін Бейжіңге барған Ресей Президенті Путин мен қытайлық әріптесі Си қол қойған, 2022 жылғы 4 ақпанда Кремль жариялаған сол мәлімдемеде не бар еді?
Си Ресейдің Батыстан талап еткен қауіпсіздік кепілдіктеріне қатысты бастамасын қолдайтынын білдірсе, көшбасшылар егеменді елдердің ішкі істеріне араласуға қарсы тұратындарын атап өтті.
Бейжің қысқы Олимпиадасының ашылуына қатысу үшін Қытайға сапармен барған Ресей көшбасшысы Владимир Путин әріптесі Си Цзиньпинмен кездесу өткізді. Тараптар кездесудің соңында ‘Ресей Федерациясы мен Қытай Халық Республикасының жаңа дәуірге аяқ басқан халықаралық қатынастар және тұрақты жаһандық даму туралы бірлескен мәлімдемесі’ атты құжатқа қол қойды. Кремльдің ресми сайтында жарияланған бірлескен мәлімдемеде мынадай сөздер орын алды: “Қытай тарапы Еуропада ұзақ мерзімді, заңды түрде міндетті қауіпсіздік кепілдіктерін қалыптастыру жөнінде Ресей тарапы ұсынған ұсыныстарды түсіністікпен қабылдап, қолдайды. Тараптар АҚШ-тың қаруды бақылау саласындағы бірқатар маңызды халықаралық келісімдердің күшін жоюы халықаралық және өңірлік қауіпсіздік пен тұрақтылыққа аса теріс әсер еткенін атап өтеді. Тараптар АҚШ-тың жаһандық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін дамыту және оның элементтерін әлемнің түрлі өңірлерінде орналастыру жоспарларының ілгерілеуімен қатар, басқа да стратегиялық міндеттерді орындау үшін жоғары дәлдіктегі ядролық емес қарулардың әлеуетін арттыруына алаңдаушылық білдіреді.”
Бірлескен мәлімдемедегі негізгі тұстар мыналар болды:
Тараптар жаһандық державалар және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері ретінде Ресей мен Қытайдың адамгершілік қағидаттары мен жауапкершілікті берік ұстануға, БҰҰ халықаралық қатынастарда орталық үйлестіруші рөл атқаратын халықаралық жүйені табанды түрде қолдауға, БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарын қоса алғанда халықаралық құқыққа негізделген әлемдік тәртіпті, көпполюстілікті ілгерілетуге, халықаралық қатынастарды демократияландыруға үлес қосуға, бірлесіп неғұрлым гүлденген, тұрақты және әділ әлем құруға және бірлесіп халықаралық қатынастардың жаңа түрін қалыптастыруға ниетті екенін атап көрсетеді.
‘Ресей мен Қытай арасындағы қатынастардың жаңа түрі қырғи-қабақ соғыс кезеңіндегі одақтардан жоғары’: Тараптар жаһандық державалар арасында өзара құрметке, бейбіт қатар өмір сүруге және өзара тиімді ынтымақтастыққа негізделген қатынастардың жаңа түрін орнатуды жақтайды және Ресей мен Қытай мемлекеттері арасындағы қатынастардың жаңа түрі қырғи-қабақ соғыс кезеңінің әскери-саяси одақтарынан жоғары екенін растайды. Екі мемлекет арасындағы достықтың шегі жоқ, ынтымақтастықта тыйым салынған аймақтар жоқ, екіжақты стратегиялық ынтымақтастықты нығайту үшінші елдерге қарсы бағытталмаған, өзгермелі халықаралық ахуалдан және үшінші елдердегі жағдай өзгерістерінен әсер алмаған.
‘Біз НАТО‘ның одан әрі кеңеюіне қарсымыз’ : Тараптар НАТО-ның одан әрі кеңеюіне қарсы шығып, Солтүстік Атлант альянсын қырғи-қабақ соғыс кезеңінің идеологиялық ұстанымдарынан бас тартуға, басқа елдердің егемендігін, қауіпсіздігі мен мүдделерін, олардың өркениеттік, мәдени және тарихи бітім-болмысының алуан түрлілігін құрметтеуге, басқа мемлекеттердің бейбіт дамуына бейтарап әрі әділ көзқараспен қарауға шақырады.
‘Азия-Тынық мұхиты өңірінде тең әрі ашық қауіпсіздік жүйесі үшін дәйекті күш-жігер жұмсаймыз’: Азия-Тынық мұхиты өңірінде жабық блоктық құрылымдар мен қарсы тұрушы лагерьлердің қалыптасуына қарсы шыққан тараптар АҚШ-тың Үнді-Тынық мұхиты стратегиясының бұл өңірдегі бейбітшілік пен тұрақтылыққа теріс ықпалына қатысты қырағылығын сақтап отыр. Ресей мен Қытай Азия-Тынық мұхиты өңірінде үшінші елдерге қарсы бағытталмаған, бейбітшілікті, тұрақтылық пен гүлденуді қамтамасыз ететін тең, ашық және инклюзивті қауіпсіздік жүйесін құру үшін дәйекті күш-жігер жұмсауда.
‘Біз түрлі-түсті революцияларға қарсымыз’: Ресей мен Қытай сыртқы күштердің ортақ көрші өңірлердегі қауіпсіздік пен тұрақтылыққа нұқсан келтіруге бағытталған әрекеттеріне қарсы шығады, сыртқы күштердің егеменді елдердің ішкі істеріне қандай сылтаумен болса да араласуына қарсы тұру ниетінде, ‘түрлі-түсті революцияларға’ қарсы шығады және жоғарыда аталған салаларда ынтымақтастықты арттырады.: Путин Қытайдың медиа тобына берген сұхбатында “Біз спортты саясиландыру әрекеттеріне және спортты қысым, әділетсіз бәсеке мен кемсітушілік құралы ретінде пайдалануға қарсымыз” деп те айтты.
Шанхай саясаттану және құқық университетінің Еуропа және Азия зерттеулері институтының директоры Ли Синь Путиннің Симен кездесуі және Олимпиаданың ашылу салтанатына қатысуы “Қытай-Ресей қатынастарын одан әрі ілгерілетудің жариялануы” екенін атап өтті. Ли Ресей мен Қытай АҚШ олардың қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықтарын елемейді деген ой төңірегінде барған сайын көбірек ортақ мәмілеге келіп жатқанын айтты. Сонымен қатар Ли Ресей де, Қытай да 2021 жылғы 6 қаңтарда бұрынғы Президент Дональд Трамптың жақтастары Конгресс ғимаратына жасаған шабуыл және Covid-19 індетін ауыздықтаудағы қиындықтар сияқты АҚШ-тың ішкі мәселелерін келемежге айналдырғанына назар аударды.
“АҚШ пен батыс елдері бір жағынан Украина мәселесіне байланысты Ресейге, екінші жағынан Тайвань мәселесіне байланысты Қытайға қысым көрсетуде” деген Ли “Батыстың мұндай шектен тыс қысымға толы қадамдары Қытай мен Ресей арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға қызмет етеді” деді. Путиннің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Юрий Ушаков Ресей Президентінің Қытайға сапары Ресей–Қытай әріптестігінде жаңа кезең ашатынын айтты. Ушаков екі ел арасындағы ынтымақтастықты “тұрақты жаһандық дамуға және кейбір елдердің деструктивті әрекеттеріне қарсы тұруға үлес қосатын негізгі фактор” деп сипаттады.
Мәскеу мен Бейжің халықаралық қатынастарда жаһандық қауіпсіздік пен басқа да мәселелер бойынша ортақ көзқарастарын көрсететін мәлімдеме жасауды жоспарлап отырғанын айтқан Юрий Ушаков ресейлік және қытайлық ресми тұлғалар сауда, энергетика және басқа да бірқатар салаларды қамтитын көптеген келісімге қол қоюға дайындалып жатқанын да қосты.
VOA хабарлауынша, Мәскеу мен Бейжің халықаралық мәселелердің басым бөлігі бойынша жақын немесе бірдей көзқарасты ұстанатынын айтқан Ушаков Қытайдың Украина дағдарысында Ресейді қолдайтынын ерекше атап өтті.
Журналистермен телеконференция арқылы сөйлескен Ушаков та: “Бейжің Ресейдің қауіпсіздік кепілдіктеріне қатысты талаптарын қолдайды және бір елдің өз қауіпсіздігін басқалардың қауіпсіздігі есебінен қамтамасыз ете алмайтыны жөніндегі қағидатты бөліседі” деген болатын. Ресейдің Украина шекарасы маңына 100 мыңнан астам әскерін шоғырландыруы батыс елдері арасында Мәскеу көрші Украинаны басып алуды жоспарлап отыр деген қауіпті күшейткен еді. Украинаны басып алуды жоспарлап отыр деген айыптауларды жоққа шығарған Ресей АҚШ пен оның одақтастарын НАТО Украинаны және басқа бұрынғы кеңестік республикаларды өз құрамына қабылдамайтыны және Шығыс Еуропадағы күштерін кері шақыратыны жөнінде кепілдік беруге шақырған, бірақ бұл талаптарды Батыс қабылдамаған болатын. Кейбір бақылаушылар Тайвань стратегиясын ойластырып жүрген Қытайдың АҚШ пен оның одақтастарының Украина дағдарысына қатысты қандай ұстаным ұстанатынын мұқият бақылап отырғанын, Вашингтонның шешімсіздігі Қытайды неғұрлым батыл әрі қысымшыл болуға итермелеуі мүмкін екенін еске салды. АҚШ пен оның одақтастарын Ресейдің қауіпсіздік талаптарын елемеді деп айыптаған, бірақ одан әрі келіссөздерге есікті ашық қалдырған Путин НАТО-ның шығысқа қарай кеңеюі және Украинаға мүшелік ұсынылуы Ресейдің қауіпсіздігіне нұқсан келтіретінін және “қауіпсіздіктің бөлінбейтіндігі” қағидатына негізделген халықаралық келісімдерді бұзатынын мәлімдеген еді. Ресей көшбасшысы Батыс Ресейдің талаптарына жауап беруден бас тартқан жағдайда, егжей-тегжейін ашпаған “әскери-техникалық қадамдарға” баруы мүмкін екенін ескертіп, қоқан-лоққы көрсеткен болатын. Батыс қорыққандай Украинаны басып алудан бөлек, Путин Қытаймен қазірдің өзінде ауқымды әскери байланыстарды одан әрі нығайтатын қадамдар жасауы мүмкін. Ресей мен Қытай Жапон теңізі мен Шығыс Қытай теңізінде жаттығулар мен алыс қашықтыққа ұшатын бомбалаушы ұшақтардың патрульдерін қамтитын бірқатар әскери маневрлер өткізген еді. Ресей әскерлері тамыз айында алғаш рет бірлескен маневрлер үшін Қытай аумағына жіберілген болатын.
Мәскеу мен Бейжің бұрын әскери одақ құру мүмкіндігін жоққа шығарғанымен, Путин мұндай әріптестіктің жүзеге аспайтынын айтуға болмайтынын атап өтті. Путин сондай-ақ Ресейдің Қытаймен оның қорғаныс қабілетін нығайту үшін нәзік әскери технологиялармен бөлісетінін де хабарлады.