ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ТӨҢКЕРІСПЕН НЕ БОЛДЫ?
«Баланың жүрегіне, арманына, балалығына, қорқыныштарына ие бола алмай өмір сүретін балалар… Адамдарды сандармен, ережелермен, пішіндермен бағалайтын; бәрі, тіпті өмірдің әрбір сантиметрі де ақшаға сатылып-алынатын тауар деп санайтын өмір философиясының қалалық жақтаушылары мен оны жүзеге асырушылар… Солардың қамытында, көмір шахталары мен тоқыма фабрикаларында күн көруге тырысқан жұмысшылар… Тіпті сүюге де құқығы жоқ әйелдер…» Чарльз Диккенс
Солтүстік-Батыс Англиядағы Коктаун қалашығының адамдары… Қалың бұқараның өнеркәсіптік төңкеріс кезінде тартқан азабы мен жоқшылығы… Осыларды шыншыл көзқараспен суреттегені үшін тағы да ағылшын жазушысы мистер Чарльз Диккенстің «Қиын заман» атты романынан бастағым келді.
Роман басында кездесетін алғашқы кейіпкер әрі Диккенстің орталық тұлғаларының бірі — Коктаундағы бай, зейнеткер көпес Томас Гредграйнд. «Томас Гредграйнд өзі «фактілер (facts)» деп атайтын утилитарлық (пайдакүнемдік) тәрбие философиясын таныстырудан былай бастайды: «Енді менің сіздерден талап ететінім — тек «факт» (fact). Бұл балаларға тек «фактілерді» үйретесіздер. Өмірге қажеттісі — нақты «фактілер». Бұл бастарға басқа ештеңе екпеңіздер, барын да тамырымен жұлып тастаңыздар. Ойлайтын жануарлардың миын тек «фактілермен» ғана толтыра аласыздар. Басқа ештеңе оларға пайда бермейді. Өз балаларымды да осы қағидаға сай тәрбиелеп келемін. «Фактілерден» таймаңыз, мырза». Томас Гредграйнд «факт» емес нәрсені ешқашан қолданбайтын; егер бір нәрсені санай алмаса немесе өлшей алмаса, ол туралы ешқашан ойламайтын, олардың басынан орын алуын қаламайтын адам.» Гредграйндтың «бос бас қиялға толы бастан жақсы» деген осы сөзінің астын сызамын!
Бүгінімізді түсіну үшін тарихтың шаңды сөрелерінен тек еске алу күндерінде ғана түсіретін, ешқашан жабылмаған, өткенде қалған, біздің ашық-айқын өткеніміз болып табылатын құжаттарды айыптамай, бейтарап түрде қайта оқуымыз керек емес пе? Бір орында тапжылмай тұрып, оларды жай ғана жоққа шығарамыз. Жүйе өзін әр сәт жаңартып жатқанда біз ештеңені аңғармаймыз. 2020 жылы аяғымызды жерден үзгенде ғана бір нәрселерді аз-маз естідік. Әрине, бұл жерден үзіліп, алыстауымыз бүкіл әлемге ұтыссыз, жеребесіз тиген ең керемет автокөлік те, ақылымызды мәңгілікке алып кететін бақыт та емес еді… Бір күні таңертең оянсақ, екінші бұйрық келгенге дейін үй ішінде еркін жүре аласыздар, күндіз-түні бір үлгідегі еркін үй киімімен өз асүйлеріңіздегі нан пісіру курстарына қатыса аласыздар, деді. Тағы бір жағынан, шексіз интернет пакетімізбен шексіз тікелей эфир құқығын берді. Теледидардан немесе Instagram, YouTube сияқты әлеуметтік желі қосымшаларынан «Жаңа әлемдік тәртіп орнап жатыр екен, бізге жаңа ғана хабарлады, біз де енді білдік» деген бағдарламалардағы «бірінші мен естідім» жарыстарын тамашаладық.
Өз ақылымызды пайдалана отырып, таза әрі кең көзқараспен өткеніміздің құжаттарын барынша жақсы түсінуіміз керек. Бірақ әртүрлі айыптауларға берілмей, яғни шаң көтермей. Мұны жасамасақ, «анау айтты, мынау айтты» деген өсектер мен көріпкелдік мәліметтер арқылы бүгінімізді де босқа өткізіп, ертеңге — банкрот болған, тұрғызылмаған, құлдыққа түскен өмірге желкен керіп бара жатқан өзімізді табуымыз сөзсіз болады. Өмірге керген бостандық желкенінің мәні болуы керек, ал қайда баратынымызды білу үшін қайдан келгенімізді білуіміз қажет. Өткенде болған оқиғаларды зерттеу, зерделеу және олардың қазіргі көріністерін көре білу — өмірімізді баяндайтын әңгіменің қалыптасуы мен дамуында маңызды. Яғни кеме журналы қажет!
Тарихи өзгерістер мен олардың бүгінімізге жеткен терең мұрасы — Батыс өркениетінің бітпейтін шаңды аяқ дыбыстары. Қазіргі Батыс өркениеті Қайта өрлеу дәуірі, Гуманизм, Реформация, Ғылыми төңкеріс, Буржуазиялық төңкерістер, Өнеркәсіптік төңкеріс, Ағартушылық сияқты негізгі бетбұрыс кезеңдерінің ортақ білім қозғалысы арқылы көтеріліп келеді. Осы парадигмалық ауысулардың барлығы пайда болған жері мен уақыты жағынан қандай ерекшеленсе, мазмұны жағынан да солай ерекшеленеді. Тарихи даму барысында іске қосу жүйесіне байланысты Француз төңкерістері XVII ғасырдағы Ағылшын төңкерістерімен салыстырғанда сүйенген таптары мен саяси себептері тұрғысынан бізге едәуір айқындық береді. Маңызды бір деталь: Ағартушылық ойының Англиядағы мәні мен мақсаттары осы ой ағымымен бірегейленген Франциядағы мәні мен мақсаттарынан өзгеше. XVIII ғасырдың француз және басқа да Құрлықтық Еуропа ойшылдары Ағартушылықты ақылдың үстемдігі деп қабылдаса, Адам Смит те бар шотландиялық ойшылдар «сауда қоғамы (капитализм) туғызған әлеуметтік және саяси парадокстарды шешуге бағытталған» ағартушылық идеясының қалыптасуы мен дамуында көшбасшылық танытты. Бұл айырмашылықтың негізінде «Екі қала хикаясындағы», яғни тарихта үнемі шаң көтеріп келген осы екі елдің әртүрлі тарихи тәжірибесі жатыр.
Осы екі қаланың XIX ғасырдағы тарихи тәжірибесінен XXI ғасырда «бізге не болып жатыр?» деген сұрақты еске салатын қысқа бір үзіндіні қайта еске түсіру бізге пайдалы болмақ.
«1848 жылғы жұмысшы төңкерістері, Францияда 1830–1848 жылдар аралығында жұмысшылардың бастамасымен басталған бостандық пен төңкеріс қозғалыстары… Бұл кезеңде көптеген Еуропа мемлекеттері қатты дүмпулерді бастан кешірді. 1848 жылғы төңкеріс алдымен 24 ақпанда Францияда басталып, бүкіл Еуропа құрлығына тарады. 13 наурызда Вена, 18 наурызда Берлин көтерілді, 10 сәуірде Англияда чартистер үлкен шеру ұйымдастырды, мамырдың басында Италияда халық көтерілісі бұрқ ете қалды.»
Міне, XXI ғасыр! 2018 жылғы 17 қараша — «Сары кеудешелер қозғалысы»! Қарапайым бір кеудешенің бүкіл Еуропаның шаңын бұлтқа айналдырған қозғалыстың аяқ дыбыстары әлі де басылған жоқ… Бірақ өкінішке қарай, біз мұның не екенін біле алмадық, ести алмадық… Сондай-ақ Виктория дәуірінің даңқты Күн тәжі әлі де тақта өмір сүріп тұрғанда, «Кеттік, Ұлыбритания!» деп, Brexit-ке көзді ашып-жұмғанша қол қойғандарды да білмей қалдық. Біз сары кеудешелілердің фосфорлы түсінің гипнозынан әлі шыға алмай жүргенде, MasterChef жарысының командасынан «үйде нан пісіруді қалай ғана үйренбей қалдық» деген дәрменсіздікті бастан кешіріп жүр едік қой!
Әйтеуір енді әр жамандықтың бір жақсылығы болатынын да, нан пісіруді де үйрендік, ең болмағанда Индустрия 4.0-нің не екенін де білеміз. Енді Индустрия 1.0-ден Индустрия 4.0-ге қысқа сапарға аттанатын уақыт келді.
«Виртуалды әлемнің алғашқы ұлы философы» Мануэль Кастельстің «Желілік қоғамның өрлеуі» еңбегінен алған қысқа жазбаларыммен бөліскім келеді. Мануэль Кастельстің бұл тұжырымдары алдымызды көруімізге және «бізді әлі не күтіп тұр?» деген сауалдарымызда ойлануымызға, дәлірек айтсақ, өзімізді жинақтап, ес жиюымызға мүмкіндік беретін маңызды білімге ие деп айта аламын.
(Мануэль Кастельс қала әлеуметтануы, әлеуметтік ғылымдардағы әдіснама, даму әлеуметтануы, әлеуметтік қозғалыстар әлеуметтануы, ақпараттық технологиялар әлеуметтануы сияқты түрлі салаларда кең әрі егжей-тегжейлі зерттеулер де жүргізген.)
Ал технологиялық төңкеріспен не болды?
«Радио өзінің орталық орнын жоғалтты, үкімет қолдайтын өнер түрлері, кең экрандағы арнайы эффектілер көрсетілімдерін қоспағанда, фильмдер теледидар көрермендеріне лайықталған өзгеріс үдерісінен өтті. Газеттер мен журналдар өз мазмұнын тереңдетуге, мақсатты аудиториясын таңдауға маманданды. Ал теледидар туралы: «Теледидардағы барлық дискурстың үстем идеологиясы — ойын-сауық. Не көрсетілсе де, қандай көзқараспен көрсетілсе де, жалпы алғышарт — теледидар ойын-сауық пен рахат үшін өмір сүреді.» (Н. Постман) Кітаптарға келсек, көптеген кітаптардың астарындағы бейсаналы ниет телесценарийге айналу болса да, олар кітап күйінде қалды; ал бестселлерлер тізімі көп ұзамай телекейіпкерлерге немесе теледидарда танымал тақырыптарға сілтеме жасайтын атауларға толып кетті. «Тарихта алғаш рет адамзат қарым-қатынасының жазбаша, ауызша, аудиовизуалды формаларын бір жүйе ішінде біріктіретін гипермәтін мен метатіл қалыптасты.» Мануэль Кастельс
Өнеркәсіптік төңкеріс қоғамдардың ішіндегі, ұлттар арасындағы және өркениеттер арасындағы саяси күштер тепе-теңдігін үнемі өзгертіп отыра, әлеуметтік тәртіпті түбегейлі өзгертті, адамның өмір салты мен ойлау тәсілдерін де өзгертті.
Шын мәнінде, ешкім де өз әл-ауқатын арттыратын өнеркәсіптік төңкерістерге толықтай қарсы емес. Біз тек өнеркәсіптік төңкерістермен бірге келетін ауыр жағдайлардың ішінде жоғалып бара жатқан адамгершілікке, құлдыққа түсуге ғана наразымыз. Сондықтан енді өзгерістің астында езілетін емес, осы жағдайды бірлесе, адамгершілік сезімдермен өзгертетін уақыт келді. Сонда ғана әлеміміз өмір сүруге қолайлырақ ғаламшарға айнала алады.
Өмір сүруге қолайлырақ әлем үшін бізге махаббаттың, үміттің және бейбітшіліктің бағыт-бағдары қажет!
Түйін сөздер:Чарльз Диккенс Нурфер Терджан Томас Гредграйнд