Адамзат пен экономика тарихындағы ең көне құрылымдардың бірі, бәлкім, ең маңыздысы – алғашқы құрлықаралық сауда жолы болған Ұлы Жібек жолы.
Жолдар – адамның тарихы. Саудамен бірге білімнің, идеялардың, сенімдер мен құндылықтардың өзара байланысқан, өмірдің өз тарихы. Олар бізге бірге тіршілік етуді баяндайды. Кез келген тіл сияқты өмір тілінің де өз әліпбиі, құрылымы мен ережелері бар.
«Белдеу және жол» жобасын ғаламның іргетасы болып табылатын ақпараттық біліммен қайта бағалайтын нақ уақыт келді.
Китароның музыкасымен жан дүниемізге терең сіңген ЖІБЕК ЖОЛЫ… Тамырларымызға зор мәдени үлес қосқан бір «Жолдың» байланыстырушы тұтастығы. Адамзаттың бір бөлігі ғұмыр бойы әлемді өзі тапқан күйінен де жақсырақ әрі әдемірек мекен ретінде, мұра етіп алған күйінде тапсыруға тырысса, екінші бөлігі барлық байланысты үзудің, өртеп, қиратудың соңына түскен!
Белгілі болғандай, Түркі әлемі – Көгілдір ғаламшарымыз Жердің адам, қоғам, мәдениет және елдер географиясының ең көне, ең тамырлы, ең кең таралған, ең ықпалды және ең айқындаушы құрамдастарының бірі. Ол жер шарының ең үлкен бөлігі – Еуразияда алғашқы белгілі нақты тамырлары мен айқын шығу тегі тұрғысынан шамамен төрт-бес мың жылдық тарихи-мәдени өткенге ие. Қолдағы деректер мен тұжырымдарға сәйкес, Түркі әлемі шамамен төрт-бес мың жыл бұрыннан бүгінге дейін өз болмысын, дамуын, өзгерісі мен түрленуін әлі де жалғастырып келеді. «Түркі феноменіне» кез келген алдын ала пікірден аулақ қарай алатын ғалымдар да мойындайтын тарихи шындық мынау: «Түркілердің адамзат тарихындағы рөлі түбегейлі сипатта болды. Сондықтан адамзат тарихын түркілерге үлкен орын бермей (түсіну және) баяндау іс жүзінде мүмкін емес. Бүгінгі Түркі әлемі қазіргі Еуразияда шамамен 10 миллион шаршы шақырым аумаққа таралған, ана тілі ретінде түркі тілінде сөйлейтін, түркіше өмір сүретін, түркіше сезінетін-ойлайтын-әрекет ететін-пайымдайтын, түркі тектес шамамен 200-250 миллиондық адамдар қауымынан, осы қауымның мәдениетінен және бұл мәдениет өмір сүріп отырған елдер мен өңірлерден тұрады».
Тарих тереңінде түркілер Орталық Азияда тарих сахнасына шығып, белсенді рөл атқара бастаған алғашқы кезеңдерден бері Азияның орта тұсынан Шығысқа, Батысқа, Солтүстік пен Оңтүстікке қарай ашылу, бет алу, жылжу және таралуымен бірге әр бағытта түрлі мәдениет, өнер және музыка осьтері қалыптасты. Олардың әрқайсысы белгілі бір кезеңдерде болмыс, қызмет және ықпалға ие болды; Орталық Азиядан бастау алған бастапқы қозғалыспен бірге осьтердің ең көнесі, ең тамырлысы, ең тұрақтысы, ең ықпалдысы және бүгінге дейін ең үздіксізі әрі ең айқындаушысы – «Орталық Азия – Анадолы осі» деп аталады. Түркі әлемінің әсіресе соңғы екі мың бес жүз жылдық кезеңінде біртіндеп қалыптасып, тамырын нығайтқан бұл «негізгі ось» өткендегідей бүгін де аса зор маңызға ие болып, осы құндылықты арқалап келеді. Бұл маңыз бен құндылықтың болашақта одан әрі артып, жалғаса беруі «Белдеу және жол» – Жаңа Жібек жолы жобасының толық іске асуымен күтілуде.
Жібек жолы түркі халықтарын бір-бірімен байланыстыратын жол сипатын алумен қатар, географиялық тұтастыққа да ие болуда. Сондай-ақ Жібек жолы алабының Түркі бірлігі мақсат еткен саяси географияны едәуір дәрежеде қамтитыны да байқалады.
Қайта жаңғырту жоспарланған Жібек жолының жаңа бағытында барлығы алпыс бес ел бар. Осы алпыс бес елді егжей-тегжейлі атап өтсек: Орталық Азияда – Қазақстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан. Шығыс Азияда – Моңғолия, Қытай. Оңтүстік Азияда – Үндістан, Бангладеш, Пәкістан, Непал, Бутан, Ауғанстан, Мальдив аралдары, Шри-Ланка. Оңтүстік-Шығыс Азияда – Мьянма, Шығыс Тимор, Сингапур, Бруней, Вьетнам, Лаос, Таиланд, Малайзия, Филиппин, Камбоджа, Индонезия. Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада – Біріккен Араб Әмірліктері, Йемен, Палестина, Иран, Ирак, Израиль, Кувейт, Ливан, Оман, Сауд Арабиясы, Сирия, Мысыр, Бахрейн, Иордания, Катар. Еуропада – Түркия, Грузия, Украина, Әзірбайжан, Ресей, Албания, Венгрия, Польша, Беларусь, Босния және Герцеговина, Хорватия, Черногория, Чехия, Эстония, Словакия, Латвия, Литва, Македония, Молдова, Сербия, Словения, Армения. Заманауи Жібек жолы жобасы өте кең аумақты қамтиды. Бұл елдердің шамамен жиырма бір триллион долларлық экономикалық әлеуетті құрайтынын ескерсек, жобаның елеулі экономикалық мүмкіндікке ие екені түсінікті. Қытайды Орталық Азия арқылы Еуропамен байланыстыратын бұл жолдың аяқталуымен құрлық, теңіз және темір жол көлігін үйлестіру, жаһандық сауда жолдарын әртараптандыру, тасымал мерзімін қысқартып, шығынды азайту көзделуде. Заманауи Жібек жолы жобасы Түркияның болашақтағы экономикалық мақсаттарына жетуі тұрғысынан маңызды мүмкіндіктер әкеледі. Түркия осы жоба аясында стратегиялық тұрғыдан маңызды орында тұр. Мәселен, ирандық тауарлар Батысқа жету үшін Түркия арқылы өтуі тиіс, сондай-ақ түрік тауарлары Шығысқа жету үшін Иран арқылы өтуі керек. Бұл өзара байланыс Жібек жолы жобасының маңызын одан сайын арттырады. Қытай «Белдеу және жол» деген атаумен бастаған жаңа Жібек жолы жобасы экономикалық тұрғыдан да, геосаяси тұрғыдан да алдағы жылдары жаһандық тепе-теңдіктің ауысуына себеп болады деп күтілуде. Қытайдың жобаға қатысатын елдердегі инфрақұрылымды қалыптастыруға жүздеген миллиард доллар инвестиция салуы бұл жобаға зор мән берілгенінің көрсеткіші. Жібек жолы бағыты бойындағы Еуропаға, Таяу Шығысқа және Африкаға оңай жол табу ниеті Қытайдың мақсаттарының қатарында. Елдердің сауда қатынастарында бір-біріне жақындай түсуі ауқымды нарықтардың қалыптасуында көшбасшылық сипатқа ие.
Егер «Белдеу және жол» жобасын жақсырақ түсініп, оған мән бергіміз келсе, Түркияның геостратегиялық орналасуына байланысты оның жаһандық энергетика нарығындағы орнын, мұнай мен табиғи газ құбырларын егжей-тегжейлі көрсететін карталарға жүгінуге болады. Әсіресе Жаңа Жібек жолы жобасына кіретін 65 елдің бірі – КАТАРМЕН жасалған келісімдердің себебі мен маңызын да дәл осы карталар баяндайды.
Түркия мен Қытай арасындағы қатынастарда Жібек жолы «екі жаққа да тиімді» ынтымақтастық пен қарым-қатынастың стратегиялық әріптестік деңгейін толықтыруды мақсат еткен маңызды бастама болып табылады.
Түркияның бұл бастамаға қатысуы екіжақты сауда балансын ынталандыру, инфрақұрылымдық ынтымақтастық пен инвестицияны арттыру, қаржылық ынтымақтастықты тереңдету тұрғысынан құндылыққа ие. Си Цзиньпин айтқандай: «Жаңа Жібек жолы бастамасы (Бір белдеу, бір жол) Қытайдың жеке қойылымы емес, жобаға қатысатын барлық елдер қосылатын хор ретінде қабылдануы тиіс». Шамамен 65 елдің қатысуын көздейтін бұл бастама қатысушы елдермен бірлесе отырып табысқа жете алады. Түркияның орталық орны да оның бастамадағы құндылығын арттырады.
Әзірбайжан – Түркия қатынастары «бір ұлт, екі мемлекет» қағидасы негізінде жүргізіліп отырғанда, жоғарыда көрсетілген нақты жобалар аясында екі ел арасындағы достық қатынастардың сөз деңгейінен іс сахнасына көшкенін Әзірбайжанның жеңістерімен бірге бастан кештік және кеше беретін боламыз, бұл әлі аяқталған жоқ! Грузия – Түркия қатынастарында Грузияның батыстану саясаты негізінде Түркия арқылы Батыспен байланысын тұрақты ету стратегиялық әріптестік деңгейіне жетті. Әзірбайжан, Түркия және Грузия арасындағы екіжақты қатынастан үшжақты қатынасқа 2012 жылғы 8 маусымда үш елдің Сыртқы істер министрлерінің қатысуымен өткен Трабзон саммитінің қорытындысында Трабзон декларациясының қабылдануымен ресми түрде көшкенін еске алсақ, бүгінгі күнді (2020) және ертеңгі күнді (2023) әлдеқайда жақсы түсіне аламыз.
Баку – Тбилиси – Карс темір жолына кейіннен салу жоспарланған Карс – Ығдыр – Нахичевань темір жолы Нахичевань – Тебриз – Тегеран – Захедан темір жолына қосылып, Исламабадқа дейін созылады. Бұл желінің салынуы Сивас – Ван – Тебриз желісіне балама болып, Стамбұл – Сивас – Эрзурум – Карс арқылы Исламабадқа дейін жетеді. Осылайша ол Шығыс – Батыс көлік дәлізінің бір құрамдас бөлігі болумен қатар, Иран арқылы Солтүстік – Оңтүстік көлік дәлізі болуға да мүмкіндік береді. Біршама күрделі көрінетін осы сөйлемдердегі мақсатты жобаларымыз барынша тиімді басқарылып, іске асырылса, қазіргі күйзелісті мүлдем ұмыттыруы мүмкін. Қысқасы, бұл жобалардың ішінде ең көп естіген Баку – Тбилиси – Карс темір жол жобасы энергетика саласындағы Баку – Тбилиси – Джейхан сияқты негіз қалаумен қатар, өңірлік жобалардың әлемге шығуында орталық рөл атқарады. Енді Түркияға осы тұрғыдан қайта қарап, жасалған қадамдарды осылай бағалайық.
Көне Жібек жолы барлық қырымен – энергетика, темір жол және басқа сауда желілерімен қайта оянуда. Бұл оянуды Шығыс пен Батысты біріктіретін тарихтың ең маңызды екі қақпасынан қарап бағалайық! Түркі бірлігінің қасиетті қақпасы Түркістан және Тарихи Жібек жолының бойында орналасқан Ван мен Иранның Хой қаласын байланыстыратын Ван Капыкөй шекара бекеті!
Екі қақпаның – бір жолдың символының тарихын қайта жазу керек! Келер ұрпақ алдындағы жауапкершілігімізді ұмытпай…
Түйін сөздер: Жібек жолы Катар Түркі әлемі