Жаһандық ойладық, жергілікті өмір сүрдік. Шарлар әлеміндегі шығармашыл қоғамдардың стратегияларын өз қажеттілігімізге қарай таңдап, өз жергілікті болмысымызға үйлестіруге тырыстық. Жаһанданған әлемнің алдын ала жобаланған сахнасында «көшір де қой» жаттығуларынан түлеп ұшқан қоғамның өзгерген тіршілік жағдайларына қарсы ұмытылу үшін оқылатын алаңдарында адасып қалдық. Туу, өрлеу, құлдырау және ыдырау – хаос пен белгісіздік перделерінің арасында астан-кестең әбігер бұрқ ете түсетін сәтке дейін жалпы алғанда бірте-бірте жоғалумен қатар дамиды. Құлдырау мен ыдырау үдерісінде үстем қоғамдық институттар жаңа қалыпқа қарсы бойға сіңген өз қалыптарын әлі де сақтағысы келгенімен, іштей жойылуға қарай сырғыды. Енді біз белгісіз, ештеңе тоқтата алмайтын тұйық тізбектің ішінде, шындықтың емес, тек өз-өзінің ғана орнын баса алатын жаңа әлемде көзімізді жұмып отырмыз.
Бұл – шексіздер әлемі. Цифрлық алтын ғасырдың жарқ-жұрқ еткен әлемі батареяның қуатындай ғана… Әдеттеріміздің тұрақты мекендерінен шығып, виртуалды, динамикалық, жаңарту бағдарламаларының күндеріне берілген, бір розеткалық қана жанымыз қалған жазық әлем бұл.
«Әлем жазықтанып барады. Мұны мен бастаған жоқпын. Адамзаттың дамуы мен болашағына қатер төндірмей оны тоқтатуымыз да мүмкін емес. Бірақ оны дұрыс бағыттау біздің қолымызда. Тек сонда ғана біз әр таң сайын оянғанда әдемі нәрселерді армандап, сол армандарымызды жүзеге асыру үшін іске кірісе аламыз» деп, Томас Л. Фридман кітабының соңғы жолдарында әлемнің жазықтанғанын жариялаған еді. Оны әлемнің жазық екені туралы тұжырымға жетелеген жағдай Infosys Technologies Limited компаниясының залында бас директор Нандан Нилеканидің конференциясында орын алған.
Үндістанның ақпараттық технологиялар әлемінің көшбасшылары қатарындағы Infosys ltd. компаниясының бас директоры Нандан Нилекани үнді өнеркәсібінің ең беделді капитандарының бірі ретінде танымал. Фридман 2004 жылдың ақпанында Нилеканимен сұхбаттасу және нысандарды аралау үшін Үндістанға барады. Сапары барысында ол Infosys қызметкерлерінің америкалық және еуропалық компаниялар үшін арнайы бағдарламалық қамтылым әзірлейтінін, сондай-ақ тағы да Америка мен Еуропада орналасқан ірі трансұлттық компаниялардың компьютерлеріне қызмет көрсетілетінін, әлемнің түкпір-түкпірінен осы компанияға бағытталған клиент қоңырауларына жауап берілетінін және арнайы зерттеу жобалары жүргізілетінін көрген. Яғни ол мұнда америкалық және еуропалық компаниялардың сыртқы көзге көрінбейтін процестері жүргізілетінін көрген. Мәселен, инвестициялық зерттеу өте қымбат іс болғандықтан, осы шығынды азайту үшін көптеген халықаралық фирмалардың компанияларға негізгі талдауды Бангалорда жасататынын біледі.
Фридманды есеңгіретіп, жаһандық әлемнің болашағы туралы қатты қамығып ойлануға итермелеген бас директор Нилеканидің мына сөздері еді: «Аутсорсинг – бүгін әлемде болып жатқан әлдеқайда іргелі бір құбылыстың қырларының бірі ғана. Өткен бірнеше жылда, әсіресе әлемнің әр түкпіріне кең жолақты байланыс тарту, теңіз астына кабельдер төсеу сияқты істерге жүздеген миллион доллар инвестиция салынған көбік дәуірінде технологияға орасан көп ақша құйылды. Бұл аралықта компьютерлер арзандап, әлемнің әр түкпіріне тарап жатты. Бағдарламалық қамтылымда жарылыс болды. Google сияқты іздеу жүйелері (client server) мен электрондық пошта пайда болды. Бір жұмысты ұсақ бөліктерге бөліп, бір бөлігін Бангалорға, екіншісін Пекинге жіберіп, бір-бірінен алыс қашықтықта бір тұтас жұмыс істеуді жеңілдететін авторлық бағдарламалар әзірленді. Мұндай жетістіктер 2000 жыл шамасында кенеттен тоғысқанда, зияткерлік жұмысты, зияткерлік капиталды бір жерден екінші жерге жіберуге мүмкіндік беретін алаң қалыптасты. Зияткерлік капиталды енді бөліктерге бөлуге, бір жаққа жіберуге, таратуға, өндіруге және қайта жинақтауға болады. Бұл біздің жұмыс істеу, әсіресе зияткерлік өнім жасау тәсілімізді толықтай азат етті. Бүгін Бангалорда көріп отырғаныңыз – бір арнаға тоғысқан барлық осы жетістіктердің нәтижесі». Томас Фридман әлемнің жазықтанғанына мүлдем кездейсоқ, 2004 жылғы ақпандағы осы Үндістан сапарында тап болғанын айтады. Фридман бас директор Нилеканимен әңгімесі өзі ешқашан ұмыта алмаған мына сөйлеммен аяқталғанын да жеткізген: “Том, ойын алаңы жазықтанып барады.”
Нилекани сонымен бірге Үндістан сияқты елдердің жаһандық ақпараттық технологиялар саласында бұрын-соңды болмағандай бәсекеге дайын екенін, Американың да бұған тезірек дайындалуы керектігін қосқан. Бас директор Нилекани Америкаға қарсы шығатыны туралы хабарды Фридманға былайша айтқан, яғни Фридман арқылы «Америка, біз келе жатырмыз» демек болған шығар? Нилекани Америкаға қарсы шығудың Америка үшін жақсы нәрсе екенін, өйткені Америка тек өзіне қарсы шыққанда ғана қолынан келгеннің бәрін жасайтынын сөз таңдамай ашық айтқан.
Фридман Infosys компаниясының қонақжайлығынан аттанып, ойлы-қырлы жолмен келе жатып, “Ойын жазықтанып барады, ойын алаңы жазықтанып барады. Жазық па? Тып-тегіс жазық па? Құдайым-ау, бұл бас директор маған әлемнің жазық екенін айтып тұр ғой!” деген сөздерді ойында үздіксіз қайталап келе жатқанда жолдың қалай біткенін аңғармай қалғанын да жазған. Сол сәтте ол Колумбтың көкжиекке желкен керіп, өз заманының қарабайыр навигациялық технологияларын пайдалана отырып Үндістан бағытын іздеп, әлемнің дөңгелек екенін нақты дәлелдермен тарихқа енгізгенінен бері 500 жылдан астам уақыт өткенін еске алады. 2004 жыл, елінің ең үздік техникалық институтында білім алған, өз заманының ең заманауи технологияларымен қаруланған Үндістанның ең зерек инженерлерінің Фридманға әлемнің жазық екенін айтуы оған шарлар әлемінен тура жазыққа түскендей әсер еткен. Фридманның жазық әлемге түсуімен бас директор Нилеканиге қуаныш сыйлаған бұл жетістік – адамзат прогресіндегі жаңа белес, олардың әлемді жазықтандыруы, Үндістан мен әлем үшін қол жеткізген зор мүмкіндік – Фридманның да әбден зәресін алған. “Әлемді жазықтандырған он күш” деп барлық білгенін, тіпті зәресінің ұшқанын меңзей отырып, кітабын жазуды да ұмытпаған. 2005 жылы бестселлерлер тізімін бастаған «Әлем жазық: XXI ғасырдың қысқаша тарихы» атты бұл кітапты қайта қарап шығудың дәл қазір нақ уақыты!
- Жаһандану 1.0 (1492 жылдан 1800 жылдарға дейінгі кезең – Колумбтың сапары): Бұл дәуірде жаһандық интеграция үдерісінің қозғаушы күші еліңіздің қаншалықты бұлшықет күшіне ие екені және бұл күштің қаншалықты шығармашылықпен пайдаланылатыны еді. Бұл дәуірдің сұрағы мынау болды: Жаһандық мүмкіндік пен бәсекеде менің елімнің орны қайда? Елім арқылы жаһанданып, басқалармен қалай ынтымақтасамын?
- Жаһандану 2.0 (1800 жылдардан басталып, 2000 жылдарға дейінгі кезең – Ұлы депрессия, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар): Бұл дәуірде жаһандық интеграцияның қозғаушы күші трансұлттық компаниялар еді. Бу машинасы, темір жолдар, телеграф, телефон, дербес компьютерлер, жер серіктері, интернет т.б. дамуымен бұл дәуірдің сұрағы мынау болды: Жаһандық экономикада менің компаниямның орны қайда?
Қабырғалар құлады, терезелер ашылды (Windows)! 1989 жылғы 9 қарашада Берлин қабырғасының құлауы Кеңес империясының билігінде өмір сүрген халықтарды азат етіп қана қойған жоқ; сонымен бірге күштер тепе-теңдігін авторитарлық, орталықтан жоспарланатын басқару жүйелерінің зиянына, демократиялық, ортақ келісімге және еркін нарыққа негізделген басқару жүйелерінің пайдасына бұрды. Қырғи-қабақ соғыс екі экономикалық жүйенің – капитализм мен коммунизмнің күресі еді. Қабырғаның құлауымен бірге әркім қалай да бейімделуге тиіс жалғыз жүйе қалды. Барған сайын көбірек ел төменнен жоғары қарай басқарыла бастады. Басқаруға бағыт берген тар билік тобының мүдделері емес, халықтың мүдделері, талаптары мен тілектері болды. Барлығын бірдей кедей қалдыруда коммунизмнің алдына жан салмайтын. Ал капитализм адамдарды тең емес түрде байытатын. 1991 жылы өз қабырғаларын құлатқан елдің бірі Үндістан еді. Әйелдің бостандығы сауаттылық мүмкіндігін арттырады, бала туу мен сәби өлімін азайтады, жұмыс мүмкіндіктерін көбейтеді, саяси диалогты дамытады және ақыр соңында әйелдің өз өмірін өзі басқаруына мүмкіндік береді. Қабырғаның құлауы ортақ стандарттарды қабылдауға да жол ашты. Бухгалтерлік есептен, банк ісінен бастап дербес компьютерлерге, экономикалық тезистердің қалай жазылатынына дейін бәрі дерлік стандартқа келтірілді.
- Жаһандану 3.0 (2000 жылдардан басталып, бүгінге дейінгі кезең): Бұл дәуірдің қозғаушы күші әрі оған бірегей сипат берген нәрсе – жеке адамдардың жаһандық деңгейде ынтымақтасу және бәсекеге түсу үшін қолға алған жаңа күші.
Фридман Жаһандану 3.0 дәуірін әлемнің жазықтануы деп атайды, алайда көп ұзамай адамзаттың жаңа даму кезеңі ретінде жаһандану 4.0 келетінін, біз әлі қабылдай алмай жүрген жазық әлемді бізге тып-тегіс күйінде бастан кешіретінін, оны бастан кешіре жүріп түсінетінімізді де жеткізуге тырысқан.
- Жаһандану 4.0 жасанды интеллектіні, үлкен деректерді, автоматтандыруды, виртуалды экономиканы және басқа да жаңа геосаяси факторларды қамтиды. Бұл жаңа кезең адамзаттың даму сатысы деп аталғанымен, экономикалық теңсіздік, климаттың өзгеруі, геосаяси шиеленістер сияқты кейбір қиындықтарды да ала келеді – “Great Reset” – “Green Deal”… т.с.с. т.с.с.…
Фридманның жазық әлемімен бірге Иммануил Валлерстайнның 2009 жылы берген сұхбатындағы сөздерін де еске алайық: “Біз енді ғана басталған және бұдан да нашарлай түсетін циклдің ішіндеміз” деп, ол капитализмнің соңғы бес жүз жылда көптеген өрлеу мен құлдырауды бастан кешкенін айтқан еді. Бірақ бұл жолы басқаша дейтін Валлерстайн “Біз 50 жылға созылатын іргелі өтпелі кезеңге кірдік, бұл үдерістің соңында капитализмнің өмір сүруі аяқталғанын көреміз” дейді де, былай деп қосады: «Жаңа жүйенің қандай болатынын ешқайсымыз болжай алмаймыз».
Жиырма жиырманы үйде өткізген уақытымызда жеп тауыстық. Уақыттың ағып өтіп жатқанын, жанымыздың бір розеткадай ғана, тынысымыздың бір батареяның ғұмырындай ғана екенін білдік. 2020 жылдан қалған жаттанды әлеміміздің пішіп қойылған тіршілігі жаңа буынның Анормаль дизайнына бөленетіні… Валлерстайн: «адамдар өз тарапын таңдап, қандай әлем қалайтындарын шешуге мәжбүр болады. Өйткені бұл таңдаулар, бәлкім, сол тәртіптің қалыптасуын қамтамасыз етеді. Тұтыну мен үздіксіз жинақтауға негізделген бұл жүйе экологиялық тұрғыдан да, экономикалық тұрғыдан да соңына таяп келеді. Енді капитализмнің соңғы ғасырындағы ойшылдар жазғандай, неғұрлым жаһандық экономика емес, неғұрлым жаһандық адамзат дүниеге келеді» демек болған еді.
Сіздіңше, біздің бұл таңдау құқығымыз маска, қашықтық және бізді тірі өліктерге айналдыратын дезинфектанттың арасында әлі де сақталып тұр ма екен?
Қазір ойланатын нақ уақыт!
Ескертпе: Томас Лорен Фридман кім? Ол – америкалық саяси шолушы және жазушы. The New York Times газетінің апталық колумнисі, үш мәрте Пулитцер сыйлығының иегері. Сыртқы қатынастар, жаһандық сауда, Таяу Шығыс, жаһандану және қоршаған орта тақырыптарында көлемді еңбектер жазған.