Heartland 2.0 / Қытай, Ресей, Иран және Солтүстік Корея неге бір геосаяси теңдеудің бөлігіне айналды? Геосаяси талдау
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Халықаралық саясаттағы ең табанды қате түсініктердің бірі — мемлекеттер ең алдымен ортақ сенімдердің төңірегіне топтасады деп болжау. Ал лорд Пальмерстонның бір жарым ғасыр бұрын Қауымдар палатасында айтқан өлшемі бүгін де өз маңызын жойған жоқ: Мемлекеттердің мәңгілік достары да, мәңгілік жаулары да жоқ; мәңгілік әрі тұрақты нәрсе — тек олардың мүдделері.1 Жиырма бірінші ғасырдың жаңа геосаяси құрылымын оқудың алғашқы кілті дәл осында. Өйткені алдымыздағы көріністі «құндылықтар одағы» ретінде емес, «мүдделердің үйлесуі» ретінде ұқпайынша, болып жатқан оқиғаларды үнемі қате санаттарға жатқызу қаупімен бетпе-бет қала береміз.
Майкл Бекли мен Хэл Брэндстің Danger Zone еңбегінде және одан кейінгі әдебиетте алға шыққан негізгі тұжырым да осы бағытта: Қытай, Ресей, Иран және Солтүстік Корея классикалық мағынада идеологиялық блок құрған жоқ.2 Бұл төрт мемлекетті біріктіріп тұрған ортақ дүниетаным, ортақ даму моделі немесе ортақ саяси грамматика жоқ. Оларды қатар тұрғызған нәрсе әлдеқайда нақты әрі әлдеқайда суық: қолданыстағы күш бөлінісін өзгертуге деген ұмтылыс және америкалық көшбасшылықтағы тәртіп таңған шектеулерге деген ортақ наразылық. Шынында да, Батыстың стратегиялық әдебиетінде осы төрттік үшін ойлап табылған «дүрбелең осі» (axis of upheaval) ұғымы дәл осы ортақ ревизионистік ұмтылысты сипаттайды; ортақ утопияны емес, ортақ наразылықты.3
Бұл айырмашылық — елеусіз нюанс емес. Өйткені алдымызда не жаңа Варшава шарты, не жаңа Коминтерн жоқ. Орталықтандырылған басқару иерархиясы, міндеттейтін қауіпсіздік қолшатыры немесе бір астанадан басқарылатын доктрина туралы сөз болып отырған жоқ. Оның орнына әртүрлі тарихи жады, әртүрлі саяси режимдер және көбіне бір-біріне қайшы келетін аймақтық басымдықтары бар мемлекеттер құраған икемді, бірақ жұмыс істейтін стратегиялық желі бар. Бұл желінің бостығы оның әлсіздігі болумен қатар, төзімділігінің де көзі: ортақ идеология болмағандықтан, идеологиялық жарықшақтардан да ыдырамайды; әр актор өз мүддесін көрген сайын ынтымақтастық өзін-өзі қайта жаңғыртып отырады.
Бұл желінің салмақ орталығында Қытай тұр. Алайда бұл орталықтық тек географиялық емес, функционалдық сипатта. Халфорд Маккиндердің бір ғасыр бұрын тұжырымдаған классикалық Heartland ұғымы Еуразияның ішкі аймақтарын билеген күш дүниежүзілік аралға, ал одан бүкіл әлемге үстемдік етеді деп пайымдаған еді.4 Жиырма бірінші ғасырда бұл тезис толықтай күшін жойған жоқ; бірақ қабығын ауыстырды. Бүгінгі Heartland — тек құрлық массиві емес, өндірістік қуат, капитал жинақталуы, жеткізу тізбектері және технологиялық стандарттармен өрілген көп қабатты күш кеңістігі. Құрлықтық байланыстар, теңіз қуаты және цифрлық инфрақұрылым енді бір стратегиялық мақсаттың үш бөлек векторы ретінде бірге іске қосылуда. «Heartland 2.0» дегенде меңзеліп отырғаны осы: география экономикамен, экономика технологиямен астасқан күш шоғырлануы.
Бейжіңді осы теңдеудің орталығына қоятын басты фактор — оның тек өз ауқымы емес, басқа ревизионистік акторлардың әлеуетін арттыратын көбейткіш қызметін атқаруы. Ресей үстелге соғыс тәжірибесін, кең майдан шебінде сыналған әскери доктринасын және энергетикалық ресурстарын қояды. Иран Таяу Шығыста прокси-желілері мен асимметриялық соғыс қабілеті арқылы аймақтық мазалау күшін тудырады. Солтүстік Корея ядролық тежеу әлеуеті мен болжаусыздығы арқылы дағдарыс туғызу және қарсыластың назарын бөлу қабілетіне ие. Ал Қытай өнеркәсібімен, қаржысымен, озық технологиясымен және өндірістік инфрақұрылымымен осы осьтің экономикалық тірегін құрайды. Іс жүзіндегі дәлелдер бұл өзара тәуелділікті нақтылай түседі: Қытайдың қосарлы мақсаттағы технологиясы мен өндірістік әлеуеті және Ресейдің соғыс экономикасының қажеттіліктері арасында орнаған байланыс, немесе ирандық ұшқышсыз ұшу аппараттарының заманауи ұрыс даласында атқарған шешуші рөлі бұл ынтымақтастықтың тек дипломатиялық емес, барған сайын операциялық сипат алып келе жатқанын көрсетеді.
Дегенмен бұл көріністі тек әскери үйлесім ретінде оқу — суреттің ең маңызды қырын назардан тыс қалдыру болар еді. Жаңа Heartland-тің айрықша белгісі — экономикалық және технологиялық интеграцияның әскери әлеуетпен бір стратегиялық бағытқа бұрыла алуы. Сондықтан Қытайдың 2013 жылы жариялаған «Белдеу және жол» бастамасын тек инфрақұрылымдық инвестициялар тізбегі ретінде бағалау жеткіліксіз.5 Бастама Еуразияның ішкі аймақтарында балама көлік және энергетикалық дәліздер салу арқылы құрлықтық байланыстарды нығайтуды және сол арқылы теңіз жолдарына тәуелділікті азайтуды мақсат етеді. Қысқасы, бұл — Маккиндердің құрлық қуаты тезисінің логистикалық және қаржылық құралдармен қайта жазылған нұсқасы.
Дәл осы логика теңізде де жұмыс істейді. Қытайдың әскери-теңіз флотына салған орасан зор инвестициясы ұзақ уақыт бойы болжанып келгендей тек жағалау қорғанысына бағытталмаған. Мақсат — қырғи-қабақ соғыс жаргонынан мұраға қалған Бірінші аралдар тізбегінен әрі асып, Тынық мұхитының батысындағы күш тепе-теңдігін өз пайдасына бұру және Николас Спайкмен «Шеткі белдеу» (Rimland) деп анықтаған теңіз белдеуіне қысымды күшейту.6 Мұнда екі классикалық геосаяси мектептің — құрлыққа негізделген Маккиндер дәстүрі мен теңізге негізделген Спайкмен дәстүрінің бір стратегияда тоғысқанын көреміз. Қытай тарихи тұрғыда бір-біріне балама ретінде ұсынылып келген осы екі тәсілді таңдау мәселесінен шығарып, бір мезгілде жүзеге асыруға болатын бағдарламаға айналдыруға тырысуда.
Үшінші және, бәлкім, ең жаңа майдан — цифрлық кеңістік. 2015 жылы шеңбері сызылған «Цифрлық Жібек жолы» телекоммуникациялық инфрақұрылымдар, су асты кабельдері, деректер орталықтары, бақылау жүйелері және цифрлық төлем платформалары арқылы ұзақ мерзімді стратегиялық ықпал аясын өруді көздейді.7 Дәл осы тұста геосаясат пен технология арасындағы шекара өшеді. Талшықты-оптикалық кабель енді тек байланыс құралы емес, стратегиялық дәліз; деректер орталығы — маңызды инфрақұрылым; ал төлем жүйесі — тікелей ұлттық қауіпсіздік мәселесі. Стандарттарды белгілейтін күш ойын ережелерін де белгілейтін дәуірде техникалық норма шығарушылықтың өзі егемендіктің бір түріне айналады.
Осы шеңберде Шығыс Түркістанның (Шыңжаңның) геостратегиялық орны жеке тақырып ретінде алға шығады. Өңір Қытай үшін тек ішкі әкімшілік бірлік қана емес, «Белдеу және жол» бағытының құрлықтық байланыстарында Орталық Азияға ашылатын маңызды түйін. Сонымен бірге өңір жоғары технологиялы бақылау құрылымы іс жүзінде сынақтан өткізілген аймақ ретінде де құжатталған; құқық қорғау ұйымдарының баяндамалары мұнда әзірленген жаппай деректер жинау және бақылау әлеуетінің сипатына назар аударады.8 Бұл әлеуеттің социологиялық қырын назардан тыс қалдыруға болмайды: әңгіме тек қауіпсіздік технологиясы туралы емес, авторитарлық басқару модельдерін экспортқа шығаруға болатын үлгіге айналдыру туралы болып отыр. Яғни мәселе бір өңірдің аясынан шығып, цифрлық дәуірде биліктің қалай орнатылатынына және қалай сақталатынына қатысты.
Осының бәрі бізді бір ғана қорытындыға жетелейді: геосаясатты енді тек карталар бойынша оқу мүмкін емес. Картада көрінбейтін энергия желілері, деректер ағындары, қаржылық есеп айырысу жүйелері және технологиялық стандарттар да шекаралар мен бұғаздардан кем түспейтін стратегиялық бәсекенің нысаны. Классикалық геосаясаттың физикалық географиясы өз орнын физикалық және цифрлық қабаттар астасқан гибридті географияға беріп келеді.
Алайда Heartland 2.0-дің әсерлі көрінісі үздіксіз өрлеудің кепілі емес. Керісінше, бұл осьтің де шектеулері бар. Америкалық көшбасшылықтағы Шеткі белдеу одағы экономикалық ауқым, озық технология өндірісі, терең капитал нарықтары, резервтік валюта және энергиямен жабдықтау қауіпсіздігі тұрғысынан әлі де айтарлықтай басымдықтарға ие. Оның үстіне ревизионистік осьтің ішіндегі сенім тапшылығы, мүдделердің кей тұстарда қақтығысуы және асимметриялық тәуелділіктер «дүрбелең осінің» осалдығын да айғақтайды.9 Сондықтан мәселе «кім мықтырақ?» деген сұраққа жинақтауға келмейтіндей көп қабатты.
Басты сұрақ мынау: қолындағы күшті неғұрлым жүйелі әрі неғұрлым үйлестірілген стратегияға кім айналдыра алады? Өйткені халықаралық саясатта үстемдік тек ресурстардың көлемімен емес, сол ресурстарды үйлестіру және келісімді басқару қабілетімен айқындалады. Шашыраңқы басымдық жақсы үйлестірілген кемшілік алдында жиі жеңіліп қалады. Heartland-тің өрлеуі секілді, Rimland-тің осы өрлеуге беретін жауабы да жиырма бірінші ғасырдың бағытын айқындайды.
Міне, сондықтан енді назарымызды Еуразияның орталығынан теңіз белдеуіне, яғни Шеткі белдеуге қарай бұруымыз немесе мәселені осы тұрғыдан бағалауымыз қажет. Өйткені ұлы геосаяси күресті тек өрлеп келе жатқан акторларды түсіну арқылы түсіндіру мүмкін емес; оларға қарсы орнатылған немесе орнатылмай қалған тепе-теңдікті де дәл сондай мұқияттықпен талдау керек.
Ескертпелер
1. Бұл сөз Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі, кейін Премьер-министрі болған лорд Пальмерстонға (Генри Джон Темпл) телінеді. Оның 1848 жылғы 1 наурызда Қауымдар палатасында сөйлеген сөзіндегі тұжырымы әдетте былай келтіріледі: «Біздің мәңгілік одақтастарымыз да, тұрақты жауларымыз да жоқ. Мәңгілік әрі тұрақты нәрсе — біздің мүдделеріміз.» Бұл тұжырым реалистік дәстүрде мемлекет мінез-құлқын мүдде тұрғысынан түсіндірудің классикалық нақыл сөзіне айналды.
2. Майкл Бекли мен Хэл Брэндс төрттіктің идеологиялық бірлік емес, статус-квоны өзгертуді көздейтін «мүдделер коалициясын» құрайтынын атап көрсетеді. Мұндағы негізгі дәйек: бұл акторларды біріктіріп тұрған — ортақ болашақ туралы көзқарас емес, қолданыстағы тәртіпке деген ортақ қарсылық.
3. «Дүрбелең осі» (axis of upheaval) ұғымын Андреа Кендалл-Тейлор мен Ричард Фонтейн Foreign Affairs журналында (2024) кеңінен таратты. Бұл ұғым Қытай–Ресей–Иран–Солтүстік Корея төрттігін (кейбір талдауларда «CRINK» қысқартуымен аталады) ресми одақ ретінде емес, тәртіпті шайқалту бағытында үйлескен икемді наразылар коалициясы ретінде анықтайды.
4. Халфорд Дж. Маккиндер Heartland тезисін «Тарихтың географиялық осі» (1904) мақаласында және Democratic Ideals and Reality (1919) кітабында дамытты. Оның әйгілі тұжырымы: «Шығыс Еуропаны билеген Heartland-ке үстемдік етеді; Heartland-ті билеген Дүниежүзілік аралға үстемдік етеді; Дүниежүзілік аралды билеген бүкіл әлемге үстемдік етеді.» Мәтінде осы тезистің цифрлық дәуірде «қабығын ауыстырған» нұсқасы талқыланады.
5. «Белдеу және жол» бастамасын (Belt and Road Initiative) 2013 жылы ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин жариялады. «Белдеу» құрлықтағы экономикалық дәліздерді, ал «Жол» теңіздегі Жібек жолын білдіреді.
6. «Шеткі белдеу» (Rimland) ұғымы Николас Дж. Спайкменге тиесілі; ол The Geography of the Peace (1944) еңбегінде тұжырымдалған. Спайкмен Маккиндерді керісінше аударып, күштің басты көзі ішкі құрлық массиві емес, Еуразияны қоршап жатқан жағалау белдеуі екенін алға тартты: «Шеткі белдеуді бақылаған Еуразияға үстемдік етеді; Еуразияны бақылаған әлемнің тағдырына үстемдік етеді.» Ал «Бірінші аралдар тізбегі» ұғымы қырғи-қабақ соғыстың алғашқы кезеңіндегі АҚШ-тың Тынық мұхитындағы тежеу стратегиясымен байланыстырылады.
7. «Цифрлық Жібек жолы» (Digital Silk Road) «Белдеу және жол» бастамасының технологиялық құрамдас бөлігі ретінде 2015 жыл шамасында қалыптасты; ол телекоммуникацияны, деректер инфрақұрылымын, бақылау жүйелерін және цифрлық төлем желілерін қамтиды.
8. Шыңжаң/Шығыс Түркістандағы жаппай бақылау тәжірибелерін құжаттау үшін әсіресе құқық қорғау ұйымдарының дала баяндамаларына жүгінілді (мысалы, Human Rights Watch ұйымының өңірдегі алгоритмдік бақылау және деректер жинау тәжірибелері туралы зерттеулері). Мәтін өңірді әрі логистикалық түйін, әрі авторитарлық басқару технологияларының «сынақ алаңы» ретінде қарастырады.
9. Осьтің осалдығына қатысты қарсы тезис үшін әсіресе Кристофер С. Чивистің «The Fragile Axis of Upheaval» (Foreign Affairs, 2025) талдауын қарауға болады. Бұл әдебиет төрттік арасындағы сенім тапшылығын, асимметриялық тәуелділіктерді және мүдделер қайшылығын атап көрсете отырып, осьтің төзімділігіне күмән келтіреді.
Әдебиеттер
Beckley, Michael және Hal Brands. Danger Zone: The Coming Conflict with China. New York: W. W. Norton & Company, 2022. Chivvis, Christopher S. “The Fragile Axis of Upheaval.” Foreign Affairs, 2025.
Kendall-Taylor, Andrea және Richard Fontaine. “The Axis of Upheaval: How America’s Adversaries Are Uniting to Overturn the Global Order.” Foreign Affairs, мамыр/маусым 2024.
Mackinder, Halford J. “The Geographical Pivot of History.” The Geographical Journal 23, no. 4 (1904): 421–437.
Mackinder, Halford J. Democratic Ideals and Reality: A Study in the Politics of Reconstruction. Лондон: Constable and Company, 1919.
Spykman, Nicholas J. The Geography of the Peace. New York: Harcourt, Brace and Company, 1944.
Human Rights Watch. Шыңжаң/Шығыс Түркістандағы жаппай бақылау және алгоритмдік бақылау тәжірибелері туралы баяндамалар (мысалы, “China’s Algorithms of Repression”, 2019).
Ескерту: лорд Пальмерстонның 1848 жылғы 1 наурыздағы Қауымдар палатасында сөйлеген сөзі аталған нақыл сөздің бастапқы дереккөзі болып табылады (Hansard, Парламент хаттамалары).
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/yeni-kuresel-duzen-savasi-ii-h1924.html