ЖӘНЕ тәртіп арасындағы адам
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Хаос туралы естігенде көбіне тітіркеніп, одан алыстағымыз келеді. Өйткені шын мәнінде біз хаостың өзінен емес, үйреншікті тәртібіміздің өзгеру ықтималдығынан қорқамыз. Адам сенімділік сезімін көбіне өзінің жайлылық аймағынан іздейді. Сондықтан ол өмірдің болжамды болғанын қалайды. Ауа райын алдын ала білу, жаңбырға дайын болу, болашақты жоспарлау және тәуекелдерді азайту – адамның белгісіздік алдындағы табиғи қорғаныс тәсілдері.
Аристотель Метафизика еңбегінің кіріспесінде айтқандай: «Барлық адамдар табиғатынан білуге ұмтылады».
Өйткені адам тек өмір сүргісі келмейді; ол өзі сүрген өмірдің себебін, мәнін және бағытын да білгісі келеді. Білуге құштарлық – адамның болмыстық қажеттілігі.
Философия көбіне жауабы кесімді емес сұрақтардың жиынтығы ретінде қарастырылып келді. Алайда, әсіресе таным философиясына қатысты көптеген мәселелер заманауи ғылымның арқасында түрліше түсіндірілетін болды. Канттың аналитикалық және синтетикалық пайымдауларды ажыратуы да осы тұрғыда маңызды. Кант бойынша аналитикалық пайымдаулар субъектінің өзінде бұрыннан бар білімді ашып көрсетсе, синтетикалық пайымдаулар білімге жаңа бір нәрсе қосады. Сондықтан ой бар нәрсені талдаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар белгісізді құруға да ұмтылады.
Ғылыми жаңалықтар да көбіне тікелей бақылаудан бұрын теориялық ой арқылы дүниеге келген. Мұның ең көрнекті мысалдарының бірі – Нептунның ашылуы. Леверье мен Галле Уранның орбитасындағы ауытқуларға сүйене отырып, көзге көрінбейтін тағы бір ғаламшардың бар екенін математикалық тұрғыдан есептеп шығарып, кейін бұл болжамды телескоппен бақылау арқылы растады. Бұл тәсіл Пьер-Симон Лапластың детерминизм тұжырымдамасын нығайтқан маңызды жетістіктердің бірі болды.
XIX ғасырда детерминизм Батыс ойының ең қуатты парадигмаларының біріне айналды. Ғалам механикалық, өлшенетін және толықтай болжамды жүйе ретінде елестетілді. Бұл түсінік жаратылыстану ғылымдарына ғана емес, саясатқа, қоғамға және басқару үлгілеріне де ықпал етті. Адамзат бәрін есептеуге болатын тәртіп идеясына сене бастады.
Наполеон соғыстарынан кейін Еуропаның саяси тәртібін қайта құру мақсатында өткізілген Вена конгресі де осы рухани ахуалдың жемісі еді. Конгреске төрағалық еткен Меттерних Еуропада теңгерімді әрі бақылауға болатын саяси құрылым орнатуды көздеді. Тіпті кейбір деректерге қарағанда, Меттерних конгреске бара жатып Лапластың еңбектерін өзімен бірге алып жүрген. Өйткені сол дәуірдің негізгі сенімі мынау еді: тәртіп сақталса, болашақты бақылауда ұстауға болады.
Алайда заманауи дәуір алға жылжыған сайын адамзат басқа бір шындықпен бетпе-бет келе бастады: өмір толықтай болжамды емес еді.
1975 жылы Джеймс Йорк пен Тянь-Янь Ли жүйелі түрде тұжырымдаған Хаос теориясы ғаламның толықтай механикалық тәртіппен жұмыс істемейтінін көрсетті. Шағын өзгерістердің ауқымды салдарға әкелуі мүмкін екені түсінікті болды. Әлемді тек нақты есептеулер арқылы түсіндіру енді мүмкін емес еді.
1961 жылы Эдвард Лоренцтің ауа райын болжау бойынша жүргізген зерттеулері осы өзгерістің ең әсерлі мысалдарының бірі болып табылады. Лоренц санды дөңгелектеудегі шағын қателіктің өзі бүкіл жүйенің нәтижесін өзгертетінін байқады. Кейін бұл құбылыс «көбелек әсері» деп аталды:
«Қытайда көбелектің қанат қағуы Америкада дауыл тудыруы мүмкін».
Бұл көзқарас физикалық жүйелерді ғана емес, қоғамдық оқиғаларды түсінуде де жаңа ой кеңістігін қалыптастырды. Өйткені қоғамдар да табиғат секілді күрделі, серпінді әрі болжауға келмейтін құрылымдар.
Мінез-құлқы белгісіз болып көрінетін жүйелерді түсіндіргенде әдетте екі негізгі көзқарас пайда болады:
Біріншісі белгісіздіктің жүйенің табиғатына тән екенін мойындайды. Екіншісі жүйенің шын мәнінде детерминистік екенін, бірақ адам білімінің жеткіліксіздігінен бізге белгісіз болып көрінетінін алға тартады.
Детерминистік жүйе тұжырымдамасы бойынша білім артқан сайын болжам да арта түсуге тиіс. Алайда Хаос теориясы бұл ойды түбірімен шайқалтты. Өйткені кейбір жүйелер толықтай себеп-салдарлық байланыстар арқылы жұмыс істесе де, ұзақ мерзімде нақты болжауға келмейтін мінез-құлық көрсете алатын еді.
1970 жылдардан бастап, әсіресе «детерминистік хаос» туралы жүргізілген зерттеулер «тұрақты хаостық режимдер» ұғымын алға шығарды. Бұл жүйелердің мүлдем кездейсоқ емес, белгілі бір шектер аясында күрделі тепе-теңдікпен қозғалатынын көрсетті. Яғни хаос әрдайым күйреуді білдірмейтін. Кейде ол дамудың, өзгерістің және үйлесімнің де қайнар көзі бола алатын.
Ал белгісіздік адам санасында көбіне жағымсыз ұғым ретінде қабылданады. Өйткені адам әрекет ету үшін айқындықты қалайды. Нәтижесін болжай алмайтын жағдайлар екіұдайлық, мазасыздық және сенімнің жоғалуын туғызады. Сондықтан белгісіздік адамның жайлылық аймағына қатер төндіреді.
Бірақ өмірдің өзі абсолютті тәртіп емес; ол тәртіп пен хаос арасындағы нәзік тепе-теңдікке негізделген. Толықтай болжамды әлем өзгеру мен бейімделу қабілетін жоғалтар еді. Мұндай өмір тіршіліктің емес, механикалық қайталаудың әлемі болар еді.
Қоғамдар да осылайша жұмыс істейді. Кейде өсіп келе жатқан әлеуметтік күрделілік жаңа реттеуші тетіктерді дүниеге әкеледі. Дағдарыстар, соғыстар, экономикалық күйзелістер мен жаһандық өзгерістер адамзатты жаңа шешімдер табуға мәжбүр етеді. Хаос кейде қиратушы болса да, сонымен бірге жаңарудың іргетасын қалайды.
Жуырда бастан кешкен пандемия кезеңі мұның ең нақты мысалдарының бірі болды. Жаһандық індет, экономикалық дағдарыстар, энергетикалық соғыстар, климаттың өзгеруі, аймақтық қақтығыстар мен саяси белгісіздіктер адамзаттың қаншалықты нәзік жүйеде өмір сүріп жатқанын тағы бір рет көрсетті. Әлем бір сәтте болжаусыздықтың ортасына тартылды.
Бүгін де біз сол сұрақтарды қойып келеміз:
«Бізге не болды?»
«Бізді тағы не күтіп тұр?»
Мүмкін, адамзаттың басты мәселесі дәл осы жерден басталатын шығар. Өйткені адам тек тәртіп іздейтін жан емес; ол сонымен қатар хаостың ішінен мағына туғызуға ұмтылатын жан.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/kaos-belirsizlik-h1888.html