Жасанды интеллект дәуірінде жаңа Ренессанс болуы мүмкін бе?
Д-р Нурфер Терджан
Тарих тек соғыстардың, империялардың немесе технологиялық ашылулардың тарихы емес. Нағыз тарих — адамның өзі туралы қойған ұлы сұрақтарының тарихы.
Кейде бір идея тұтас әскерден де қуатты.
Кейде бір сұрақ мыңдаған кітаптан да әсерлі.
Сократтың Афина көшелерінде қойған сұрақтары Рим легиондарынан да ұзақ ғұмыр кешті. Ибн Синаның қаламы өзі өмір сүрген дәуірдің шегінен асып түсті. Әл-Фарабидің ақыл туралы ілімі ғасырлар бойы Шығыс пен Батыс арасында ой көпірін салды.
Бүгін адамзат тағы да сондай бір табалдырықта тұр.
Бірақ бұл жолы алдымызда баспа станогы да жоқ…
Бу машинасы да жоқ…
Электр де жоқ…
Бұл жолы алдымызда адамның ойлау тәсіліне еліктей алатын интеллект тұр.
Бәлкім, тарихта алғаш рет адам өз ақылын қайта анықтауға мәжбүр болып отырған шығар.
Міне, сондықтан алдағы жылдар тек технологиялық трансформацияның ғана емес, сонымен бірге философиялық және өркениеттік деңгейдегі есеп берудің жылдары болмақ.
Ренессанс десе, ойымызға Леонардо да Винчи келеді.
Микеланджело келеді.
Галилей келеді.
Бірақ оларды ұлы еткен тек туындылары ғана емес еді.
Оларды ерекше еткен — ешқашан бір ғана пәннің шеңберіне қамалып қалмағандығы.
Өнер…
Ғылым…
Философия…
Математика…
Астрономия…
Сәулет…
Табиғатты бақылау…
Бәрі бір санада тоғыса алатын.
Ренессанстың шынайы құпиясы да дәл осында жатқан еді.
Білімді бөлшектеу емес; біріктіру…
Пәндерді ажырату емес; оларды өзара сөйлестіру…
Бүгін жасанды интеллект бізге дәл сол үндеуді қайта жолдап отыр. Енді болашақты тек компьютер инженерлері құра алмайды.
Тек философтар да құра алмайды.
Тек заңгерлер де…
Тек әлеуметтанушылар да…
Тек психологтар да…
Олардың ешқайсысы жалғыз өзі жеткіліксіз.
Өйткені жаңа дәуірдің аты — мамандану дәуірі емес; ортақ ақыл дәуірі.
Аристотель адамды ақылының арқасында ойлай алатын, сұрақ қоя алатын және ізгі өмірді таңдауға әлеуеті бар тіршілік иесі ретінде анықтады.
Декарт: «Ойлаймын, демек, бармын», — деп, қазіргі заманғы философияның бағытын өзгертті.
Әл-Фараби ақылды ізгіліктен бөлмеді.
Ибн Сина білімді даналықпен толықтырды.
Ал бүгін, бәлкім, жаңа бір сөйлем құрудың уақыты келген шығар:
«Сұрақ қоямын, демек, адаммын».
Өйткені есептеу енді тек адамға ғана тән емес.
Жазу…
Аудару…
Ән шығару…
Сурет салу…
Код жазу…
Бұлардың едәуір бөлігін жасанды интеллект жүйелері де атқара алады.
Бірақ әлі күнге жауабы табылмаған сұрақ мынау: адамды адам ететін не?
Мейірім бе?
Ар-ождан ба?
Пайымдау ма?
Әділет сезімі ме?
Жауапкершілік санасы ма?
Бәлкім, бұлардың ешқайсысы жеке-дара емес шығар.
Бәлкім, адам — осының бәрін бір мезгілде бойында ұстай алатын жалғыз тіршілік иесі.
Ал ешбір алгоритм адамның моральдық жауапкершілігін толықтай өз мойнына ала алмайды.
Жасанды интеллект бізге күтпеген бір айнаны ұстап тұр.
Жылдар бойы машиналарды жетілдіріп жатырмыз деп ойладық.
Ал шын мәнінде адамды түсінуге тырысқан екенбіз.
Машинаға үйренуді үйрету барысында үйренудің не екенін қайта ойлай бастадық. Шешім қабылдауды модельдеуге тырысқанда, шешімнің тек есептеу емес екенін аңғардық. Тілді өңдеуге тырысатын алгоритмдерді дамытқан сайын мағынаның сөздердің жиынтығынан әлдеқайда артық екенін көрдік.
Демек, жасанды интеллект тек технология өндірмейді!
Ол адамның не екенін қайта талқыға салып отыр!
Бәлкім, XXI ғасырдың ең үлкен адасуы — технологияны прогрестің өзі деп ойлау.
Жоқ.
Технология — прогресс емес.
Технология — тек мүмкіндік.
Ал нағыз прогресс — адамның адамгершілікте, әділетте, еркіндікте және даналықта өрлеуі.
Егер технология дамып жатқанда ар-ождан кері кетіп жатса…
Алгоритмдер өсіп жатқанда әділет кішірейіп жатса…
Білім артып жатқанда даналық азайып жатса…
Онда өркениет емес, тек жылдамдық бар.
Ал бағытын жоғалтқан жылдамдық адамзатты мақсатқа емес, белгісіздікке апарады.
Сондықтан жаңа Ренессанстың орталығы тек Силикон алқабы болмайды. Нағыз орталық — қайта ойлай бастаған адам санасы болмақ. Жаңа зертханалар тек деректер орталықтарынан тұрмайды. Олар сонымен бірге этика зертханалары, құқық зертханалары және идеялар зертханалары болады.
Жаңа университеттер тек бағдарламалық қамтамасыз ету әзірлейтін түлектер даярлап қана қоймай, алгоритмдердің адам өмірін қалай өзгертіп жатқанын сынай алатын ұрпақтарды тәрбиелейді.
ЮНЕСКО-ның жасанды интеллектіге қатысты этикалық және білім беру негіздемелері де осы бағытта техникалық құзыреттердің өзі ғана жеткіліксіз екенін; сыни ойлау, адам құқықтары, этикалық пайымдау және адамның бақылауы жасанды интеллект дәуірінің ажырамас құрамдас бөліктері екенін атап көрсетеді. (қараңыз)
Өйткені болашақтың ең үлкен бәсекесі процессор жылдамдығында емес; мағына өндіру қабілетінде өрбиді.
Елдің нағыз қуаты тек қанша жасанды интеллект моделін әзірлегенімен өлшенбейді.
Басты сұрақ мынау болмақ:
«Бұл қоғам жасанды интеллектіге бағыт беретін құндылықтарды өндіре ала ма?»
Өркениет дәл осы жерден басталады.
Өркениет — технология өндіру емес.
Ол технологияның адам туралы қандай түсінікке қызмет ететінін шеше білу.
Бәлкім, болашақтың тарих кітаптары XXI ғасырды «Жасанды интеллект дәуірі» деп емес, «Адамның өзін қайта ашқан дәуірі» деп жазатын шығар.
Өйткені жасанды интеллект — адамзаттың тек ең ұлы технологиялық жетістігі ғана емес.
Ол сонымен бірге адамның өзіне қойған ең ұлы философиялық сұрағы.
Бұл сұрақтың жауабы зертханаларда басталуы мүмкін.
Бірақ сонда аяқталмайды.
Жауап философия кафедраларында, заң факультеттерінде, әлеуметтану бөлімдерінде, өнер шеберханаларында, ғылым академияларында және, ең алдымен, азат ар-ождандарда кемеліне жетеді.
Бәлкім, жаңа Ренессанс қуаттырақ машиналар жасаудан емес; данарақ адамдар тәрбиелеуден басталатын шығар.
Өйткені болашақтың иесі ең озық алгоритмдерге ие болғандар емес; алгоритмдерден тыс адам болып қала білген қоғамдар болмақ.
Қазір ойланудың дәл уақыты!
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/sanal-ronesans-h1909.html