Сребреница: адамзат ар-ожданындағы жазылмаған жара / «Не істесеңдер де, геноцидті ұмытпаңдар. Ұмытылған әрбір геноцид қайталанады.»
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Тарих — тек жеңістер жазылатын кітап емес. Ол сонымен бірге адамзат үнсіз қалған сәттердің, кешіккен ар-ожданның және төленген ауыр құнның да жылнамасы.
Кейбір қасіреттер тек бір ұлттың емес, бүкіл адамзаттың ортақ жадына мәңгі ойылып жазылады. Өйткені қасіреттің ұлты болмайды; көз жасының тілі, ар-ожданның шекарасы болмайды.
Сребреница — міне, осындай есім.
Ол енді Босния мен Герцеговинаның шағын қаласы ғана емес. Сребреница — халықаралық қоғамдастықтың үнсіздігінің құнын, әділдіктің кешігуі неге апарып соғатынын және адамзаттың ар-ождан сынағын баяндайтын әмбебап символ.
1995 жылғы 11 шілдеде болған оқиғалар белгілі бір өңірде жасалған ауыр қылмыс қана емес, адамзат тарихына түскен ауыр масқара таңбасы. Мыңдаған бейкүнә адамның қаза табуы олардың отбасыларын және Босния мен Герцеговинаны ғана емес, адамзаттың ортақ ар-ожданын да терең жаралады.
Алайда Сребреницаның бізге қалдырған ең ауыр мұрасы тек қиылған өмірлер емес.
Нағыз мұра — перзенттерінің бір құлпытасқа қол жеткізуін жылдар бойы күткен аналардың үнсіз қарсылығы.
Үзіліп қалған балалық шақтар.
Мәңгілікке толымсыз қалатын отбасы дастарқандары.
Есімсіз құлпытастар.
Және бүкіл адамзаттың алдында әлі де жауап күтіп тұрған сол терең сұрақ:
«Адамзат сол үнсіздікті тағы бір рет бастан кешер ме екен?»
Бүгін әлем қайтадан ірі күйзелістердің табалдырығында тұр.
Геосаяси бәсеке шиеленісіп барады; көші-қон толқындары, этникалық шиеленістер, аймақтық соғыстар, экономикалық тартыстар және технологиялық өзгерістер халықаралық жүйені қайта пішіндеп жатыр. Мемлекеттер қауіпсіздік саясатын жаңартып жатқанда, әлемдік тәртіп күш пен әділдік арасындағы нәзік тепе-теңдікті қайта орнатуға тырысуда.
Бірақ тарих бізге өзгермейтін бір ақиқатты қайта-қайта еске салады.
Қару шекараларды өзгерте алады.
Дипломатия жаңа келісімдерге қол қоя алады.
Экономикалар өсе алады.
Технология өркениеттерді түрлендіре алады.
Алайда ар-ождан жоғалған жерде ешбір өркениет шын мәнінде өрлей алмайды.
Өйткені өркениет — тек қалалар салу емес.
Ол — адамды қорғай білу.
Тек дамып-өркендеу емес.
Мейірімді тірі сақтай білу.
Тек құдіретті болу емес.
Күшті әділдікпен теңестіре білу.
Міне, сондықтан Сребреница өткенде қалып, жабылған іс емес.
Ол — әр ұрпаққа аманат етілген адамгершілік жауапкершілік.
Еске алу — кекті тірі ұстау емес.
Еске алу — әділдік сезімін тірі ұстау.
Еске алу — жеккөрушілікті өршіту емес.
Ол — адамның ар-намысын қорғау.
Еске алу — өткеннің тұтқыны болу емес.
Ол — болашақ ұрпаққа қауіпсізірек, әділірек және ар-ожданы биігірек әлем қалдыра білу.
Бүгін адамзаттың ең басты қажеттілігі тек қуатты әскерлер емес.
Ол — қуатты ар-ождан.
Неғұрлым озық технологиялар емес.
Неғұрлым берік құқықтық тәртіп.
Неғұрлым биік зәулім ғимараттар емес.
Неғұрлым биік адамгершілік құндылықтар.
Өйткені бейбітшілік — тек соғыстың болмауы емес.
Бейбітшілік — әділдіктің салтанат құруы.
Бейбітшілік — адамның тіліне, дініне, болмысына не этникалық тегіне қарамастан, оның өмір сүру құқығының қол сұғылмайтын деп танылуы.
Бейбітшілік — бірде-бір ананың перзентін жерге бермеуі, бірде-бір баланың үреймен өспеуі және бірде-бір қоғамның жалғыз қалмауы.
Адамзат тарихы бізге сол бір ақиқатты сыбырлауын жалғастыруда:
Ұмытылған қасірет уақыт өте келе қалыпты құбылысқа айналады.
Ал қалыпты құбылысқа айналған зұлымдық қайтадан батылдық табады.
Міне, сондықтан Сребреницаны еске алу — тек өткенді есте сақтау емес.
Ол — болашақты қорғау.
Ар-ожданды қорғау.
Адам болудың мәнін қорғау.
Бүгін әлемнің қай түкпірінде болсын, бейбіт тұрғындарды нысанаға алған әрбір зорлық-зомбылыққа, әрбір кемсітушілікке, әрбір өшпенділік сөзіне және адам құқығының әрбір бұзылуына қарсы бірдей принципті ұстаным таныта білу — Сребреницаның адамзатқа қалдырған ең ұлы адамгершілік мұрасы.
Өйткені бейбітшілік — ұмытшақ қоғамдардың емес, жадын әділдікпен тірі ұстайтын қоғамдардың туындысы.
Біз білеміз: адамзат қасіретті ортақ бөліскенде ғана шынайы өркениет құра алады.
Ар-ождан тек өткенді соттау үшін емес; бүгінді дұрыс оқып, болашақты әділірек құру үшін бар.
Сребреницада қаза тапқан барлық бейкүнә жандарды аруақтарына дұға етіп, құрметпен және терең қайғымен еске аламыз.
Олардың рухы әділдік іздеген ізденісімізде, бейбітшілік мұратымызда және ортақ адамзаттық ар-ожданымызда өмір сүре береді.
Біз ұмытқан жоқпыз.
Ұмыттырмаймыз да.
Өйткені жад — адамзаттың ар-ожданы.
Ал ар-ождан үнсіз қалғанда, тек тарих қана емес, адамзат та қайтадан жылай бастайды.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/aliya-izzetbegovic-bosna-nin-bilge-krali-h1913.html