АДАМ: СОҢҒЫ ЗЫНДАН ЖӘНЕ СОҢҒЫ СЫН
Д-р Нурфер Терджан
Әр адамның дүниетанымы бар; бірақ шын мәнінде өзіне тиесілі дүниетанымы бар адамдар өте аз.
Өйткені адамдардың көбі өз ойын өзі тудырмайды, ойын мұраға алады. Туған үйінің тілімен сөйлейді, отбасының қорқыныштарын мұра етеді, маңайының ашуымен өседі, мектебінің жаттандыларымен ойлайды. Тарихтың жүгін арқасында, географияның климатын жанында, генетикасының үнсіз жазбаларын тәнінде алып жүреді. Мұны бүгін “жүк” деп атайды. Алайда бұл жүк емес; бұл – адам ішіне туып, бірақ көре алмайтын тағдыр картасы.
Негізгі сұрақ дәл осы жерден басталады.
Адам шын мәнінде кім?
Сұрақты өткірірек қояйық: адам – өзі ме, әлде оған жүктелген барлық айқындаушы факторлардың жиынтығы ма? Бәлкім, философияның ең көне әрі ең жауапсыз сұрағы осы шығар.
Әр адам – өзі өмір сүретін қоғамның алақанға сыйғызылған үлгісі. Қоғам алып айна болса, адам – оның кішірейтілген бейнесі.
Бір ғана жеке адамды зейін қоя оқыңыз; оның ішінен тұтас бір өркениетті табасыз. Сөздерінен тарихын, ашуынан саясатын, қорқыныштарынан отбасын, қалауларынан экономикасын, ал үнсіздігінен дәуірін оқисыз.
Өйткені “мен” тек маған ғана тиесілі емес. Мен – отбасымның, қоғамымның, тарихымның, географиям мен биологиямның ортақ сөйлеміммін.
Бірақ дәл осы себепті жанды күйдіретін сұрақ туады: егер мен тек осылардың жиынтығы ғана болсам, бостандық қайда?
Ғасырлар бойы Аристотельдің әйгілі анықтамасы қайталанып келеді: “Адам – ойлай алатын жануар.”
Жоқ. Бұл анықтама енді адамды түсіндірмейді.
Өйткені бүгін ойлайтын машиналар бар. Деректерді өңдейтін алгоритмдер, пайымдау жасай алатын жасанды интеллект бар. Егер адамды тек “ойлай алатын (қабілеті бар) жан” деп анықтасақ, ертеңгі машиналар бізді өз анықтамамыздан қуып шығарады.
Демек, біз адамды қайта анықтауға мәжбүрміз.
Адам – тек ойлайтын ғана емес, өз ойына күмән келтіре алатын жан.
Тек білетін ғана емес, білгенін жоққа шығара алатын жан.
Тек өмір сүретін ғана емес, өмір сүріп жатқанын аңғаратын жан.
Тек бар болатын ғана емес, өз болмысына мән беруге тырысатын жалғыз жан.
Адам – өзінен асып түсу мүмкіндігін бойында алып жүретін жалғыз жан.
Ол өз биологиясынан қаншалықты асып түссе, соншалықты адам.
Өз қоғамынан қаншалықты асып түссе, соншалықты адам.
Өз тарихынан қаншалықты асып түссе, соншалықты адам.
Және ақыр соңында, өзінен қаншалықты асып түссе, соншалықты адам.
Сондықтан Әли Шариати “бәшар” мен “адам” арасына терең шекара сызады.
Бәшар туады; адам қалыптасады.
Бәшар тыныс алады; адам саналы жан ретінде танылады, өзін, айналасын және бастан кешкен тәжірибесін аңғару күйі арқылы көрінеді.
Бәшар тұтынады; адам жасайды.
Бәшар өмір сүреді; адам өмір сүріп жатқанына сұрақ қояды.
Бәшар – биология; адам – адамгершілік шешім.
Демек, ешкім адам болып тумайды. Әркім дүниеге тек бәшар болып келеді. Ал адам болу – өмір бойы жалғасатын ерік тәрбиесі.
Шариатидің төрт зынданы бүгін бұрын-соңды болмағандай өзекті: табиғат, тарих, қоғам және мен.
Бірақ біздің дәуіріміз бұларға көзге көрінбейтін бесінші зынданды қосты.
ЦИФРЛЫҚ ЗЫНДАН
Енді адам тек табиғаттың, тек тарихтың, тек қоғамның ғана емес; енді алгоритмнің де өнімі.
Не ойлайтынын экран шешеді.
Не сезінетінін лента шешеді.
Нені ұнататынын жарнама шешеді.
Неге ашуланатынын күн тәртібі шешеді.
Кімді сүйетінін тренд, кімді жау санайтынын дерекқор орталығы шешеді.
Адамды енді тек қоғам ғана емес, код та қалыптастырады.
Әрі бұл жаңа зынданның торы темірден емес. Шыныдан да емес. Оның торы көзге көрінбейді. Аты – алгоритмдік жайлылық. Адам алғаш рет қабырғаларын жақсы көргені үшін қашқысы келмейтін камераға қамалды.
Бірақ осының бәрінің ішіндегі ең қорқыныштысы әлі де төртінші зындан: адамның өз нәпсісі.
Өйткені адамды ең көп алдайтын жау сыртта емес, іште. Адам көбіне біреудің зұлымдығына ұшырамай тұрып-ақ, өз қалауының құлы болады.
Атақ. Ақша. Билік. Лауазым. Мадаққа деген аштық. Үнемі көзге түсу құмарлығы. Әрдайым хақ болып шығу құштарлығы. Өзгені таптап, жоғары өрлеу тәбеті.
Қазіргі дәуір осының бәрін “табыс” деп атайды. Ал Шариати бұларға берген атау бір ғана сөз: құлдық.
Бүгін адамның кісендері темірден соғылмайды. Олар түйіндемелерден, жазылушылар санынан, брендтерден, сәнді тұтынудан, дипломдардан соғылады. Ең ащысы: адам өз зынданын өз қолымен өріп, оның үстіне бұл қабырғаны “бостандық” деп атайды.
Бүгінгі күннің ең үлкен трагедиясы – надандық емес.
Өйткені білім тарихтың ешбір дәуірінде болмағандай қолжетімді. Бүгінгі апат – білімнің енді мінез тәрбиелемейтіні.
Адам көп біледі, аз ойлайды.
Көп сөйлейді, аз түсінеді.
Көп көреді, бірақ ешнәрсені тамашалап, толғана алмайды.
Барлық жерге қосылған, бірақ ешбір жерге тиесілі емес.
Тынымсыз байланыс орнатады, бірақ бір рет те шынайы жанаса алмайды.
Технология өседі, ар-ұждан кішірейеді.
Қалалар биіктейді, адам аласарады.
Деректер көбейеді, даналық таусылады.
Негізгі мәселе технологияда емес. Негізгі мәселе – сол технологияны пайдаланатын адамның адамгершілігінде.
Жасанды интеллект адамзатқа қауіп төндірмейді; адамның өз жанын жасанды етуі қауіп төндіреді. Қауіп – машинаның сана иеленуінде емес; адамның санасын жоғалтуында.
Ал сананың жоғалуы – әр өркениеттің күйреуін хабарлайтын алғашқы үнсіздік.
Сондықтан бүгін бізге адамның жаңа анықтамасы қажет.
Адам – ақиқатты өз жайлылығынан жоғары қоя алатын жан.
Адам – өз нәпсісіне қарсы шыға алатын жалғыз жан.
Адам – өзгені өзгертуге кіріспес бұрын, өзін өзгертуге батылы баратын жан.
Адам – өзін қайта тудыра алатын, қайта құра алатын жалғыз жан (өзі үшін, өз әлемінде)…..
Енді мәселе жаңа қалалар салуда емес, жаңа адам қалыптастыруда.
Жаңа экономика жасауда емес, жаңа ар-ұждан тәрбиелеуде.
Жаңа технология жасауда емес, жаңа адамгершілік негізін қалауда.
Жаңа институттар тұрғызуда емес, жаңа тұлғалар тәрбиелеуде.
Өйткені кез келген өркениет алдымен тасын емес, адамын қалайды. Адам ірісе, өркениет әлдеқашан құлаған болып шығады; заңдар бұл күйреуді тек кейінге шегереді.
ЖӘНЕ СОҢҒЫ СӨЗ
Бүгін әлемнің ең үлкен дағдарысы – экономика емес. Соғыс емес. Энергия емес. Климат емес.
Әлемнің ең үлкен дағдарысы – адамның өзін ұмытып кеткені.
Өзін ұмытқан адам отбасын ұмытады, қоғамын ұмытады, өркениетін ұмытады, сенімін ұмытады. Ақыр соңында өзіне ұқсайтын машиналар жасай бастайды. Өйткені адам түптің түбінде өзі сенген нәрсеге айналады.
Олай болса, қойылуға тиіс соңғы сұрақ мынау:
Біз шын мәнінде еркін адамдармыз ба? Әлде тек зынданымыздың безендірілуін ауыстырып, өзін азат санайтын заманауи тұтқындармыз ба?
Адамзаттың болашағы осы сұраққа берілетін жауапта жасырынған.
Өйткені біздің дәуіріміздің ең ұлы төңкерісі – жаңа технология емес; өз зынданын аңғарған адамның қайтадан адам екенін ұғынуға жетер батылдығы.
Және, бәлкім, өркениет дәл осы жерден, осы батылдықтың табалдырығынан қайта басталатын шығар.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/dijital-zindan-h1918.html