Айшенің демалыста не шаруасы бар еді?
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Біздің хикаямыздың кейіпкері Айше әйгілі ағылшын әдебиетіне қатты әуес екен. Бір күні ол Уильям Шекспирдің әйгілі трагедиясын оқып отырып, оның бір бөлімі Кипрдегі порт қаласында өтетінін біледі.
Есіңізге түсті ме? Отелло, оның әйелі Дездемона, күзет бастығы Кассио және сенім артқан ақылшысы Яго. Бұл шығармада нәсілшілдік, махаббат, қызғаныш және опасыздық сияқты толқуға толы сезімдердің бәрін бастан кешуге болады. Тіпті оқымай-ақ, көрейік десеңіз, «Отелло» пьесасы XX ғасырда төрт рет экранға шықты. Солардың ең әсерлісі — 1952 жылы АҚШ түсірген, У. Шекспирдің аттас шығармасы бойынша Орсон Уэллс сценарийін жазған фильм. Продюсері де, басты рөлдің орындаушысы да — сол Орсон Уэллс. Фильм оқиға өтетін Фамагустада емес, Венецияда түсірілген. Ал хикая уақыты — Османлының Фамагустаны жаулап алуының алдындағы жылдар.
Ол 1906, 1965 және 1995 жылдары қайта-қайта фильмге айналып, экранға шықты. Ал «Отелло» операсын XIX ғасырға өз мөрін басқан Дж. Верди 1887 жылы жазған.
Осы жолдарды ойлап отырғанда, Черчилль мырзаның сигарасының күлінен шашылған саясаттың ең азапты көріністері көз алдымыздан өтіп жатқаны сөзсіз деп сенемін.
Біздің Айше соңына түскен ағылшын ақыны әрі драматургі Уильям Шекспирдің «Отелло» шығармасында Кипрді қалай сипаттағанын мына жолдармен баяндайды: «Османлы флотының Кипрге жақындап келе жатқаны туралы хабар келгенде, Отелло аралды қорғау үшін дереу сонда жіберіледі. Шекспирдің мақсаты тарихи оқиғаны баяндау емес екені шын мәнінде өте айқын. Оның межеге жеткізгісі келген хабары — Отеллоның осындай міндетке тағайындалатындай маңызды, ұлы қолбасшы екенін көрсете отырып, Османлы кемелері суға батқаннан кейінгі Кипрдің жаңа жағдайына меңзеп, мұны санаға ойып тұрып жазу еді.
«Жаңа дүниеде осы күнге дейін Еуропа, Азия және Африка құрлықтары тұрғысынан Жерорта теңізі алабы мен осы алаптағы Кипр аралы сияқты стратегиялық маңызы бар бірде-бір өңір ашылған жоқ.» Міне, Уильям Шекспир «Отелло» шығармасында Кипрді осылай суреттеген.
Сол дәуірдегі ағылшындардың түріктерді қабылдау тәсіліне қатысты Отелло күдіктеріне мұқият мән берілген және құрастырылған ой әлемінің өзгеруін қауіпті Жерорта теңізі суларының көгілдір-фирузасына қарыздар. Османлы өте күшті дайындықпен Кипрге бет алған сәттегі венециялықтардың қорқынышы Шекспир арқылы жеткізілген хабарды оқи білетіндерге арналған. Османлының өрлеп келе жатқан қуаты сахнаға шығарылғаны түсінікті болсын деп…
Шынында да, ертеден бүгінге дейін Мысыр империясынан Византияға, одан Османлы мемлекетіне дейін көптеген мемлекеттің билігінде болған Кипр геосаяси тұрғыдан аса стратегиялық орынға ие. Шығыс Жерорта теңізі мен әсіресе Кипрдегі ресурстардың энергетика әлеміндегі шешілуі қаламайтын мәселесін, бәлкім, Айшенің демалысқа деген құштарлығы арқылы жақсырақ түсінген шығармыз, ерте, ерте, ертеде.
Міне, біздің 2020 жылғы «Отелло Макрон» хикаясында да сол ақылдың авторлары тағы бір кейіпкер жасап, сахнаға шығаруға талпынды. Біздің бұл Отелло Макрон басындағы тостағанын ұмытпай, алып жүре берді, тыйым салынған тынысын Бейруттан іздеді, бірақ таппады.
Оңтүстік Кипр грек әкімшілігі 2003 жылдан бастап аймақтағы ықтимал көмірсутек ресурстарын өндіріске енгізу үшін Айрықша экономикалық аймақтар жариялап, Мысыр, Ливан, Сирия және Израильмен мұнай мен табиғи газ барлау туралы келісімдерге қол қоя бастады. 2011 жылдың қыркүйегінде аймақта жұмысын бастаған американдық Noble Energy компаниясы желтоқсанда «Афродита» кен орнынан 140 миллиард м3 қор тапқанын жариялады. Солтүстік және Оңтүстік Кипр мемлекеттерінің АЭА-лары қабаттасып, ОКГӘ лицензия берген аумақтардың бір бөлігі қабаттасқан учаскелерде орналасқандықтан, 2011 жылдың қыркүйегінде СКТР мен Түркия Республикасы арасында қажетті келісімдерге қол қойылып, TPAO-ға арал маңында мұнай-газ барлау лицензиялары берілді. Төмендегі суретте Шығыс Жерорта теңізіндегі табиғи газ қорларымен бірге СКТР мен ОКГӘ-нің қабаттасқан айрықша экономикалық аймақтары көрсетілген.
Сандар меңзеген жолдарға көз салсақ, ашылған Афродита, Тамар және Левиафан кен орындарында жалпы алғанда шамамен 1 триллион м3 қор бар. Әлемдегі дәлелденген қорларға қарасақ, Ресейде 45 триллион м3, Иранда 30 триллион м3, ал Катарда 25 триллион м3 табиғи газ ресурсы бар. 2015 жылы ең ірі 2-тұтынушы болған ЕО 402 миллиард м3 , ал Түркия 43,6 миллиард м3 табиғи газ тұтынды. Энергетика тұрғысынан аймақтағы дәлелденген қорлардың әлемдік табиғи газ сұранысын әртараптандыру үшін соншалықты маңызды емес екені байқалады. Алайда үлкен көрініске қарасақ, Кипр аралы Африкада, Таяу Шығыста және Түркияда (демек, ЕО-да) ықпал аясын кеңейткісі келетін АҚШ пен Ресей үшін аса маңызды. Аймақтағы оқиғаларды түсіну үшін Шығыс Жерорта теңізіндегі энергетикалық желілердің ұштары Кипр, Грекия және Түркиямен қатар Израиль, Ливан, Иордания, Сирия, АҚШ, Ресей мен Қытайға дейін созылатынын білуіміз керек.
Жаһандық Макроның төбесіндегі елдердің санына қарасақ, аймақтағы энергетикалық ресурстар «кімге жетеді?» деп сұрауға болады. Әрине, мақсат тек Шығыс Жерорта теңізі емес екенін Каспий теңізінен Сирияға, Қырғызстаннан Үндістанға және Араб түбегінен Голандағы төбедегі адамдарға қарағанда көре аламыз. Ал Түркияға келсек, оның Еуропа, Азия, Ресей және Африканың орталығы болуы себепті маңызды орынға ие екенін де осыдан аңғаруға болады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Израиль газының да, Кипр газының да ЕО нарығына жетуінің ең қолайлы жолы — Түркиядағы құбырларға қосылатын жаңа желі салу. Алайда қазіргі жағдайда Кипрде шешімге қол жеткізілмесе, аймақтағы газды Түркияға құбыр арқылы тасымалдау мүмкін емес сияқты. Ал Израиль газын LNG (сұйытылған табиғи газ) түрінде импорттау нұсқасы — ең маңызды тақырып. Дегенмен Каспий теңізінің мәртебесін, Әзірбайжандағы Түркі кеңесінің қуатымен бірге ойластырсақ, бұл мүмкін еместік азаяды.
Батыстың сәбізбен сыны әлі де ұзаққа созылады. Өйткені сандарға қарағанда, аймақ газының ЕО нарығына кіруінен гөрі, Кипрге қатысты құқықтарымыздан бас тартып, Батыс қалаған шешімге баруды көздегені айқындалған еді; ал сайлаудағы жеңіс құрметті Эрсин Татармен келе қалды. Кипр мен Израиль экономикасы үшін табиғи газ ресурстарын коммерциялық тұрғыдан игерумен қатар, күн сайын сызылып жатқан Жаңа Жібек жолына меңзейтін Жерорта теңізіндегі Navtex хабарламалары күн тәртібімізде әлі біраз уақыт болады. Шығыс Жерорта теңізінің көгілдірінен Эгей теңізінің көк-қоңырына, Мәрмәр теңізінің теңдеуіне және Қара теңіздің «Фатихына» дейін бәрі енді ғана басталып жатыр.
Маңызды ескерту: Мақаламызды Кипр тәуелсіздігінің ең маңызды құпия сөзі болған «Айше» есіміне сілтеме жасаумен бастауымыздың себебі — бір жеңіс құпия сөзін сәл жымиып, сәл ойланып еске алу.
Қысқаша еске ала отырып, осы мақала арқылы құрметті профессор, д-р Айше Гүнеш Аята ханымға зор ілтипатымды білдіремін.
Солтүстік Кипр Түрік Республикасының тәуелсіздік құпия сөзі — «Айше демалысқа шықсын».
Бірінші Бейбітшілік операциясынан кейінгі атысты тоқтату кезінде гректер бүкіл аралға иелік ету ниетінен бас тартпай, қандастарымызға көрсеткен қысымын аяусыз күшейткен еді. Келіссөздерде шешімге қол жеткізілмеуінің нәтижесінде 1974 жылғы 12 тамызда Түркия Женевадағы кездесуде екінші операция басталуы мүмкін екенін мәлімдеген еді. 11 тамыз күні таңертең Бүлент Эджевит Женевадағы делегацияда қызмет атқарған профессор Халук Улманға мына хабарды жолдаған еді: «Туран Гүнеш мырзаға айтыңыз, Айше демалысқа шыққысы келеді. Дайындығы толық. Егер оның ісі созылатын болса, баруын айтамын.» Айше — Сыртқы істер министрі Туран Гүнештің қызы еді. Эджевит пен Гүнештің алдын ала келіскен құпия сөзі бойынша «Айше демалысқа шықсын» делінгенде екінші операция басталмақ еді.
2020 жылғы жеңіспен аяқталған сайлаудың іргетасында тұрған сол кездегі Премьер-министр марқұм құрметті Бүлент Эджевит пен Сыртқы істер министрі марқұм құрметті Туран Гүнешті құрметпен әрі Алладан рақым тілеп еске аламын.
Кілт сөздер: Уильям Шекспир АҚШ Жерорта теңізі