Бір бар екен, бір жоқ екен
“Сіздерге сондай бір ертегі айтып берейін, бұл ертегілер осы уақытқа дейін қай құдықтарда, қай үңгірлерде, тіпті жердің неше қабат астында, неше қабат үстінде жасырынып жатты екен деп, ‘біз мұндайды бұрын-соңды естімеген едік, тағы бар ма?’ дейтін боласыздар.” Күндіздердің 1001 мәселесінің хикаясын 1001 түннің жұмбағымен баяндағанда, Шахразада сөзін осылай бастайды екен. Шындықтан алыс, қабат-қабат жер астында, қабат-қабат кейбіреулердің түсінде құпия… Дүние мәселелерінің жұмбаққа оранған сөздері, символдары бейнелейтін шындық, шифрланған тетіктері… Ғасырлар бойы ұрпақтар есінде сақтайтын ертегілер қаламның шеберлігінде ме, әлде баяндаушының өзінде ме жасырынған? Иоганн Вольфганг фон Гёте ертегілерінің тілі болған қарт абыз болса, мәселелер әлемін баяндауды былай бастайды екен: “Бүгін кешке сіздерге бір ертегі айтып беруге уәде етемін. Осы ертегінің арқасында сіздер ештеңені есте сақтамауларыңыз керек, не болмаса бәрін есте сақтауларыңыз тиіс”. Осы алхимиялық әлемнің сөздерімен жинақталған хикаялардың тыңдаушысы – не мәселенің бір кейіпкері, не жазған қаламның шеберлігімен пішін тапқан сөздердің ойшылы.
Бұл естелігін үйлерімізге сыйғызуға тырысқан бір жыл бұрынғы күндер еді… “Енді уақыты келді!” дегендер, “мен бірінші айттым, мен бірінші білдім” деп мейнстримнің түрлі-түрлі бағдарламаларында: “Ақыр соңында келмек болған нәрсенің уақыты келді, біз бір ғибадатхананың жер астынан көтерілуіне куә боламыз, бір құпияның еске түсуіне аз қалған күндердің қадірін біліңіздер. Әрі мың жылдық жаңа дәуірдің басталғаны жөнінде сүйінші хабар алып отырмыз” дегенде, біз тыңдағанымыз Гётенің қарт абызынан бір ертегі ме еді, әлде бұл ертегі шындыққа айналып жатыр ма еді? Ешқайсымыздың есебі шықпаған осы уақытта біз бұл мәселенің жаршыларына сенуді таңдадық, арнадан арнаға олардың соңынан қалмадық.
Авторы да, қашан айтыла бастағаны да нақты белгісіз, 1807 жылы жарық көрген «Джек пен бұршақ сабағының тарихы» (The History of Jack and Bean-Stalk ) хикаясымен бірге, бір кездегі қытай императорының алтын жеміс беретін тұқым туралы хикаясының толқуын қазір экрандарымыздан бақылап отырмыз. Түсірілімі аяқталғанын трейлерлерінен аңғарған екінші маусым жақында!
Людвиг Тиктің «Эльфтер» атты ертегісі – келер болашақтың келбеті. Бұл – Зерина мен Мари ғажайып оқиғаларды бастан кешкен өзеннің арғы бетіндегі қараңғы өлкенің хикаясы. Оқиға кейіпкерлер өмір сүретін шынайы әлемнің есігі табиғаттан тыс әлемге ашылғанда басталады. Зерина құрбысы Мариге айналаны аралатып жүріп, бір сәт сарайға барады. Қолында алтыннан жасалған қорапшамен оралады. Бұл қорапшаның ішінде жылтыраған тозаңға ұқсайтын тұқымдар бар. Кішкентай қолын алдымен қорапқа салады да, кейін шығарып, қолындағы тұқымдарды жасыл жерге шашады. Сол сәтте шөптер толқып тұрғандай қозғалып, бірнеше минуттан соң топырақтан жарқырап тұрған раушан ағаштары атқылап шыға бастайды. Ағаштар жылдам өсіп, бірден бүршіктері көрінеді. Айналаға өте тәтті хош иіс таралады. Мари де тозаңнан аздап алып шашады. Айналасында ақ сирень мен ең шұбар қалампырлардың ашылғанын көреді. Сосын Зеринаның бір белгісімен барлық гүл ғайып болып, орнына жаңалары ашылады. Кейін Зерина жерге екі қарағай тұқымын тастайды, Мари екеуі жоғары қарай көтеріліп бара жатқандарын сезеді. Ағаштар олардың астында зор жылдамдықпен биіктейді, биік қарағайлар бірде алға, бірде артқа толқып тұрғанда, бір-біріне тығыз жабысқан екі бала да ымырттың қызыл бұлттары ішінде тербеледі.
Қазіргі ғылымның негізін қалаушылардың бірі әрі оның тарихына жарық түсірген есімдердің бірі Альберт Эйнштейн 1929 жылғы бір сұхбатында ақыл-ойының жұмыс істеу үдерісі туралы сұраққа: “Қиял білімнен маңыздырақ, өйткені білімнің шегі бар, ал қиял бүкіл әлемді қамтиды” деп жауап береді.
Әрқайсысы бір құм түйіршігіндей, дауыл желі ауаға көтеріп ұшыратын және дауыл туралы деректерді төмендегі метеостанцияларға жеткізетін сенсорлар бұлтын елестетіп көріңіз. Немесе жасырын тромбты тауып, жою үшін адамның артериясымен жүріп өтетін кішкентай роботтандырылған чиптердің ғажайыбын…
Өлшенетін әлемнің болашағы, ғажайыптың сыры – ақылды тозаңда; Людвиг Тиктің эльфтер мекенінен шыққан Зеринаның сиқырлы тұқымдары енді ертегі емес, бүгінгі күннің мәселесі!
Эйнштейннің “елестетіңіз” деген сөзін жерде қалдырмаған Кристофер С. Дж. Пистер 1990 жылдары бір “уыс ақылды тозаңмен” әлемге қарсы шыққан ең батыл арманын құрды. Ауада ұшып жүрген бір уыс тозаң жете алатын әрбір бөлшектің ақпаратын жинай алуын мақсат етіп, әлемдегі, ай астындағы және ай үстіндегі деректерді бір орталықта сақтау үшін “big data/үлкен деректер әлемінің” іргетасын қалады. Жер бетіне, тіпті одан әріге бір миллиметр кубтық кішкентай сенсорлардың бір уысын шашу арқылы құрастыруға болатын, есептері жаңылыспайтын болашақ үшін! Пистер бір уыстық арманына “ақылды” (smart) деген атау берген еді. Ақылды (smart) ұғымы алғаш рет жоба жәшіктері ашылған, бір-бірімен бәсекелескен құжаттардың басты айналдырған сыйлық жылы – 1997 жылы естілген еді. Ал Крис Пистер заттар интернеті ұғымымен бірге тасқа да, топыраққа да “ақылды” деген атаудың қосылуын тым асыра сілтеу деп санады. Сондықтан Пистер өзі асыра сілтеу деп тапқан бұл жағдайға әзілмен қарап, өзінің бір уыс тозаңына “Smart DUST – ақылды тозаң” деген ат берді. Табиғаттың ғажайыбы – аралардың жұмыс қағидаттарынан шабыт алып ойлап тапқан бір уыс ақылды тозаңын 2001 жылдың бірінші жартысында одан әрі жетілдірді. “Университет ортасынан шыққанда біз өлшемнің аса маңызды емес екенін, ал қуат пен сенімділіктің маңызды екенін түсіндік ”деген д-р Пистер ақылды тозаңға өнеркәсіптің барған сайын артып келе жатқан қызығушылығымен оның барлық ықтимал өнеркәсіп салаларында қолданылуын жеделдету үшін Dust Networks (кейін Linear Technology сатып алған) атты компания құрды.
19-шы Ковид өмірімізді үйге лық толтырып сыйғызуға тырысқан соңғы бір жыл ішінде біз әлеуметтік желінің хабаршысы – көк құстың тұмсығында әлі тұрған заттар интернетін, бір-бірімен байланысқа түсетін автокөліктерді түсінуге тырысып жатырмыз. Ұялы телефонды smart деп атау әлі ойымызға келмей жатқанда, сенсорлы экраны арқылы жеке деректеріміз қолға түсіп қалады деген қорқынышпен whatsapp мекенінен көшкенімізге бір ай ғана болды. Ал шын мәнінде, Пистердің бір уыс тозаңы 2003 жылдан бері үстімізге себезгілей шашылып, дамып келе жатыр екен. Біз болсақ, сол кезде жексенбілік таңғы астарда дастарқанымыздағы шашыранды таңғы асымызбен бірге біртіндеп кеңейіп жатыр едік.
Ақылды тозаңды компьютерлік бағдарлама арқылы пайдаланатын ақылды желілер әскери операциялармен қатар өрттерді анықтау, таулар ішіндегі төтенше жағдайларды анықтап көрсету, құстардың жұптасу кезеңдерін бақылау және жойылу қаупі бар түрлерді анықтау сияқты түрлі міндеттерді де атқарады.
Ал жыл – 2025…
Нано сенсорлар әскері Британияның егістіктері мен фермаларына тозаңдай шашылып жатыр. Олар – ауыл шаруашылығы әлемінің көзі, құлағы және мұрны; бірлесіп жұмыс істеуге бағдарламаланған, судағы, температурадағы немесе қоректік заттардағы кез келген өзгеріске жауап беретіндей етіп жобаланған. Ең маңыздысы – аурулар мен шабуылдарға лезде жауап беретіндей желіге қосылған. Жоқ, бұл ғылыми фантастика емес; бұл – егіншіліктің сіз ойлағаннан әлдеқайда ерте келетін шындығы! Неғұрлым қауіпсіз әрі өнімді азық-түлік және ауыл шаруашылығы жүйесін құру үшін нанотехнология мен ‘ақылды тозаңға’ салынатын инвестициялар қазір әлемнің түкпір-түкпірінде… 2060 жылғы азық-түлікке әуес әлем үшін ішінара пішінделген жаңа туындымыз – Roots Replanted!
Ал бұл не? Нанотехнология – материяны атом деңгейінде басқару, ал ақылды тозаң – қабылдаған ақпаратты жеткізу үшін шағын сымсыз сенсорлар мен транспондерлерді пайдалану. Оларды егістікке себуге және дәлдік егіншілігінде қолданылатын қолданыстағы ауыл шаруашылығы техникасына, сондай-ақ компьютеріңізге қосуға болады.
Бұл, шын мәнінде, ұзақ жылдар бойы басқа салаларда қолданылып келе жатқан Пистердің бір уыс ақылды тозаңының келесі кезеңдері. Мэн (АҚШ) жағалауындағы Грейт-Дак аралына ақылды тозаң себілді. Тіршілік ортасына араласпайтын бақылау жиынтығын әзірлеу мақсатында 150 сымсыз сенсордан тұратын желі теңіз құстарының ұя салатын індерінің ішіндегі және айналасындағы микроклиматты бақылап отыр.
Ал жарамдылық мерзімін бақылауға алатын дәл сол технология ақылды қаптама жүйелерін әзірледі. Kraft азық-түлік компаниясы тағам бұзылған кезде бөлінетін газдарға аса сезімтал, нәтижесінде сенсор жолағының түсін өзгертетін нано сенсорлар жиынтығынан тұратын ‘электрондық тіл әзірлеп жатыр. Ал ақылды тағамдар ше! Тоймай тұрып миға жіберілетін сигнал арқылы артық тамақ ішудің алдын алуға болады. Асқазан жасушаларынан табылған пептид-1 (GLP-1) деп аталатын шағын молекула мидағы тәбет сезімін реттеп, адамға қарай күнделікті тұтынылатын тағам мөлшерін белгілейтін болады. Жақында…
Мәселелер әлемін мағыналандыруға тырысатын адам үшін Протагор: “Адам – барлық нәрсенің өлшемі” деген. Табиғи шындық пен әлеуметтік шындық? Адам мен әлеуметтік шындық арасындағы диалектика… Жеке адамнан немесе құрылымнан бастау тұрғысы… Бір-біріне астасқан дәстүрлер, микро немесе макро теориялардың әсерлері, жеке адам мен қоғамның қарым-қатынасына қатысты қабылданған ұйғарымдар арқылы институтқа айналған өмір елесі…
Арманымыздың ең жарқын шағында, көзіміз байлаулы тұрғанда, “жерден биік” ойынындағылар бейкүнәлік үзілісінің қоңырауына дейін ғана еді. Ыдыс-аяқты шағып, бар сырды ашып салғандар өзін ұстатпаған сол “жерден биіктер” ме еді? Виртуалдану адамды да, бұқаралық ақпарат құралдарын да қоршап алды, ал виртуалдық бәрін айлакерлікпен өзіне жасырып келеді. Екіжүзділік-«пайда» бағанының томпайған табыстары, айла-«пайдамен» жасырылған бейкүнә уақыттардың таусылуы ыдыс-аяқтың шағылуынан-ақ белгілі еді.