TANSEL TERCAN
(Doktora Öğrencisi, L.N. Gumilyov Avrasya Millî Üniversitesi, Kazakistan & Rixos President Astana, Genel Müdür, tansel.tercan@rixos.com)
Öz
Bu çalışmanın temel amacı, 1980-2019 döneminde turizm biliminde atık yönetimi ve geri dönüşüm alanında yayımlanan araştırmaları bibliyometrik bakış açısıyla incelemek ve bu disiplinde son 39 yılda atık yönetimi araştırma alanındaki eğilimleri belirlemektir. Bu bağlamda Web of Science veri tabanında ‘hospitality, leisure and tourism’ kapsamında atık yönetimi ve geri dönüşüm başlıkları altında tarama yapılmıştır. Araştırmada yayın sayısı, yayın dilleri, yayın türleri, dergi ortak atıf ağı, yazar ortak atıf ağı, doküman ortak atıf ağı ve birlikte kullanılan yazar anahtar kelimeleri analiz edilmiştir. Amaçların sınanmasında sosyal ağ analizi kullanılmıştır. Sonuçlara göre, turizm yayınlarında atık yönetimi bağlamında alana duyulan ilginin 2018 yılından itibaren önemli ölçüde arttığı söylenebilir. Çalışmalar ağırlıklı olarak makaledir. Sonuçlara göre Gosling’in turizm biliminde hem atık yönetimi hem de geri dönüşüm konusunda öncü olduğu söylenebilir. Atık yönetiminde en sık kullanılan anahtar kelimelerin sürdürülebilirlik, turizm ve gıda atığı olduğu bulunmuştur. Geri dönüşüm alanında en çok kullanılan kelimelerin turizm, miras ve yeşil otel olduğu belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Atık yönetimi, geri dönüşüm, sosyal ağ analizi, bibliyometri.
GİRİŞ
Sürdürülebilir turizm, ekonomik faydalar ile sosyal ve çevresel maliyetler arasında en iyi dengeyi kurmayı amaçlar. Mow forth ve Munt (1998), kitle turizmindeki büyümenin son yıllarda daha belirgin hâle gelen bir dizi soruna yol açtığını ortaya koymuştur. Bunların belki de en önemlisi çevre sorunlarıdır. Otellerde genellikle plastik, metal, cam, kâğıt ve yiyecek vb. atık durumundadır. Bunların geri dönüşüm için ayrıştırılması ve tasnif edilmesi; doğal çevrenin korunması ve bu atıkların yerel yönetimlerce değerlendirilmesi özellikle KOBİ’ler açısından büyük önem taşımaktadır. Ayrıca su ve enerji kullanımı birbirine bağlı olduğundan, bir otelde su yönetimi enerji yönetiminden ayrı düşünülemez. Aylık toplam çamaşır yükü, aylık toplam müşteri sayısı ve aylık toplam yemek servisi sayısı otelin aylık toplam su ve enerji tüketimini etkiler. Dolayısıyla otelde kullanılan çevre dostu makine ve ekipman hem su hem de enerji tasarrufu anlamına gelir (Emeksiz, 2007).
Turizm sektöründe ortaya çıkan atıklar arasında önemli bir yere sahip olan gıda atığının (Owen vd., 2013) yoğun biçimde oluştuğu sektörlerden biri yiyecek-içecek işletmeciliğidir (Creedon vd., 2010). Bilindiği üzere yiyecek-içecek işletmeleri bağımsız işletmeler olabildiği gibi, otellerde olduğu gibi otel bünyesinde de hizmet verebilmektedir (Öztaş, 2002). Crosby’ye (1993) göre gıda atığı, otellerde ortaya çıkan diğer atıklar içinde önemli bir paya sahiptir. 1990’lı yıllarda otel işletmelerinin katı atığı azaltmaya yönelik programlara tepkisi olumsuz olmuştur. İşçilik ve ekipman maliyetleri nedeniyle işletmenin ek maliyete katlanacağına inanılmaktadır (Wilco vd., 2001). Oysa otel faaliyetleri açısından katı atık yönetiminin ve geri dönüşümün, hem otelin parasal faaliyetleri hem de turizmin sürdürülebilirliği ve çevrede yaşayan toplumun sağlığı bakımından çevre kirliliğinin azaltılması yönünden yararlı olduğunu söyleyebiliriz (Shamshiry vd., 2011).
Atık yönetimi ve geri dönüşüm konusundaki akademik araştırmalar, turizm endüstrisinde atık yönetiminin önemi fark edildiğinde ivme kazanmıştır. Günümüzde turizm biliminde atık yönetimi ve geri dönüşüm hâlâ güncel bir konu olarak görülmektedir. Atık yönetimi çalışmalarının geçmişten günümüze bibliyometrik analizinin gelecekteki çalışmalara yol gösterici olacağı düşünülmektedir. Bibliyometrik analiz, matematiksel ve istatistiksel yöntemlerin yayınlara uygulanması olarak kavramsallaştırılmaktadır (Pritchard, 1969). Bibliyometrik araştırmalarda belgelerin veya yayınların belirli özellikleri analizlere dâhil edilmekte ve bilimsel ağlara ilişkin birtakım bulgular ortaya konulmaktadır (Al ve Coştur, 2007). Bibliyometrik araştırma, belirli bir alandaki literatürü nicel olarak analiz ederek ve keşfedilen kelimeleri inceleyerek o alandaki eğilimlerin belirlenmesini mümkün kılar (Kasemodel vd., 2016). Böylece bibliyometrik analizle, alandaki bilimsel yayınlara yön veren yazarlar, ülkeler, kaynaklar vb. belirlenerek araştırmacılara bir yol haritası sunulabilir (Aydın, 2014).
Bibliyometrik araştırmalarda akademik iş birliğini ve ortak atıf ilişkilerini incelemek için kullanılan analizlerden biri sosyal ağ analizidir. Sosyal ağ analizi, iş birliği ve ortak atıf ağlarını görselleştirmek ve araştırma alanının gelişiminde etkili olan bilgi ağlarını belirlemek için kullanılan ilk yöntemlerden biridir (Karagöz ve Yüncü, 2013). Bibliyometrik araştırmalarda en önemli veri kaynakları Scientific Citation Index (SCI), Social Science Citation Index (SSCI) ve Art & Humanities Citation Index’tir (A&HCI). Bu indekslere ve bu yayınların tüm materyallerine Web of Science Core Colection veri tabanı üzerinden erişmek mümkündür. Web of Science (WoS), bu indekslerde taranan akademik bilimsel yayınlara ilişkin bibliyometrik verileri kapsayan bir veri tabanı olarak bibliyometrik araştırmalara önemli katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda, bu çalışmanın amacı doğrultusunda WoS veri tabanında atık yönetimi ve geri dönüşümü ele alan çalışmalar incelenmiştir.
ATIK YÖNETİMİ VE GERİ DÖNÜŞÜM ÜZERİNE BİBLİYOMETRİK ARAŞTIRMALAR
Bibliyometrik analiz, belirli konularda yapılan araştırmaların konu, örneklem, atıf, kelime, kapsam gibi özelliklerinin incelenmesine olanak tanır. Turizm alanında bibliyometrik analizler son yıllarda artmıştır. Literatürdeki bibliyometrik analiz araştırmalarında dergilerde yayımlanan makalelerin, kongre bildirilerinin ve tezlerin incelendiği söylenebilir. Literatür taraması sonucunda, turizm alanında atık yönetimi ve geri dönüşüm üzerine bibliyometrik analizlerin sınırlı olduğu söylenebilir.
Day ve Cai (2012) turizm, enerji ve çevre arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Bu araştırma turizmi; tüketiciler, ulaştırma sağlayıcıları, seyahat acenteleri, destinasyonlar, turizmle ilişkili çok sayıda şirket ve diğer paydaş gruplarından uyarlanan karmaşık bir sistem olarak ele almıştır. İşletmeler ve bireyler olarak bir bütün oluşturan sisteme çevre ve enerjiyle ilgili bileşenlerin eklenmesiyle ortaya çıkan zorluklar çeşitli birimlerde incelenmiştir. Bu amaçla 1974-2011 yılları arasında enerji ve turizm konusunda toplam 92 makale gözden geçirilmiştir. Aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri ile Çin’in sosyal ve kültürel farklılıklarının çevre ve enerjiyle ilgili konular üzerindeki etkileri ele alınmıştır. Araştırma sonucunda, turizm sisteminde sistem kapasitesinin oluşturulması, teknolojinin geliştirilmesi ve uyarlanması, bireylerin davranış değişikliğinin desteklenmesi, sistem içindeki dengelerin ve etkileşimlerin anlaşılması ve bu zorluklara çok disiplinli yaklaşımların benimsenmesi gibi sorunlara ilişkin öneriler getirilmiştir.
Arslan ve Emeksiz (2016), literatürde çevre yönetimi konusunda yapılmış ulusal ve uluslararası çalışmaları derlemiştir. Çevre yönetimi çalışmaları üzerinde hem ulusal hem de uluslararası boyutuyla bibliyometrik bir analiz gerçekleştirmişlerdir. Turizmde çevre yönetimine ilişkin makalelerin çevresel varlıkların korunması ve yenilenebilir kaynak kullanımı üzerinde yoğunlaştığı bulunmuştur. Mota vd. (2018), turizm planlaması ve sürdürülebilir kalkınma araştırma alanında anahtar kelimelerle bağlantılı araştırma eğilimlerini, belirli ihtiyaçları ve gelecekteki bilimsel araştırmalar için ilgili boşlukları ortaya koymak amacıyla bir çalışma yürütmüştür. VOSviewer yazılımını kullanarak ve bibliyometrik teknikleri uygulayarak literatürün sistematik bir incelemesi için entelektüel yapının görselleştirme haritalarını oluşturmuşlardır. Çalışmanın amacı doğrultusunda WoS veri tabanının 1997-2017 dönemine ait yayımlanmış makalelerini ve yıllık atıflarını
kullanmışlardır. Sonuçlar, turizm planlaması ve sürdürülebilir kalkınmanın entelektüel yapısına odaklanan birden çok araştırma kümesine dikkat çekmektedir (Muta vd., 2018).
Garrigos-Simon vd. (2018), turizmde sürdürülebilirlik araştırmalarının ve istihdam ile gelirle ilişkili turizm sürdürülebilirliğinin bibliyometrik bir sonucunu sunmayı amaçlayan bir araştırma yapmıştır. Çalışmalarında WoS Collection veri tabanından derlenen 2279 kaynağı analiz etmiş ve materyali grafik olarak haritalamak için benzerliklerin görselleştirilmesine dayanan VOSviewer programını kullanmışlardır. Anahtar kelimelerin birlikte görülmesi, bibliyografik eşleşme, ortak atıf ve ortak yazarlık analizlerinden yararlanmışlardır. Turizm sürdürülebilirliğine ilişkin ortak yazarlık analizi, ana kümelere öncülük eden dört ülkenin (ABD, Avustralya, İspanya ve İngiltere) ağırlığını ortaya koymuştur (Garrigos-Simon vd., 2018).
Ninerola vd. (2019), turizmde sürdürülebilirlik literatürünü gözden geçirmek için bibliyometrik bir yaklaşım kullanan bir çalışma yürütmüştür. Alanın yapısını belirlemek için atıf gibi bibliyometrik göstergeler, bu alandaki ana eğilimleri haritalamak için ise VOSviewer yazılımı kullanılmıştır. 1987-2018 döneminde turizmde sürdürülebilirlik konularına ilişkin Scopus’ta toplam 4647 çalışma bulunduğunu saptamışlardır. Önde gelen dergilerin, yazarların, kurumların ve anahtar kelimelerin analizi, turizm alanında sürdürülebilirlik konularına ilişkin literatürün önemli ölçüde büyüdüğünü ve yalnızca altı çalışmanın 300’den fazla atıf aldığını, bununla birlikte birkaç üretken yazarın bulunduğunu göstermektedir.
YÖNTEM
Turizm biliminde atık yönetimi ve geri dönüşüm alanında yayımlanan araştırmaların bibliyometrik özelliklerini belirlemek amacıyla, 1980-2019 yılları arasında yayımlanan ve Web of Science (WoS) veri tabanında indekslenen, atık yönetimiyle ilgili 24 ve geri dönüşümle ilgili 31 araştırma incelenmiştir. “Waste management” ve “recycling” terimleri Web of Science Core Collection veri tabanında Hospitality, Leisure and Tourism alt teması altında taranmıştır. Yayın yıllarına, yayın dillerine, yayın türlerine, yazar adlarına, başlıklara, yazarların ülkelerine, kaç kaynağa atıfta bulunduklarına ve aldıkları atıflara, özetlere, anahtar kelimelere ve kaynakça bilgilerine erişilmiş ve bunlar indirilmiştir.
Elde edilen veriler kapsamında öncelikle araştırmaların özellikler, yayın dilleri, yayının kaynak ülkesi ve yayın türleri bakımından dağılımı incelenmiştir (atık yönetimi ve geri dönüşüm araştırmaları ayrı ayrı incelenmiştir). Atıf analizi bağlamında, atık yönetimi ve geri dönüşüm alanında yapılan araştırmaların kaynağı, WoS veri tabanında taranan çalışmalardan aldıkları atıflar ve bunların yayınlara ve yıllara göre dağılımı incelenmiştir. Dergi ortak atıf ağını, yazar ortak atıf ağını, doküman ortak atıf ağını ve birlikte kullanılan yazar anahtar kelimelerini belirlemek için sosyal ağ analizi kullanılmıştır. Sosyal ağ analizinde Citespace II uygulaması
kullanılmıştır. WoS veri tabanındaki araştırmaların verileri Citespace II programına yüklenmiş ve analiz edilmiştir. Citespace II, akademik literatürde ortaya çıkan eğilimleri ve yönelimleri görselleştirmek ve analiz etmek için kullanılan bir Java uygulamasıdır (Chen vd., 2010).
Yapılan analizle ağın modülerlik ve ortalama silüet değerleri hesaplanmıştır (Al ve Doğan, 2012). Modülerlik değeri, herhangi bir ağın bağımsız kümelere ayrılıp ayrılamayacağını belirler ve “0” ile “1” arasında bir değer alır. Düşük modülerlik, sınırları belirgin kümelere indirgenemeyen bir ağı; yüksek modülerlik ise iyi yapılandırılmış bir ağı ifade eder (Chen vd., 2010). Ortalama silüet değeri [(-1) ile (1)] arasındadır (Chen vd., 2010) ve en yüksek küme sayısını belirlemek için kullanılır; değerin 0,7’den büyük olması güçlü bir kümeye işaret eder (Simovici, 2007).
Araştırma, ağdaki dergi ortak atıf ağının, yazar ortak atıf ağının, doküman ortak atıf ağının ve birlikte kullanılan yazar anahtar kelimelerinin merkezilik değerlerine göre yürütülmüştür. Merkezilik değeri, bir düğümün birbiriyle bağlantılı olmayan diğer düğümlerle bağlantı düzeyini gösterir. Bir düğümün merkezilik değerinin yüksek olması, onun diğer düğümleri birbirine bağlayan bir köprü olduğunu gösterir (Ni vd. 2017). Çalışmada dergi ortak atıf ağının atıf patlaması da hesaplanmıştır. Patlama, belirli bir frekansın toplam yıl dönemi içinde kısa bir zaman diliminde istatistiksel olarak anlamlı dalgalanmalar gösterip göstermediğini belirtir (Chen vd., 2010).
BULGULAR
Yayınların Dağılımı
Çalışmada kullanılan yayın sayılarının yüzde dağılımları yıllar bazında Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1: Yayınların Yıllara Göre Dağılımı
| Yıllar | N | % |
|---|---|---|
| 2019 | 6 | 25 |
| 2018 | 4 | 16,6 |
| 2017 | 3 | 12,5 |
| 2016 | 3 | 12,5 |
| 2015 | 2 | 8,3 |
| 2014 | 1 | 4,2 |
| 2012 | 2 | 8,3 |
| 2011 | 1 | 4,2 |
| 2007 | 1 | 4,2 |
| 1997 | 1 | 4,2 |
| Toplam | 24 | 100 |
| Yıllar | n | % |
|---|---|---|
| 2019 | 2 | 6,5 |
| 2018 | 6 | 19,3 |
| 2017 | 3 | 9,7 |
| 2016 | 5 | 16,1 |
| 2015 | 4 | 12,8 |
| 2014 | 2 | 6,5 |
| 2013 | 1 | 3,2 |
| 2012 | 2 | 6,5 |
| 2011 | 3 | 9,7 |
| 2010 | 2 | 6,5 |
| 2008 | 1 | 3,2 |
| Toplam | 31 | 100 |
1997-2019 yılları için atık yönetimi alanında 24, 2008-2019 yılları için geri dönüşüm alanında 31 yayın yapılmıştır. Atık yönetimi konusunda en çok yayın 6 yayınla 2019 yılında yapılmıştır. Yıllar bazında incelendiğinde, geri dönüşümle ilgili en çok yayın 6 yayınla 2018 yılında yapılmıştır. 2008-2019 yıllarına ait yayın türleri Tablo 2’de verilmiştir.
Tablo 2: Yayın Türüne Göre Dağılım
| Yıllar | N | % |
|---|---|---|
| Makale | 20 | 83,3 |
| Bildiri | 4 | 16,7 |
| Kitap Bölümü | 1 | 4,2 |
| Derleme | 1 | 4,2 |
| Toplam | 26 |
| Yıllar | n | % |
|---|---|---|
| Makale | 27 | 87,1 |
| Bildiri | 5 | 16,1 |
| Kitap Bölümü | 4 | 12,9 |
| Derleme | 1 | 3,2 |
| Toplam | 37 |
4 yayın türü bulunmaktadır. En çok yayımlanan yayın türünün makale olduğu belirlenmiştir. Makaleyi kongre bildirileri ve kitap bölümü izlemektedir. Yayın türlerinin toplam sayısının Tablo 1’deki yıllara göre yayın dağılımından yüksek olmasının nedeni, bazı yayınların Web of Science veri tabanında birden fazla yayın türü olarak değerlendirilmesidir. Yayınlar içinde en büyük ağırlık makale türündeki yayınlardadır.
Çalışmada incelenen atık yönetimi yayınları toplam 208 kaynağa atıfta bulunmuştur. Bu 24 çalışma, diğer çalışmalardan toplam 199 atıf almıştır. Bu atıfların beşi yazarların kendi yaptıkları atıflardan oluşmaktadır. Yayın başına ortalama atıf sayısı 8,67, h-indeksi ise 8’dir. Dolayısıyla turizmde atık yönetimi konusunda en az 8 atıf almış 8 yayın bulunduğu söylenebilir. Çalışma kapsamında incelenen geri dönüşüm yayınları toplam 317 kaynağa atıfta bulunmuştur. Bu 31 çalışma, diğer çalışmalardan toplam
307 atıf almıştır. Bu atıfların üçü yazarların kendileri tarafından yapılmıştır. Yayın başına ortalama atıf sayısı 10,23, h-indeksi ise 8’dir. Dolayısıyla turizmde geri dönüşüm konusunda en az 8 atıf almış 8 yayın bulunduğu söylenebilir.
Atık yönetimi konusundaki yayınların 23’ü İngilizce, 1’i İspanyolca yazılmıştır. Atık yönetimi yayınlarının yapıldığı ülkeler incelendiğinde, yayınların %25’ine karşılık gelen 6 yayının İngiltere kaynaklı olduğu belirlenmiştir. İngiltere’yi 4 yayınla Amerika, 2 yayınla Çin ve 2 yayınla Birleşik Arap Emirlikleri izlemektedir. 1’er yayın yapan diğer ülkeler Avustralya, Botsvana, Brezilya, Bulgaristan, Kanada ve Hırvatistan’dır. Geri dönüşümle ilgili yayınların tamamı İngilizce yazılmıştır. Geri dönüşüm yayınlarının yapıldığı ülkeler incelendiğinde, %26’ya karşılık gelen 8 yayının Avustralya kaynaklı olduğu belirlenmiştir. Avustralya’yı 5 yayınla İngiltere, 4 yayınla Amerika, 3 yayınla Malezya, 3 yayınla Kore, 2 yayınla İtalya, 2 yayınla Norveç ve 2 yayınla Çin izlemektedir. 1’er yayın yapan diğer ülkeler Botsvana, Çek Cumhuriyeti, Almanya, Yunanistan ve Hollanda’dır.
Dergi Ortak Atıf Ağı
Atık yönetimi ve geri dönüşüm alanında yayınların ortak atıfta bulunduğu dergileri ve önemli yayınları belirlemek amacıyla yapılan sosyal ağ analizi sonucunda, merkezilik derecelerine göre dergi adları Şekil 1’de verilmiştir.
Şekil 1: Merkezilik Derecesine Göre Dergi Ortak Atıf Ağı
Atık yönetimine ilişkin sonuçlara göre 68 düğüm ve 159 bağlantıdan oluşan bir dergi ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Ortaya çıkan ağ toplam 16 kümeden oluşmaktadır. Ağın yoğunluğu 0,069’dur. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,76, ortalama silüet değeri ise 0,62 olarak hesaplanmıştır. Geri dönüşüme ilişkin sonuçlara göre 63 düğüm ve 190 bağlantıdan oluşan bir dergi ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Ortaya çıkan ağ toplam 13 kümeden oluşmaktadır. Ağın yoğunluğu 0,097’dir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,58, ortalama silüet değeri ise 0,63 olarak hesaplanmıştır. Düğümlerin çevresindeki pembe halkaların büyüklüğü ve kalınlığı, bu düğümlerin merkezilik derecesinin diğer düğümlerinkinden daha yüksek olduğunu gösterir (Ukşul, 2016).
Tablo 3, ağlarda önemli bir yere sahip ilk 5 derginin ağ değerlerini özetlemektedir. Atık yönetimine ilişkin sonuçlara göre, 26 atıfla International Journal of Hospitality Management atık yönetimi araştırmalarında en sık atıf yapılan dergidir. Bu dergiyi 12 atıfla Tourism Management ve 10 atıfla Journal of Cleaner Production izlemektedir. Geri dönüşüme ilişkin sonuçlara göre, 35 atıfla Journal of Sustainable Tourism geri dönüşüm araştırmaları alanında en sık atıf yapılan dergidir. Bu dergiyi 21 atıfla Tourism Management ve 19 atıfla Annal of Tourism Research izlemektedir.
| Dergi | F | Yıl | #Küme |
| Atık Yönetimi | |||
| International Journal of Hospitality Management | 26 | 2012 | 0 |
| Tourism Management | 12 | 2017 | 0 |
| Journal of Cleaner Prodution | 10 | 2017 | 0 |
| Journal of Sustainable Tourism | 8 | 2018 | 0 |
| Internation Journal of Contemporary Hospitality Manag. | 7 | 2018 | 0 |
| Geri Dönüşüm | |||
| Journal of Sustainable Tourism | 35 | 2010 | 0 |
| Tourism Management | 21 | 2010 | 0 |
| Annal of Tourism Research | 19 | 2010 | 1 |
| International Journal of Hospitality Management | 12 | 2015 | 0 |
| Journal of Travel Research | 8 | 2010 | 1 |
Şekil 2’deki ağın merkezileşmesinin anlamı, atık yönetimi ve geri dönüşüm konusundaki güncel araştırmaların çoğunun genellikle güncel araştırmalara atıfta bulunmasıdır. Atık yönetimi dergilerinin yıllara göre patlama değerleri Tablo 4’te verilmiştir.
| Dergi | Başlangıç | Bitiş | Patlama | 1996-2019 |
| Int. Journal of Hospitality Manag. | 2015 | 2019 | 3,817 |
Tablo 4 incelendiğinde, 1996-2019 yılları arasında atıf patlaması (3,81) gösteren derginin International Journal of Hospitality Management olduğu görülmektedir. Bulgulara göre, atık yönetimi konularıyla ilgili çalışmaların genellikle International Journal of Hospitality Management’ta yayımlanan çalışmalara atıfta bulunduğu söylenebilir. Geri dönüşüme ilişkin olarak ise hiçbir dergide atıf patlaması olmadığı belirlenmiştir.
Yazar Ortak Atıf Ağı
Ortak atıf ağını belirlemek için yapılan sosyal ağ analizi sonucunda, merkezilik derecelerine göre yazar adları Şekil 2’de verilmiştir. Atık yönetimine ilişkin sonuçlara göre 82 düğüm ve 169 bağlantıdan oluşan bir yazar ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Ortaya çıkan ağ toplam 16 kümeden oluşmaktadır. Ağın yoğunluğu 0,050’dir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,83, ortalama silüet değeri ise 0,68 olarak hesaplanmıştır. Geri dönüşüme ilişkin sonuçlara göre 61 düğüm ve 131 bağlantıdan oluşan bir yazar ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Ortaya çıkan ağ toplam 14 kümeden oluşmaktadır. Ağın yoğunluğu 0,050’dir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,73, ortalama silüet değeri ise 0,55 olarak hesaplanmıştır.
Şekil 2: Merkezilik Derecesine Göre Yazar Ortak Atıf Ağı
Tablo 5, atık yönetimi ve geri dönüşüm alanlarında ilk beş yazarın ağ değerlerini ayrı ayrı özetlemektedir.
| Yazar | F | Yıl | #Küme |
| Bohdanowicz P | 8 | 2016 | 2 |
| Gossling S | 6 | 2018 | 2 |
| Chan ESW | 6 | 2017 | 2 |
| Radwan HRI | 5 | 2019 | 10 |
| Pirani SI | 5 | 2019 | 10 |
| Yazar | F | Yıl | #Küme |
| Ajzen I | 5 | 2016 | 1 |
| Gossling S | 4 | 2014 | 5 |
| Lee TH | 4 | 2015 | 2 |
| Fornell C | 4 | 2016 | 0 |
| Buckley R | 4 | 2010 | 3 |
Tablo 5’te verilen sonuçlara göre, atık yönetimi alanında yayımlanan 24 çalışmada en çok atıf alan ilk yazar 8 atıfla Bohdanowicz ve 6 atıfla Gossling olmuştur. Geri dönüşüm alanında yayımlanan 31 çalışmada en çok atıf alan ilk yazar 5 atıfla Ajzen olurken, Gossling 4 atıf almıştır.
Doküman Ortak Atıf Ağı
Yayınların ortak atıflarını belirlemek amacıyla sosyal ağ analizi yapılmıştır. Atık yönetimine ilişkin sonuçlara göre 58 düğüm ve 116 bağlantıdan oluşan bir doküman ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Toplam 16 küme vardır. Ağın yoğunluğu 0,070’tir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,79, ortalama silüet değeri ise 0,37 olarak hesaplanmıştır. Geri dönüşüme ilişkin sonuçlara göre 21 düğüm ve 36 bağlantıdan oluşan bir doküman ortak atıf ağı bulunduğu belirlenmiştir. Toplam 8 küme vardır. Ağın yoğunluğu 0,171’dir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,45, ortalama silüet değeri ise 0,50 olarak hesaplanmıştır. Tablo 6, ağda önemli bir yere sahip ilk beş yayının ağ değerlerini özetlemektedir.
| Yayın | F | #Küme |
| Atık Yönetimi | ||
| Pirani, SI and Arafat, HA. (2014).Solid waste management in the hospitality industry: A review. Journal of Environmental Management, 146, 320-336. | 5 | 11 |
| Papargyropoulou, E. et al. (2014). The food waste hierarchy as a framework for the management of food surplus and food waste. Journal of Cleaner Production, 76, 106- 115. | 4 | 4 |
| Pirani, SI and Arafat, HA. (2016). Reduction of food waste generation in the hospitality industry. Journal of Cleaner Production, 132, 129-145. | 4 | 4 |
| Sakaguchi, L. et al (2018) Tackling the issue of food waste in restaurants: Options for measurement method, reduction and behavioral change. Journal of Cleaner Production, 180, 430-436. | 4 | 4 |
| Charlebois, S. et al. (2015). ‘Back of house’–focused study on food waste in fine dining: the case of Delish restaurants. Inte. J. Cult. Tour. Hosp. Res. 9, 278-291. | 4 | 4 |
| Geri Dönüşüm | ||
| Kiatkawsin, K. and Han, H. (2017). Young travelers’ intention to behave pro- environmentally: Merging the value-belief-norm theory and the expectancy theory. Tourism Management, 59, 76-88. | 3 | 7 |
| Bohdanowicz, P. et al. (2011). International hotel chains and environmental protection: an analysis of Hilton’s we care! programme (Europe, 2006–2008). Journal of Sustainable Tourism, 19, 797-816. | 2 | 4 |
| Han, H. (2015). Travelers’ pro-environmental behavior in a green lodging context: Converging value-belief-norm theory and the theory of planned behavior. Tourism Management, 47, 164-177. | 2 | 0 |
| Sanatana-Jimenez, Y. and Hernandez, J.M. (2011). Estimating the effect of overcrowding on tourist attraction: The case of Canary Islands. Tourism Management, 32, 415-425. |
2 | 0 |
| Bergin-Seers, S. and Mair, J. (2009). Emerging green tourists in Australia: their behaviours and attitude. Tourism and Hospitality Research, 9, 109-119. | 2 | 1 |
Tablo 6 incelendiğinde, atık yönetimi alanında en çok atıf alan kaynağın Pirani ve Arafat’ın 2014 yılında yayımladığı makale olduğu görülmektedir. İlk beşte yer alan güncel ve en çok atıf alan çalışmalar Sakaguchi ile Pirani-Arafat adlı yazarlarca yayımlanmıştır. Geri dönüşüm alanında en çok atıf alan kaynağın Kiatkawsin ve Han’ın 2017 yılında yayımladığı makale olduğu belirlenmiştir. İlk beşte yer alan ve en çok atıf alan güncel çalışmalar Kiatkawsin-Han ve Han adlı yazarların yayınlarıdır.
Birlikte Kullanılan Yazar Anahtar Kelimeleri
Atık yönetimi araştırmalarının anahtar kelimelerini belirlemek için yapılan sosyal ağ analizi sonuçlarına göre, 18 düğüm ve 10 bağlantıdan oluşan bir anahtar kelime ağı bulunduğu belirlenmiştir. Toplam 9 küme mevcuttur. Ağın yoğunluğu 0,065’tir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,69, ortalama silüet değeri ise 0,44 olarak hesaplanmıştır. Atık yönetimi araştırmalarının anahtar kelimelerini belirlemek için yapılan sosyal ağ analizi sonuçlarına göre, 12 düğüm ve 4 bağlantıdan oluşan bir anahtar kelime ağı bulunduğu belirlenmiştir. Toplam 6 küme mevcuttur. Ağın yoğunluğu 0,078’dir. Elde edilen ağın modülerlik değeri Q = 0,78, ortalama silüet değeri ise 0,50 olarak hesaplanmıştır. Tablo 7, yayınlarda kullanılan ilk 10 ortak anahtar kelimeyi göstermektedir.
Tablo 7: Yayınlarda Birlikte Kullanılan Yazar Anahtar Kelimeleri
| Anahtar Kelimeler | F | Yıl |
| Sürdürülebilirlik | 7 | 2018 |
| Turizm | 6 | 2017 |
| Gıda atığı | 4 | 2019 |
| Otel | 4 | 2016 |
| Azaltma | 4 | 2019 |
| Katı atık | 4 | 2019 |
| Çevre yönetimi | 3 | 2019 |
| Oluşum | 3 | 2019 |
| Yeşil | 3 | 2019 |
| Restoran | 3 | 2019 |
| Anahtar Kelimeler | F | Yıl |
| Turizm | 6 | 2010 |
| Miras | 3 | 2016 |
| Yeşil otel | 2 | 2018 |
| Kişisel norm | 2 | 2018 |
| Ekoturizm | 2 | 2010 |
| Algı | 2 | 2016 |
| Geri dönüşüm davranışı | 2 | 2016 |
| Cinsiyet | 2 | 2018 |
| Karar verme | 2 | 2018 |
| Sürdürülebilir turizm | 2 | 2018 |
Tablo 7 incelendiğinde, atık yönetiminde en sık kullanılan anahtar kelimelerin 7 ile sürdürülebilirlik, 6 ile turizm ve 4 ile gıda atığı olduğu görülmektedir. Geri dönüşüm alanında en çok kullanılan kelimelerin 6 ile turizm, 3 ile miras ve 3 ile yeşil otel olduğu belirlenmiştir.
SONUÇ
Turizm biliminde atık yönetimi ve geri dönüşüm alanında yayımlanan araştırmaların bibliyometrik özelliklerini belirlemek amacıyla, 1980-2019 yılları arasında yayımlanan ve WoS veri tabanında indekslenen, atık yönetimiyle ilgili 24 ve geri dönüşümle ilgili 31 araştırma incelenmiştir. Atık yönetimi çalışmalarında yayın sayısında artış olduğu, özellikle 2018 yılında atık yönetimi çalışmalarının hızla arttığı belirlenmiştir. Dolayısıyla turizm biliminde atık yönetimine duyulan ilginin 2018’den itibaren arttığı söylenebilir. Yayın türü bağlamında ağırlıklı olarak makale yayımlanmıştır.
Çalışmada incelenen atık yönetimi yayınları toplam 208 kaynağa atıfta bulunmuştur. Bu 24 çalışma, diğer çalışmalardan toplam 199 atıf almıştır. Yayın başına ortalama atıf sayısı 8,67, h-indeksi ise 8’dir. Çalışma kapsamında incelenen geri dönüşüm yayınları toplam 317 kaynağa atıfta bulunmuştur. Bu 31 çalışma, diğer çalışmalardan toplam 307 atıf almıştır. Yayın başına ortalama atıf sayısı 10,23, h-indeksi ise 8’dir. Yayınların çoğu İngilizcedir.
Atık yönetimine ilişkin sonuçlara göre, 26 atıfla International Journal of Hospitality Management atık yönetimi araştırmalarında en sık atıf yapılan dergidir. Geri dönüşüme ilişkin sonuçlara göre, 35 atıfla Journal of Sustainable Tourism geri dönüşüm araştırmaları alanında en sık atıf yapılan dergidir. Atık yönetimi ve geri dönüşüm konusundaki güncel araştırmaların çoğu genellikle güncel araştırmalara atıfta bulunmaktadır; çünkü bu konular turizm biliminde yeni ortaya çıkan konulardır.
Atık yönetimi alanında yayımlanan 24 çalışmada en çok atıf alan ilk yazar 8 atıfla Bohdanowicz ve 6 atıfla Gossling olmuştur. Geri dönüşüm alanında yayımlanan 31 çalışmada en çok atıf alan ilk yazar 5 atıfla Ajzen olurken, Gossling 4 atıf almıştır. Sonuçlara göre Gossling’in turizm biliminde hem atık yönetimi hem de geri dönüşüm konusunda öncü olduğu söylenebilir. Atık yönetimi alanında en çok atıf alan kaynağın Pirani ve Arafat’ın 2014 yılında yayımladığı makale, geri dönüşüm alanında en çok atıf alan kaynağın ise Kiatkawsin ve Han’ın 2017 yılında yayımladığı makale olduğu bulunmuştur. Atık yönetiminde en sık kullanılan anahtar kelimelerin sürdürülebilirlik, turizm ve gıda atığı olduğu bulunmuştur. Geri dönüşüm alanında en çok kullanılan kelimelerin turizm, miras ve yeşil otel olduğu belirlenmiştir.
KAYNAKÇA
Al, U. & Coştur, R. (2007). Bibliometric profile of Turkish Journal of Psychology. Turkish Librarianship, 21(2), 142-163.
Al, U. & Doğan, G. (2012). Citation analysis of Hacettepe University information and document management theses. Turkish Librarianship, 26(2), 349-369.
Arslan, A. & Emeksiz, M. (2016). Bibliometric profile of environmental management studies in hospitality business and recommendations for future research. Journal of Multidisiplinary Academic Tourism, 1(1), 1-12.
Aydın, B. (2014). Bibliometric analysis of the theses registered in the field of food and beverage management in the thesis center of Higher Education Council (Yöktez). In Proceedings at VII. Graduate Tourism Students Research Congress, 04-05 April 2014, Aydın, pp. 55-70.
Chen, C., Ibekwe‐SanJuan, F. & Hou, J. (2010). The structure and dynamics of cocitation clusters: A multiple‐perspective co-citation analysis. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 61(7), 1386-1409.
Creedon, M., Cunningham, D. & Hogan, J. (2010). Food waste prevention guide Ireland. Clean Technology Center, Cork Institute of Technology.
Crosby, M. A. (1993). Composting: recycling restaurant waste back to its root. Restaurants USA, pp. 10-11.
Day, J. & Cai, L. (2012). Environmental and energy related challenges to sustainable tourism in the United States and China. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 19(5), 379-388.
Emeksiz, M. (2007). Small hotel enterprises and environmental management. Balıkesir University Journal of Social Sciences Institute, 10(18), 141-156.
Garrigos-Simon, F. J., Narangajavana-Kaosiri, Y. & Lengua-Lengua, I. (2018). Tourism and sustainability: a bibliometric and visualization analysis. Sustainability, 10, 1976, doi:10.3390/su10061976
Karagöz, D. & Yüncü, H. R. (2013). Evaluation of research subject of doctoral theses about tourism in Turkey with social network analysis. Adıyaman University Journal of Social Sciences Institute, 6(15), 205-232.
Kasemodel, M. G. C., Makishi, F., Souza, R. C. & Silva, V. L. (2016). Following the trail of crumbs: A bibliometric study on consumer behavior in the food science and technology field. International Journal of Food Studies, 5(1), 73-83.
Mota, L., Teixeira, S. & Gonçalves, F. (2018). Remarks from tourism planning and sustainable tourism – a bibliometric study. Enlightening Tourism, A Pathmaking Journal, 8(2), 99-127.
Mowforth, M. & Munt, I. (1998). Tourism and sustainability: new tourism in the third world. London: Routledge.
Ni, C., Sugimoto, C. R. & Robbin, A. (2017). Examining the evolution of the field of public administration through a bibliometric analysis of public administration review. Public Administration Review, 77(4), 496-509.
Ninerola, A., Sanchez-Rebull, M. & Hernandez-Lara, A. (2019). Tourism research on sustainability: a bibliometric analysis. Sustainability, 11, 1377, doi:10.3390/su110513 77.
Öztaş, K. (2002). Culinary Services in Tourism Sector. Ankara: Nobel Publication.
Olcay, A., Karaçil, G. & Sürme, M. (2018). Bibliometric Profile of Halal Tourism Literature. Iğdır University Journal of Social Sciences Institute, 15, 389-408.
Owen, N., Widdowson, S. & Shields, L. (2013). Waste mapping guidance for hotels in cyprus: saving money and improving the environment. The Travel Foundation; Cyprus Sustainable Tourism Initiative.
Öztaş, K. (2002). Culinary Services in Tourism Sector. Ankara: Nobel Publication.
Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography; an interim bibliography. North-Western Polytechnic, School of Librarianship.
Shamshiry, E., Nadi, B., BinMokhtar, M., Komoo, I., Saadiahhashim, H. & Yahaya, N. (2011). Integrated models for solid waste management in tourism regions: Langkawi Island, Malaysia. Journal of Environmental and Public Health, Article ID 709549, 1-5.
Simovici, D. (2007). Data mining algorithms I: Clustering. In Amiya, N. & Ivan, S. (Ed.), Handbook of applied algorithms (p. 177-218). New Jersey: Wiley-IEEE Press.
Ukşul, E. (2016). Evaluation of scientific publications made in measurement and evaluation in education field in Turkey with social network analysis: A bibliometric study. Unpublished Master Thesis. Akdeniz University, Education Science Institute, Antalya.
Wilco, W. & Lam, C. J. (2001). Environmental accounting of municipal solid waste originating from rooms and restaurants in the Hong Kong hotel industry. Journal of Hospitality & Tourism Research, 25(4), 371-385.
İngilizce aslından çevrilmiştir.