Әр қарашада тарайтын еңбек, әр сәуірде ізделетін шебер: туризмнің үнсіз көші-қон тарихы
Авторы: проф. д-р Тансел Терджан
Оны Мехмет деп атайық. Аты басқа болуы мүмкін, бірақ оның тарихы — мыңдаған туризм қызметкерінің тарихы. Ол сегіз маусымнан бері бір қонақүйдің асүйінде жұмыс істейді. Биылғы жазда күн сайын таңғы бесте тұрып, жүздеген қонақтың таңғы асын әзірледі, тамыз аптабында пештің басында тұрды. Өткен аптада соңғы қызметін атқарды. Алжапқышын бүктеп, шкафын босатып, қызметтік автобуспен автовокзалға түсті. Қалтасында билет, ойында жалғыз сұрақ: қысты қалай өткіземін?
Бүгін 1 қараша. Түркия жағалауларында перделер бірінен соң бірі түсіп жатыр. Аланья туристік кәсіпорындар қауымдастығының мәлімдемесіне сәйкес, шамамен 540 нысаны және 160 мың төсек-орны бар, Анталья өңіріндегі ең ірі туризм орталықтарының бірі — Аланьяда қонақүйлердің шамамен 80 пайызы қараша айының ортасында маусымды жабады. Жыл бойы ашық тұратын нысандардың үлесі небәрі 11 пайыз шамасында. Бассейндердің суы төгіледі, шезлонгтар бірінің үстіне бірі жиналады, вестибюльдердегі креслолар ақ жапқыштарға оранады.
Қонақтардың қайда кеткенін білеміз. Ал Мехметтің және оған ұқсас жүздеген мың адамның қайда кеткенін сұрай бермейміз.
Қонақүйдің шамдары сөнгенде, адамның өмірлік жоспары да кідіріп қалады.
Сандар бұл үнсіздіктің ауқымын анық көрсетеді. TÜİK (Түркия статистика институты) деректеріне сәйкес, тұру және тамақтандыру қызметтері секторындағы жалдамалы қызметкерлер саны 2026 жылғы маусымда 1 миллион 503 мың 537 адамға жетіп, деректер қатары басталған 2009 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді. Олардың шамамен 493 мыңы тікелей тұру орындарында жұмыс істеді. Сол секторда 2026 жылғы қаңтарда қызметкерлер саны 1 миллион 234 мың 506 адам болған. Яғни қыс пен жаздың арасында шамамен 270 мың адамдық айырмашылық бар. Тамыз деректері де сектордағы жұмыспен қамтудың бір жыл бұрынғымен салыстырғанда 3,3 пайызға өскенін көрсетеді.
Бұл 270 мың — кестедегі жол емес. Бұл жыл сайын маусыммен бірге келіп, маусыммен бірге кететін 270 мың өмір. 270 мың отбасы бюджеті, 270 мың жалдау ақысының есебі, 270 мың «Келесі жылы тағы келемін бе?» деген сұрақ.
Оның үстіне бұл көріністің екінші қыры одан да әсерлі. Биыл маусым айында ғана сала өкілдері туризм өңірлерінде қызметкер табу қиындағанын, жоғары жалдау ақысы, өсіп келе жатқан тұрмыс құны және басқа салалар ұсынатын жұмыс мүмкіндіктері қызметкерді туризмнен алыстатып жатқанын айтқан еді. Яғни әр көктемде «Қызметкер таба алмаймыз» деп шағымданамыз да, әр күзде сол адамдарды өз қолымызбен шығарып саламыз.
Әр көктемде іздейтін адамымызды әр күзде өз қолымызбен шығарып саламыз.
Сонымен Мехмет қайда кетеді? Біреулері ауылына, отбасының қасына оралып, қысты бау-бақшамен, мал-жанмен, ұсақ жұмыстармен өткізеді. Біреулері қалада курьер, жүк тасымалы, бөлшек сауда, колл-орталық, құрылыс алаңы немесе зауыт жұмысына орналасады. Біреулері осы қысты келесі маусымды күтумен өткізеді. Ал біреулері — жыл сайын саны көбейіп келеді — бұл мамандыққа қайтып оралмайды.
Негізгі сұрақ та осы жерден басталады: адамдар қайда кетті емес, неге қайтып оралмады?
Экономист Альберт Хиршман 1970 жылы жарық көрген «Шығу, дауыс және адалдық» атты еңбегінде бұл сұраққа бүгін де маңызын жоймаған жауап береді. Хиршманның пікірінше, ұйымға көңілі толмаған адамның алдында екі жол бар: не дауысын көтеріп, жағдайды өзгертуге тырысады, не үнсіз шығып кетеді. Қайсысын таңдайтынын адалдық анықтайды. Адалдық адамды дауыс көтеруге батыл етеді; адалдық болмаса, тек шығу ғана қалады.
Маусымдық қызметкердің дауысы ұйымда сирек естіледі. Алты айдан кейін кететінін білетін адам мәселелерді айтудың орнына шыдауды таңдайды. Әрі бір күні шыдаудан бас тартқанда, ешкімге білдірмей, тіпті өтініш те жазбай, келесі сәуірде есік алдына келмейді.
Дауысын естімеген қызметкердің кеткенін де естімейсіз.
Әлеуметтанушы Ричард Сеннет 1998 жылы жарық көрген «Мінездің тозуы» атты кітабында икемді жұмыс тәртібінің адамға әсерін бір ғана сөйлеммен түйіндейді: «Ұзақ мерзім жоқ». Сеннеттің пікірінше, үнемі үзіліп отыратын еңбек өмірі адамның өз өміріне мәнді тарих құруына кедергі келтіреді. Бүгінін ертеңімен байланыстыра алмаған адам атқарып жүрген ісіне де байлана алмайды.
Зигмунт Бауман бұл әлемді «сұйық модерн» деп сипаттайды: жұмыс, қарым-қатынас пен тиесілік тұрақты пішінге ене алмайтын әлем. Гай Стэндинг болса, кепілдіксіз жұмыс істейтін осы жаңа топты «прекариат» деп атайды. Маусымдық туризм қызметкері — бұл ұғымдардың оқулықтардағы ең жанды мысалдарының бірі.
Ұйымдық психологияда Дениз Руссоның «психологиялық келісімшарт» ұғымы мәселені одан әрі айқындай түседі. Әрбір қызметкер мен жұмыс беруші арасында қағазға түспеген күтулер келісімшарты болады. Бұл келісімшарт не қысқа мерзімді және алмасуға негізделген, не ұзақ мерзімді және қарым-қатынасқа негізделген. Алты айдан кейін аяқталатынын білетін жұмыста істейтін адам табиғи түрде бірінші түрдегі келісімшартты құрады: еңбегін береді, ақысын алады, кетеді. Одан ұйымға берілгендікті, қонаққа иелік сезімді және жұмысқа құштарлықты күту әділетсіздік болар еді.
Кепілдік бермеген болашағымызға адалдық күте алмаймыз.
Бұл жағдайдың бағасын алдымен қызметкер төлейді, бірақ ақыр соңында есепшот қонақүй мен қонаққа жазылады. Әр маусымның басында қайтадан хабарландыру береміз, қайтадан сұхбат өткіземіз, қайтадан оқытамыз, қайтадан команда құрамыз. Қонақты мамырда қарсы алатын команда мен тамызда шығарып салатын команда арасында айқын айырмашылық пайда болады. Қонақ бұл айырмашылықты өлшей алмауы мүмкін, бірақ міндетті түрде сезеді.
Аристотель ізгілікті де, шеберлікті де «хексис» ұғымы арқылы түсіндіреді: қайталау арқылы алынатын, тұрақтылық арқылы орнығатын бейімділік. Мехметтің сегіз жылда жинаған шеберлігі бір маусымда қалыптаспайды. Сол шеберлік бір рет жоғалғанда, орнына қоятынымыз жай ғана штат бірлігі емес, нөлден басталатын жол болады.
Шеберлік күнтізбемен емес, тұрақтылықпен қалыптасады.
Өткен аптада Антальяда өткен Халықаралық Анталья туризм көрмесі ATF26-да бұл мәселенің түрлі қырлары сахнаға шықты. Көрме туризмін дамыту арқылы маусымды ұзартуды және осылайша жұмыспен қамтуды тұрақтандыруды ұсынғандар да, адам басына шаққандағы туризм табысының төмендігіне және қызметтің жыл бойына бөлінбейтініне назар аударғандар да, 2027–2028 кезеңіне алынған 2,2 миллиард долларлық инвестициялық ынталандыру куәліктерінің шамамен үштен бірі Антальядан екенін мәлімдегендер де болды; ал көрменің соңғы күні толығымен жастарға, жаңа буын мансабына және ұрпақтар кездесуіне арналды.
Бұл тақырыптардың бәрі бір сұраққа саяды: жаңа инвестициялар, жаңа нарықтар және жаңа буын мансабы туралы сөз болып жатқанда, сол қонақүйлерді аяғында ұстап тұратын адамның он екі ай бойы қайда және қалай өмір сүретінін де талқылап жатырмыз ба? ATF26 туралы жазған бағамымда да атап өткенімдей, шешімнің жауаптысы, мерзімі мен өлшемі болмаса, ол жай ғана игі тілек. Сондықтан он екі айлық жұмыспен қамту жолын әр қадамның қасына бір өлшем қойып, алты аялдамамен сипаттағым келеді.
Өнімді төрт мезгілге тарату. Конгрестер мен кездесулер, термалдық және денсаулық туризмі, спорт жиындары, гастрономия, мәдени бағыттар және қысты оңтүстікте өткізгісі келетін Еуропаның зейнеткер қонақтарына арналған ұзақ мерзімді тұру пакеттері жағалаудағы қонақүйлердің күнтізбесін кеңейте алады. Биыл Анталья мен Аланьядағы кейбір қонақүйлердің күшті күзгі сұраныстың арқасында жабылу күнін қараша айының соңына шегеруі мұның мүмкін екенін көрсетеді. Өлшем: қарашадан наурызға дейін ашық қалатын төсек-орын саны.
Маусымды ұзарту — маркетинг мақсаты емес, адам саясаты.
Жазғы және қысқы қонақүйлер арасында кадрлық көпір құру. Жазды жағалауда, қысты тауда өткізетін команда қызметкерге жыл бойы кепілдік, ал кәсіпорынға тәжірибелі кадр сыйлайды. Бірнеше бағытта жұмыс істейтін топтар үшін бұл — ең жылдам іске асатын шешім. Өлшем: ротация арқылы жыл бойы жұмысын жалғастыратын қызметкерлер үлесі.
Қысты оқу мезгіліне айналдыру. Қонақүй жабық тұрған айлар шет тілі, ас әзірлеу техникасы, гигиена, цифрлық дағды және көшбасшылық бойынша оқытуға ең қолайлы уақыт. Қыста оқуға арналған әр ай жазда қонаққа сапа болып қайтады. Өлшем: бір қызметкерге шаққандағы қысқы оқу сағаттары.
Қыс — туризмнің демалыс мезгілі емес, дайындық мезгілі.
Баспана мәселесін шешу. Туризм өңірлеріндегі жалдау ақысының өсуі қызметкерді жұмысқа кіріспей жатып жоғалттырады. Жыл бойы пайдалануға болатын, адам қадіріне лайықты қызметтік баспана енді жалақы сияқты шешуші мәнге ие. Өлшем: қызметтік баспана сыйымдылығының жалпы қызметкерлер санына қатынасы.
Мемлекет пен сектордың ортақ жауапкершілігі. Маусымнан тыс кезде жұмыспен қамтуды жалғастыратын кәсіпорындарға сақтандыру жарналары бойынша қолдау, қысқы оқу бағдарламаларын ынталандыру және төрт мезгілдік өнімдерге басымдық беретін инвестициялық қолдау маусымдық жұмыспен қамтуды тағдыр болудан шығара алады. Алдағы екі жылдың инвестициялық ынталандырулары төсек-орынмен қатар жұмыспен қамтудың үздіксіздігін де ескеретін көзқараспен бағалануы тиіс. Өлшем: маусымнан тыс жұмыспен қамту қолдауын пайдаланатын кәсіпорындар мен қызметкерлер саны.
Ең бастысы: қайту уәдесі. Маусым аяқталмай тұрып, бағалы қызметкерге келесі маусымның ұсынысын жасау; оның еңбек өтілін, лауазымын және еңбегін мойындайтын қайту міндеттемесін беру. Қыс бойы онымен байланысты үзбеу: бір телефон қоңырауы, бір мереке хабарламасы, бір оқуға шақыру. Бұл шағын қадамдар — Хиршман айтқан адалдықтың дәндері. Өлшем: қайтып оралған қызметкерлер үлесі.
Қонақүйдің шынайы табысы толымдылық деңгейінде емес, қайтып оралған қызметкерлер үлесінде жатыр.
Бұл қадамдардың ешқайсысы шығынсыз емес. Бірақ әр көктемдегі қайта жалдаудың, қайта оқытудың, қайта құрылған командалардың және жоғалған шеберліктің бағасын есепке алғанда, адамды жыл бойы ұстап қалудың шын мәнінде ең ақылға қонымды инвестиция екенін көреміз.
Мехметке оралайық. Келесі сәуірде екі ықтимал бар. Не телефоны шырылдап, оны атымен атап, «Шебер, асүй сені күтіп тұр» дейтін дауыс естіледі. Не сол сәуірде Мехмет курьер сөмкесімен қала кептелісінде жүреді, ал біз тағы да «Қызметкер таба алмаймыз» деп шағымданамыз.
Қай ықтималдың орындалатынын Мехмет емес, біз шешеміз.
Маусым біткенде қонақүйдің есігін құлыптаймыз. Бірақ сол есіктің артында қалдырған адамдардың жолын құлыптамауымыз керек. Өйткені туризм елінің нағыз капиталы теңізі, күні немесе ғимараттары емес; сол ғимараттарға жан бітіретін адамдар.
Маусым бітеді, адам бітпейді.