“Қоғам жетімінің ақысын қаншалықты қорғаса, соншалықты адам болып қалады.”
Авторы: Нурфер Терджан
TRT-нің халықаралық цифрлық платформасы Tabii соңғы кезде арзан әсерқұмарлыққа берілмей, мықты сценарийлермен жұмыс істеп келеді. Ең жаңасы – Sumud тіпті алғашқы титрлерінің өзінде шапалақтай тиеді: Құран Кәрімнің бір аятымен көмкерілген кіріспе көрерменді жайлы орындығынан тұрғызып, ақиқатпен бетпе-бет отырғызады.
Әрі адамның алдына бір ғана сұрақ қояды: Мұны телехикаяның сәні деп санаймыз ба, “алыстағы бір өлкенің тағдыры” деп арнаны ауыстырамыз ба, әлде бір сәт тоқтап, ақиқаттың жүзіне қараймыз ба? Мен үшіншісін таңдаймын. Өйткені сол ашылу аяты экранда қалып қоймайды; ол тікелей біздің заманымыздың қылмыс орнын нұсқайды:
“Жетімдердің малын әділетсіз жегендер, күмәнсіз, қарындарына тек от толтырады. Әрі олар лаулаған отқа кіреді.” (Ниса, 10)
Кейбір аяттар бір дәуірге емес, барлық заманға тіл қатады. Он төрт ғасыр өтті; бірақ адамның құштарлығы, ашкөздігі, күштіге жағынып, әлсізді таптау әдеті түк өзгермеген. Ниса сүресінің оныншы аяты бұл өзгермейтін бет-бейнені соншалықты жалаңаш көрсетеді, әр оқыған сайын бүгінгі жаңалықтардың тақырыбына шыққандай әсер қалдырады.
Қарындарына от толтырғандар
Алғашқы көзқараста аят жетімнің малына қол сұққандар туралы айтып тұрғандай көрінеді. Ал шын мәнінде мәселе бір баланың мұрасынан әлдеқайда үлкен. Аят өзін қорғай алмайтынның ақысын тартып алуды адамзаттың ең жексұрын қылмысы деп жариялайды. Әрі бұл қылмысты тарих бойы үнемі сол бір адамдар, үнемі сол бір ұятсыздықпен жасап келген.
Өйткені “жетім” – тек жетім қалған бала ғана емес. Жетім – күші жоқ адам. Үні өшірілген адам. Дастарханға шақырылмайтын, ол туралы шешімді басқалар қабылдайтын, ақысын іздеуге мүмкіндігі тартып алынған әрбір жан.
Дәл сондықтан бұл аятты бірнеше беттік мұрагерлік құқығының аясына сыйғызып, өте шығуға болмайды. Өйткені жетімнің малын жеу – тек қайтыс болған әкенің қалдырған мұрасын иемдену емес. Жетімнің малын жеу – бір жастың арманын ұрлау, бір еңбеккердің маңдай терін қанау, бір ұлттың ортақ байлығын бірнеше адамның қоймасына ағызу деген сөз. Бір буынның болашағын бүгінгі рента дастарқандарында тұтынып қою да – осы. Қоғам мүлкін жеке мүддеге айналдыру да. Кедейдің ақысын күштіге тарту ету де. Соғысты саудаға, адам қасіретін тендерге, қанды пайдаға айналдыру да…
Кейіптер өзгерді, әдістер өзгерді, маңдайшалар өзгерді; бірақ қылмыс сол күйі. Кеше жетімнің қалтасын қаққандар мен бүгін қоғамның болашағын тонап жатқандардың арасында адамгершілік тұрғыдан еш айырма жоқ. Өйткені екеуі де өзін қорғай алмайтынның ақысына көз алартады. Құран Кәрімнің тілімен айтар болсақ, олар тек байлық жинап қана қоймайды, мұны сезсе де, сезбесе де, қарындарына от толтырып жатыр.
Құран таңдаған бейне денені түршіктіреді: “Қарындарына от толтырады.” Адам нан жейді, су ішеді, қоректенеді. Бірақ арам табыс – тамақ емес, шоқ. Адам байлық жинап жатырмын деп ойлайды; ал шын мәнінде өз ішінде бір күні бар-жоғын күлге айналдыратын өртті өршітіп жатады.
Қазіргі әлемнің ұлы өтірігі де дәл осы. Табысты атақ-лауазымына қарап өлшейміз: қанша тапқанын сұраймыз, қалай тапқанын емес. Қаншалықты өскеніне қол соғамыз, кімді таптап өскенін елемейміз. Күшіне тәнті боламыз, сол күшті қандай ақылардың мәйіті үстіне орнатқанын ешқашан сұрамаймыз.
Ал тарих анық сөйлейді: әділетсіздікке негізделген бірде-бір тәртіп аман қалған емес. Рим де, Кеңестер де, отаршыл империялар да, үрленген қаржы көпіршіктері де сырттай алып болып көрінгенімен, ішіндегі отпен құлады. Өйткені оттың ісі – күйдіру. Алдымен ар-ожданды күйдіреді, содан кейін институттарды, содан кейін қоғамды, ең соңында сол күшке табынғандардың мемлекетін.
Бүгінгі таңда теңсіздіктің құрдымға айналуы, табыс бөлінісінің шіруі, қоғамдардың бір-біріне айдап салынуы кездейсоқтық емес, таңдау мәселесі. Әлем байлығының уыстай азшылықтың қолына шоғырлануы, миллиардтардың нанға зәру күйде қалдырылуы – аят нұсқап отырған сол адамгершілік азғындаудың бүгінгі атауы.
Технология самғап барады, жасанды интеллект сөйлейді, көліктер ғарышқа ұшады. Бірақ сол бір ғаламшарда миллиондаған бала аш жатса, миллиондаған жас ертеңінен күдер үзсе, миллиондаған адам еңбегінің өтемін ала алмаса, онда біздің алдымызда жарқыраған өркениет емес, бояуланған адамгершілік қирандысы тұр.
Фарабидің қайырымды қаласы – байлық бірнеше қолға жиналатын емес, әділет барша жұрт арасында бөлінетін қала. Аристотельдің саясаты – билікті қолда ұстаудың емес, ортақ игілікті жүзеге асырудың күресі. Ал Құранның үкімі анық: қоғамның өркениеттілік туралы талабы әлсіздің ақысын қорғай алған мөлшерде ғана мәнге ие. Егер жетімнің, кедейдің, еңбеккер мен панасыздың ақысы тапталса, бой түзеген ғимараттар, өскен сандар мен жарқыраған витриналар өркениеттің емес, ұлы адамгершілік күйреуді бүркемелейтін перделер ғана болып қалады.
Қоғамның ұлылығы оның зәулім ғимараттарының биіктігімен емес, жетімі, кедейі және ең қорғансыз мүшесі қаншалықты қауіпсіз екенімен өлшенеді. Мемлекеттің шынайы қуаты да тек экономикалық көрсеткіштерінде, институттарының салтанатында немесе лауазымдарының айбынында емес; әділетті ең дәрменсіз азаматына дейін жеткізе алуында және қоғамға пайдалы білім жасаушылардың еңбегін құрметтей білуінде жатыр.
Өйткені адамгершілік – тек әлсізді қорғау жауапкершілігі емес; сонымен бірге ақыны ақы иесіне тапсыра білу ізгілігі. Білім жасаушының ақысын тартып алатын, еңбекті көзге көрінбейтін етіп жіберетін немесе өзгенің ойын өз лауазымына баспалдақ ететін адам да әділет таразысын бұзатындардың қатарында.
Түптеп келгенде, адамның қадірі не байлығының көлемімен, не атақтарының салтанатымен айқындалмайды. Оның шынайы құны – ізгілік алдындағы ұстанымында, ақиқат алдындағы шынайылығында және өзгенің ақысына көрсеткен құрметінде көрінеді. Ол білімді баспалдақ ретінде пайдаланып, лауазымына лауазым, даңқына даңқ қосу үшін әрекет ете ме, әлде еңбек пен ақыны иесіне тапсыратын ар-ожданға ие ме – міне, шешуші мәселе осы.
Себебі адамның ақиқаты өзгенің ақысына қол созғанда қолының қаншалықты дірілдейтінінен айқын көрінеді.
Ниса сүресінің бұл тебірентерлік үкімі болашаққа лақтырылған қоқан-лоққы емес; адам табиғаты туралы қойылған терең диагноз. Әділетсіздік алғашқы көзқараста пайда болып көрінеді: байлық әкеледі, ықпал береді, қошемет жинайды. Бірақ тартып алынған әрбір ақы, ұрланған әрбір еңбек және тапталған әрбір әділет адамның ішінде шоққа айналған бір от қалдырады. Уақыт ол оттың үстін күлмен жаба алар; бірақ сөндіре алмайды. Өйткені оттың өзгермейтін бір әділеті бар: ақырында ең алдымен өзін тұтатқанды күйдіреді.
Желді қаланың көгінен жазбалар
Түсіндірме : Sumud (صمود) – араб тілінен шыққан сөз, этимологиялық тұрғыдан “с-м-д” (ص-م-د) түбірінен туындаған. Сөздік мағынасы – төтеп беру, табандылық, қайсарлық және мызғымас ерік.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/buyuyen-servetler-kuculen-vicdanlar-h1899.html