Өзіңді оқы: заман шуынан адамның ішкі тәртібіне…
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Мейлі бұйрық ретінде естілсін, мейлі манифест ретінде, мейлі адамды адамнан да жақсы танитын көне тәжірибенің кеңесі ретінде…
Бұл үндеудің өзегінде кітаптардан бұрын адам тұр. Өйткені адам әлемді оқи бастамас бұрын, әлемге қандай көзбен қарайтынын білуге міндетті. Өз санасының дәліздерін танымайтын, сезімдерінің қайдан шығатынын білмейтін, тілектерінің қайсысы шын мәнінде өзіне тиесілі екенін ажырата алмайтын адам алдында ашылған әлемді де бар күйінде емес, ішіндегі былықтың рұқсат еткен пішінінде көреді.
Сондықтан, бәлкім, барлық оқудың бастапқы сөйлемі мынау шығар: Өзіңді оқы. Содан кейін жаныңдағы әлемді. Содан кейін бүкіл әлемді. Ақырында – ғаламды.
Алайда адамның оқуы ең қиын мәтін – тағы да өзі. Кітап алдымызда үнсіз жатады; ал адам өзін оқығанда өзінің қорқыныштарымен, құмарлықтарымен, тәкаппарлығымен, басып тастаған сезімдерімен және жылдар бойы ақиқат деп ойлаған елестерімен бетпе-бет келеді.
Хаос сыртта ма, әлде ішімізде ме?
Бүгін әлемнің хаосқа толы екенін жиі айтамыз. Саясат хаосқа толы. Экономика хаосқа толы. Қоғам хаосқа толы. Қарым-қатынастар хаосқа толы.
Ал, бәлкім, бізге бұдан да қиын сұрақ қою керек шығар: Егер хаос тек сыртта ғана болмаса ше? Егер сыртта көріп отырған берекесіздігіміздің бір бөлігі адамның ішкі әлемінің қоғамдық кеңістікке ақтарылған түрі болса ше?
Ішкі тәртібін орната алмаған адам уақыт өте келе берекесіздікті қалыпты жағдай деп қабылдай бастайды. Тыныштық оған жат көрінеді. Бейбіт күйден жалығады. Үнсіздік оны өзінің ішкі үнімен оңаша қалдыратындықтан мазасын алады. Дағдарыс болмаса, дағдарыс тудырады. Дау болмаса, дау шығарады. Бір мәселе шешіле бастағанда, басқа мәселе тауып алады.
Кейбір адамдар үшін хаос енді бастан кешірілетін жағдай емес, болмыс тәсілі.
Іштегі дауыл сыртқа шығады. Адам өз ішіндегі берекесіздікті аңғарудың орнына айналасындағы адамдардың тәртібін бұза бастайды. Біраз уақыттан кейін тек өзі ғана шаршамайды; өзі жүрген әрбір ортаны да шаршатады. Отбасын. Жұмыс орнын. Көшені. Қоғамды. Өйткені мазасыздық та тыныштық сияқты жұқпалы.
Белгілер дәуіріндегі адам
Одан да қауіптісі – осы ішкі берекесіздіктің заманымыздың күш пен мүдде қатынастарымен ұштасуы. Адам өзінің кім екенін мінезімен емес, өзіне тағылған белгілермен баяндай бастағанда, тағы бір сызат пайда болады.
Лауазым. Атақ. Ақша. Орта. Тиесілілік. «Біздікілер» мен «біздікі емес»…
Адам өз құнын осылар арқылы құра бастағанда, ішіндегі таразыны сыртқа тапсырады. Енді дұрыс нәрсе шын мәнінде дұрыс болғаны үшін дұрыс емес; біздікілер айтқаны үшін дұрыс. Бұрыс нәрсе шын мәнінде бұрыс болғаны үшін бұрыс емес; өзгелер істегені үшін бұрыс.
Ой бостандығынан айырылатын жер – осы.
Адам ойын тапсырады. Ар-ожданын тапсырады. Таңдау қабілетін тапсырады. Содан кейін өзі таңдап жүрмін деп ойлағанымен, шын мәнінде алдын ала таңдалған нұсқалардың арасында адасып жүре бастайды. Өзі ойламайды; тобының ойын қайталайды. Өзі ашуланбайды; өзіне көрсетілген нәрсеге ашуланады. Өзі жек көрмейді; жек көретін адамдары алдына әкеп қойылады.
Осылайша адам біртіндеп өз санасының субъектісі болудан қалады. Тобыр өскен сайын адам кішірейеді.
Шіру осылай басталады
Қоғамдық шіру ірі апаттардан басталмайды. Көбінесе ұсақ мойынсұнулардан басталады.
Біліксіздікті көріп тұрып үндемеуден. Әділетсіздік жасаған «біздікі» болғаны үшін оны көрмеген болып қалудан. Ақшаның мінезден қымбат бола бастауынан. Білімнің емес, қатты дауыстың абырой табуынан. Адамның кім екенінен гөрі кімнің жанында тұрғанының маңыздырақ саналуынан.
Содан кейін қоғам сөздерін біртіндеп өзгертеді. Ар-ожданның орнына мүдде келеді. Біліктіліктің орнына – адалдық. Ақиқаттың орнына – қабылдау.
Мінездің орнына – мәртебе.
Бір күні бәрі бір сөзді қолдана бастайды: шіру. Ал шіру сол күні басталған жоқ. Біз оның иісін тек сол күні сезе бастадық.
Нәуәбит: шіріген қаланың өскіндері
Бірақ заманның бүкіл хикаясы мұнымен шектелмейді. Тағы бір адам типі айқындала түсуде: шудан шаршаған, өзіне тиесілі емес ашуды арқалағысы келмейтін, әрбір пікірталасқа қатысуға және әрбір сөзге жауап беруге міндетті емес екенін түсінген адам.
Фараби қайырымды қаланың ішінде өздігінен өсіп шығатын жабайы шөптерді нәуәбит деп атайтын; егілмесе де шығатын, қаланың ортақ өлшеміне сай келмейтіндер. Ол үшін бұл кемшілік еді. Алайда Ибн Баджа бірнеше ғасырдан кейін осы ұғымды керісінше бұрды: қала бұзылғанда, тәртіпке бағынбайтын адам енді кемшілік емес. Шіріген тәртіп ішінде дұрыс ойлауын жалғастыратын адам – өздігінен өсіп шыққан сол өскін.
Бүгінгі нәуәбит тауға шықпайды. Ол тобырдың ортасында да өз топырағын сақтай алады.
Телефонының дыбысын өшіріп. Әрбір пікірталасқа жауап бермей. Әрбір жаңалықты тұтынбай. Өзіне ұсынылған әрбір ашуды сатып алмай. Әрбір топтың бөлшегі болуға міндетті емес екенін түсініп. Өзін үнемі көрсетуге тырыспай. Ең бастысы, анда-санда өз ішіне үңіліп.
Бұл әлемнен бас тарту емес. Бұл әлемнің адам санасын түгелдей жаулап алуына қарсылық білдіру.
Адамның қорғауға тиіс соңғы аумағы – өз санасы.
Ол да басып алынғанда, артта тек биологиялық тұрғыдан тіршілік ететін, бірақ нені неге ойлайтынын білмейтін бір жан ғана қалады. Сондықтан заманымыздың ең ұлы бостандық күрестерінің бірі енді көшеде емес, адамның санасында жүріп жатқан болуы мүмкін.
Өзіңді оқу
«Өзіңді оқы» деген үндеу дәл осы жерде қайтадан мәнге ие болады. Өзіңді оқу – өзіңді үнемі ақтап шығу емес. Керісінше, өз қателеріңді көре алатын батылдық таныту.
Мен неге ашуланамын? Неге осынша оңай бір жақты жақтаймын? Өзгенің табысы мені неге мазалайды? Лауазым алдында неге иіліп тұрамын? Ақша алдында құндылықтарым неге өзгереді? Неге үнемі мақұлдануды қалаймын? Тобымның қатесін неге қорғай аламын? Неге алдымдағы адамды тыңдаудың орнына оны қай қорапқа салатынымды ойлаймын?
Шынайы оқу осы жерден басталады. Өзін оқи алмайтын адамның алдына әлемнің барлық кітабын қойсаңыз да, ол тек өз алалауын оқи береді.
Жаныңдағы әлемді оқы
Содан кейін екінші шеңбер келеді. Өзің өмір сүріп жатқан қоғамды оқы. Көшені оқы. Жастарды оқы. Қарттардың үнсіздігін оқы. Балалардың уайымын оқы.
Отбасының өзгерісін оқы. Қалалардың неге жансыз бола бастағанын оқы. Бәрі сөйлеп жатқанымен, ешкім ешкімді тыңдамайтынын оқы.
Біз қоғам деп атайтын нәрсе дерексіз құрылым емес. Қоғам – миллиондаған ішкі әлемнің қатар келуі.
Ішкі әлемдер бұзылғанда институттар да бұзылады. Адам бұзылғанда қала бұзылады. Өлшем бұзылғанда әділет бұзылады. Тіл бұзылғанда ой бұзылады. Ал ой бұзылғанда өркениеттің сыртқы қасбеті қаншалықты сәнді болса да, ішіндегі тірек бағаналар жарыла бастайды.
Бүкіл әлемді оқы
Бірақ өз әлеміміз де жеткіліксіз. Басқа адамдарды оқы. Басқа қоғамдарды. Басқа мәдениеттерді. Басқа идеяларды. Саған ұқсамайтынды.
Сен сияқты ойламайтынды.
Өйткені тек өз ауласын оқитын адам біраз уақыттан кейін өз ауласын бүкіл әлем деп ойлай бастайды. Ал ақиқат біздің ортамыздан әлдеқайда үлкен. Әлем біздің ұғымдарымызға сай құрылмаған. Адамзат біздің тобымызбен шектелмейді.
Бәлкім, кемелденудің ең маңызды белгілерінің бірі – адамның өзіне ұқсамайтын біреудің бар болуынан мазасызданбауды үйренуі шығар.
Ғаламды оқы
Ақырында: аспанды, топырақты, суды, жыл мезгілдерін, туу мен өлімді, уақытты оқы. Табиғаттың үнсіз өлшемін. Ағаштың асықпай өсуін. Өзеннің алдынан шыққан тасты қиратпай, айналып өтуін. Түннің күндізге, қыстың көктемге орын беруін…
Адам ғаламға қарағанда өте қарапайым, бірақ салмақты бір ақиқатты көреді:
Ғалам айқайламайды. Күн өзін дәлелдеуге тырыспайды.
Ағаш қошемет күтпейді. Мұхит атақ арқаламайды.
Топырақ лауазым сұрамайды.
Өмір адам құрған барлық жасанды иерархиялардан тыс өзінің ұлы тәртібін жалғастыра береді. Бәлкім, адамның қайта үйренуі тиіс нәрсе дәл осы шығар: Тәртіп – шу емес. Күш – үстемдік емес. Құндылық – көзге түсу емес. Үнсіздік – әлсіздік емес.
Заманның ең үлкен жіктелісі
Алдағы жылдары қоғамдардың ең маңызды жіктелісі саяси және экономикалық жіктелістерден бұрын басқа бір жерде пайда болуы мүмкін: хаостан нәр алатындар мен ішкі тәртібін орнатуға тырысатындар арасында.
Бір жақта үнемі көбірек шуды, көбірек ашуды, көбірек көзбояушылықты, көбірек тиесілілікті және көбірек билікті қалайтын адам. Екінші жақта өзіне шағын, бірақ шынайы өмір кеңістігін ашуға тырысатын нәуәбит.
Біріншісі әлемді жаулап алғысы келеді. Екіншісі алдымен өзін жоғалтпауға тырысады.
Бәлкім, болашақтың шынайы өркениет құрушылары ең қатты дауыспен сөйлейтіндер емес; осы ұлы шудың ішінде өздігінен өсіп шыққан, санасын, ар-ожданын және өлшемін сақтай алғандар болар.
Өйткені адамзат бүгін білім дағдарысынан әлдеқайда терең дағдарысты бастан кешуде: өзін оқи алмау дағдарысын.
Оқы. Бірақ тек алдыңдағы мәтінді ғана емес.
Өзіңді оқы. Жаныңдағы әлемді оқы.
Бүкіл әлемді оқы. Ғаламды оқы.
Осының бәрін оқып болған соң, тағы бір рет өзіңе орал. Өйткені барлық ұлы сапарлардың соңында адамның алдынан тағы сол сұрақ шығады: Осы бүкіл әлемнің ішінде сен кімсің?
Бәлкім, заманымыздың ең ұлы революциясы әлемді өзгертемін деген талаппен басталмас. Бәлкім, ол әлдеқайда үнсіз бір жерде басталар: адамның өз санасында, өз ар-ожданында, өз ішкі тәртібінде.
Өйткені кейде қоғамның шіруіне қарсы жасауға болатын ең қуатты әрекет – әлемді одан да көп шумен түзетуге тырысу емес; шіруді өз ішіңде бастамау.
Кейде өркениет дегеніміз де дәл осы: хаос ортасында адам болып қала білу.
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/kaosun-ortasinda-insan-kalabilmek-h1936.html